cf. Իննսնամեայ.
ԻՆՆՍՆԱՄԵԱՅ ԻՆՆՍՆԱՄԵԱՆ ԻՆՆՍՆԱՄԵՆԻ. որ եւ ԻՆՆՍՆԵՄԵԱՆ. որոյ իցեն ամք իննսուն. կամ ըստ յն. իննսուն ամաց.
cf. Իննսնամեայ.
ԻՆՆՍՆԱՄԵԱՅ ԻՆՆՍՆԱՄԵԱՆ ԻՆՆՍՆԱՄԵՆԻ. որ եւ ԻՆՆՍՆԵՄԵԱՆ. որոյ իցեն ամք իննսուն. կամ ըստ յն. իննսուն ամաց.
ninety (number).
ԻՆՆՍՆԵԱԿ որ եւ ԻՆՆՍՆԵՐԵԱԿ. Թիւն իննսուն կամ իննսներորդ.
ninetieth.
Յետինն ի կարգի իննսուն թուոյ.
self-sufficient.
Բնութեամբի մարդկայնոցս ոչինչ հաստատուն, եւ ո՛չ հարթ, եւ ո՛չ ինքնաբաւ. (Ածաբ. աղք.։)
self-produced, natural;
that produces naturally.
Առյուծ ոչ ուսանի, զի ինքնաբոյս ունելով զինքնիշխանական կամս. յն. բնավորեալ. (Դամասկ.։)
that flows or takes its rise naturally;
self-produced;
spontaneous, natural.
Ինքնաբուխ ամենեցուն եւ բաւական առ պէտսն ջուր մատուցանի. (Բրս. հց.։)
Լեառն թաբոր շուրջ զիւրեաւն ունի ինքնաբուխ գուբս ջրոյ. (Եղիշ. երէց.։)
Անսպառ իսկ, եւ ինքնաբուղխ ունէին զամենայն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
original, autographic;
autograph, original manuscript.
Նամակս հրովարտակաց ինքնագիրս յերկոցունց կողմանց մեքենաւորեաց. (Նար. խչ.։)
independent, absolute, free;
autocephalus.
αὑτοκέφαλος autocephalus որպէս ռմկ. ինքիր գլխուն .... Ոյր գլուխն չէ անկեալ ընդ այլոյ իշխանութեամբ. եւ Որոյ հայրապետն ձեռնադրի յիւրոց եպիսկոպոսաց. ազատ. ինքնիշխան.
self-existent;
natural.
Որպէս ինքնագոյ է, նոյնպէս եւ ինքնանուն է. (Եղիշ. ՟Բ։)
own work, sole agency, own action, own composition.
Խափանեն զկամս մարնոյ՝ զինքնագործութեան շօշափելեօք զաղտեղի շարժմանցն զհոսմունս. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Սահման արդարութեանէ՝ առաքինութիւն բաշխման ըստ արժանաւորութեան, կամ ինքնագործունեութեան հոգւոյն մասանց. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Ինքնադէմ.
Յաւետարանն ինքնադիմաբար ընդ մեզ խօսեցաւ տէրն։ Երեւեցաւ մեզ ոչ առակաւ եւ նմանութեամբ ի մասունս որպէս մարգարէիցն, այլ ինքնադիմաբար էութեամբ եւ բնութեամբ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
absolute, supreme, sovereign.
αὑτοδύναμος per se potens. որ յինքենէ ունի զօրութիւն. ինքնին հզօր. ըստ ինքեան կարօղ.
of a venomous nature.
Որ յիւրմէ ունի զթոյն. ի բնէ թունաւոր.
of a luminous nature, bright, shining.
Որ յիւրմէ ունի զլոյս իւր. ինքնին լուսաւոր.
auricular, that has heard with his own ears;
that only takes counsel of himself, or only obeys himself.
αὑτήκοος suis auribus audiens. Ինքնին լսօղ կամ տեղեկացեալ. եւ Մտադիր ունկնդիր. եւ Անձին իւրում լսօղ՝ քան այլոց.
Իբրու ճանաչել նախ քանզլսելն, եւ նա հատակացն իւրաքանչիւրոց ինքնալուր եւ ինքնուսումն։ Ոչ առ վարդապետս ուսեալք, բայց ինքնալուր, եւ ինքնուսմունք. (Փիլ.։)
that speaks to himself;
that soliloquizes.
Աւետարանն ինքնախօս ճշմարտաբանութիւն տէրունի. (Տօնակ.։)
autocracy, monarchy, empire.
Արքայազունք են, եւ իխանականք ինքնակալութեանց, որդիք զօրութեանց. (Նար. ՟Լ՟Է։)
voluntary, spontaneous, willing;
wilful, self-willed;
capricious;
voluntarily, willingly, spontaneously;
— կրօնք, superstition;
— անձնիշխանութիւն, free will
Ի վերայ ամենեցուն առաքելով զինքնաշարժն եւ զինքնակամ զօրութիւն. որոց պակասելոց լուծեալ եւ մեռեալ լինի մասն, ինքնակամ շնչոյն անբաժ եղեալ։ Պաճարեաց ինքնակամ շնչովն, որ ի ձեռն ջլացն հասանէ, առ ի շարժմունսն զյարձակումն եւ զզօրութիւն դնելով ի մարմին. (Նիւս. կազմ.։)
Անկոչ՝ ինքնակամ յոժար երթեալ ի տունն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
spontaneousness, voluntariness, free will.
cf. Ինքնակայ.
Յայտնի ցուցանէր՝ եթէ ոչ նքնակաց ինչ իցեն, այլ է ոնմ՝ որ ունի եւ վարէ զամենայն։ Զի մի՛ ի յորինակեալ ընթացիցն ինքնակաց նչ կարծիցեն զարարածս. (Ոսկ. ես.։)
in his own form, in proper form.
իւրովք բուն կերպարանօք.
self-acting, independent, spontaneous.
Որ ընդ սոսայս անցանէ զօրութիւն. ինքնահրաման իմն ունի զյարձակումն յառաջակամ շնչով. (Նիւս. կազմ.։)
voluntary;
powerful;
self-sufficient;
— լինել, to take too much liberty, too great a latitude;
— լինել յիմն, to dare to undertake something, to attempt, to dare, to presume;
— լինել յիւր որդիս, to kill one's children with one's own hands;
— խեղդամահ սատակիլ, to strangle, or choke one's self, to commit suicide
Ի յաղօթելն յարօթից լիէի, բայց եւ ինքնաձեռն ի վրեժխնդրութիւն ունողացն էի. (Պիտ.։)
ԻՆՔՆԱՁԵՌՆ. իբր Ձեռնասուն.
self-devoted;
that produces naturally, natural;
favorable;
accident, fate, destiny;
— դիմագրաւել, to expose one's self, to devote one's self;
— տալ զօրինակն, to give an exemple easily imitated.
Եղելոց ամենեցուն կամ զաստուած ասեն գոլ պատճառ. կամ զհարկ կամ ճակատագիր, կամզբնութիւն կամ զբախտ, կամ զինքնամատոյցն, անձնչնցն եւ կամ անբանիցն դիպմունք առանց բնութեան եւ արուեստի՜ Ոչ ինքնամատուցին, քանզի անշնչիցն եւ անբանիցն են դիպմունք. (Նիւս. բն.։)
that dies a natural death;
— լինել, to die a natural death.
Անասուն որք ինքնամեռք լինին. (Վեցօր. ՟Թ։)
voluntary, spontaneous, prompt, ready, inclined;
— լինել, to crave, to have a longing for, to desire, to want, to long;
— յորդոր յօժարութեամբ, of one's own freewill, willingly, cheerfully, voluntarily.
Բարկութեանն ատուծոյ իբրեւ ինքնայորդոր դահիճ բանսարկուն դրդեաց զդաւիթ թուել զիսրայէլ. (Նախ. ՟ա. մնաց.։)
to become a man, a free man;
to emancipate one's self;
to exist by itself.
Եթէ ի նուազութեան եղիցին հարկաւորացն ... յանկարծօրէն ակնկալեալք զառատութիւն եւ զառաւելութիւն պիտոյիցն ինքնացեալս գըտանիցեն։ Ոչ ինչ՝ որ զկնի լոյսնոյս է՝ ինքնանայ. այլ ամենայն ինդ փոքր եւ մեծ, զոր օրինակ ի սքանչմն, յարուեստագիտէն՝ այն որ ըստ երկնին է անտեսիլ բանին՝ ջլաձիգ լինել բնաւորեցաւ։ Կենդանեաց ազգք եւ տնկոց ինքնանան։ Յորոց ամենեցունց ինքնացեալ կայ նմայ ի նմին նմանութեան, ոչ յեղեղեալ. (Փիլ.։)
self-moving, automatic;
presumptuous;
forward.
αὑτοκίνητος qui per se vel ipse movetur, aut motu proprio, vel libere;
suapte natura mobilis. Որ ինքնին շարժի. ինքն զինքն շարժօղ. իւրեւ շարժուն, որպէս կենդանի, եւ ոչ որպէսհուր անզգայ. վասն որոյ ասի զշնչաւորաց, ըստ որում ունին ոգիզգայական շարժիչ ՛ն ներքուստ.
եւ առաւել զբանական կենդանւոյ, եւ զիմացական բնութեանց. որք ունին զհոգի անձնիշխան եւ անմահ.
Հուր ... մշտաշարժ, ինքնաշարժ, շարժօղ այլոց. պատուական՝ անպարունակ. (Դիոն. երկն.։ Դիոն. երկն.։)
Կռուելոյ ոչ ունիս կարիս հրամանի, զի ինքնաշարժ ես ի բազմաբանութիւն. (Շ. թղթ.։)
said or pronounced by himself.
Վկայ ունիմ ինձ զնքնասաց ձայնն աստուծոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զնորուն իսկ յիսուսի զինքնասաց ձայնս. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
self-love;
egotism, selfishness.
վասն որոյ ինքնասիրութեամբ պատրաստեաց զլեզուն իւր սուսեր սատակիչ: (Խոր. ՟Գ. 64։)
subsistent, existing by itself.
Ոմանք տեսակք ինքնաստորակայք բան ոչ ունելով, բայց զգայութիւն ունն։ Ինքնաստորակայքն բաղկացուցանեն զայլաստորակայսն. իսկ ըստ պորփիւրի այլաստորակայքն բաղկացուցանեն զինքնաստորակայսն. (Անյաղթ պորփ.։)
one's own master, absolute, independent;
— եմք գործոց մերոց, we are masters of our own actions.
ԻՆՔՆԱՏԷՐ. Որ ունի տիրապէս իշխանութիւն ի վերայ իւրոց. ազատաբար տնտեսօղ. իշխան. ըստ յն. ինքնակալ αὑτοκράτωρ . ըստ լա. տէր. patronus, dominus.
to be humble;
to lower oneself, to descend;
to yield, to acquiesce;
to lean, to bend downwards;
to decline;
— յամբարտաւանութենէ, to descend from one's haughtiness, to have the pride of one's countenance humbled;
յերկիր —, to prostrate oneself;
— առաջի Աստուծոյ, to bow before God;
— անկանիլ երեսաց, to go downcast, to be dejected;
— յիջեւան ուրուք, to deign to dwell in;
— յալիս, to grow old;
—հի օրն, the daylight fades, the day wanes or is going down;
յոտն եկաց յերեսացն խոնարհելոց, he rose from his prostrate attitude;
to be conjugated.
Խոնարհիլ ի գութ, կամ ի խրատ, կամ առ սգաւորսն ի մխիթարութիւն. կամ յայլ ազգաց քրիստոնէիցյաւանդութիւնս. ի սէր. ի հաւանութիւն. յիրաւունս, կամ ի մեղս, ի չնրութիւնս, ի հեշտութիւնս. եւ այլն. (Մանդ.։ Յհ. իմ.։ Լմբ.։ Նար.։ Ոսկ. եւ այլն։)
ԽՈՆԱՐՀԻԼ. Նկուն լինել. ընկճիլ. նուաստանալ. եւ Ճգնիլ. զղջալ.
humility;
deference, submission, humiliation, abasement;
baseness, lowness, inclination, declination.
Ծառայել տեառն ամենայն խոնարհութեամբ։ Ամենայն խոնարհութեամբ եւ հեզութեամբ։ Մի՛ ինչ ըստ սնահարծութեամբ, այլ խոնարհութեամբ զմիմեանս լաւ համարել առաւել քան զանծինս։ Զքաղցրութիւն, զխոնարհութիւն, զհեզութիւն։ Նմենեքին ընդ միմեանս զխոնարհութիւն ունիցիք. զի աստուած ամբարտաւանից հակառակ կայ. եւ այլն։
Առ (կամ ի) խոնարհութեան նորա դատաստան բարձաւ։ Հայեցաւ ի խոնարհութիւն աղախնոյ իւրոյ։ Պարծեսցի եղբայր խոնարհ ի բարձրութիւն իւր, եւ որ մեծատունն իցէ՝ ի խոնարհութիւն իւր։ Որ նորոգեսցէ զմարմին խոնարհութեան մերոյ։ Որչափ ի մեծութիւն հասանիցես, ի խոնարհութեան կա՛լ զանձն քո։ Փրկեա՛ յեղջերէ միեղջերոյ զխոնարհութիւն իմ.եւ այլն։
Զի ի վայր է լուսինն քան զայլ լուսաւորսն, առ մեզ ունի ազգակցութիւն խոնարհութեամբն. (Շ. բարձր.։)
abasement;
humiliation;
fall, decline;
conjugation.
Յարեւանայ բային ութ խոնարհմունք, տրամադրութիւնք. եւ այլն։ Խոնարհութիւնքն են բերօղ ամանակաց. եւ յայտ ի խոնարհմանց է։ Ոչ զանազանի ի խոնարհմունս որպէս զբայն. (Թր. եւ Երզն. քեր.։)
astonishment, surprise, amazement, stupor;
dulness, heaviness, stupidity;
lethargy;
յ— կործանել, to be hebetate;
cf. Ապշեցուցանեմ;
յ— կործանիլ, ընկղմիլ, cf. Ապշիմ.
Ապշութիւն ի ճանապարհին։ Ապշութիւն ունի զսիրտս ձեր. (Ժող. ՟Ժ՟Բ. 5։ Մրկ. ՟Ը. 17։)
to box, to slap, to cuff.
Զոր սիրէ տէր՝ խրատէ, ապտակէ զամենայն որդի՝ զոր ընդունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34.) իմա՛ որպէս գան հարկանել, տանջել։
life, duration of life;
ոչ լինել ապրանաց, to be in a dying state, to be dying.
Մովսէս մարգարէն նզովեալ է զյիշոցնատուն, եւ զիւր ապրանքն ամենայն, զնստելն եւ զյառնելն. (Երզն. խրատ.։)
Լօղականն յիւրն լեղացեալ լինի ապրանս այսինքն ի ջուրն՝ ուր պրի եւ կեայ. (Արիստ. ՞՞։) (ոմանք գրեն ապարանս՝ ըստ հոմաձայնութեան յունին։)
cf. Ապրիլ.
ԱՊՐԻԼ որ եւ գրի ԱՊՐԻԷԼ, ի. Ամիս հռովմայեցւոց չորրորդ ի յունվարէ, կամ երկրորդ ի մարտէ. (Արշ.։ Շ. թղթ.։ Հ=Յ. եւ այլն։)
livelihood, subsistence, maintenance, provision.
Հնչումն տաշելոց փայտիցն առ նոյիւ՝ յապրումն հաւատարիմ առնն։ Ապրուստ ի տուն աստուծոյ։ Խնդրեցին զապրուստ ի սրոյ քաջամարտիկ ախոյեանէն. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Յաջողակ.
Երկոցունց, կամ յերկոցունց ձեռաց աջողակ. (Դտ. ՟Գ. 15։ ՟Ի. 16։)
at;
near;
among;
in comparison of;
with regard to;
relatively to;
during, in, under;
against;
with;
towards;
next to;
by;
for;
on;
in presence of, before;
առ իս է յամենայն ժամ, he is always near me;
արգարացուսջիք զնա առ հօր իւրում, make excuses for him to his father;
աղէտք քո ոչինչ են առ իմովս, your misfortune is nothing in comparison of mine;
գնաց առ դուքսն, he is gone to the duke;
առ Հայս եւ առ Յոյնս, among the Armenians and Greeks;
ոչ է նոյնպէս առ Անգղիացիս, it is not even among the English;
սակաւ ինչ է այդ առ պարտեօքս՝ զոր ունիմ առ քեզ, it is little in comparison of what I owe you;
յարդոյ՝ մեծարու է առ ամենեսին, he is respected by all men;
կայթել or խայտալ առ խնդութեան, to leap for joy;
պարտ է լինել ազնուաբարոյ առ անձն եւ առ այլս, it is right to respect one's self as well as others;
առ բարեկամս ունիմ զնա, I keep him for my friend;
նստել, բազմել առ ումեմն or առ ումեք, to sit down near any one;
առ թագաւորութեամբ, under the reign of Tiridates;
առ ի տեսանել զնա, to see him;
առ արտաքս, on the outside;
առ երի, near, towards;
առ երկրաւ, on the ground;
առ այր, to each person, a piece;
առ չարութեան, for malice, through malice;
առ ահի, երկիւղի, for or through fear;
առ նովին ժամանակաւ, at that time, then.
for the service of the nuptial room.
Սպասահարկու առագաստի հարսանեաց. փեսավէր, եւ մանկունք առագաստի.
to veil, to cover with a veil or curtain;
to cloak under a pretence, to mask;
to set sail, to make sail, to sail.
Նորամուտ հարսունք առագաստեալք. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 11։)
cf. Առադրութիւն.
Լինի որպէս ի վերայ նոցա գոլն եւ ոչ գոլն՝ առդրութիւն։ Կարելն եւ ներընդունելն՝ առդրութիւն (կամ առադրութիւն) որոշելով. (Պերիարմ.։)
proverb, adage;
figure, enigma;
parable, simile, allegory;
apologue, fable;
spectacle;
—աւ, proverbially;
առ —է, to be exposed to public laughter or contempt;
յ—ս տալ, to expose to public attention or censure;
յ—ս, — նշաւակի լինել, to be exposed to public view, to lay open to public contempt;
ըստ —ին, according to the proverb;
— արկանել, —օք խօսել, to tell a proverb, parable, fables;
to proverb;
to give an enigma or charade to guess or divine;
յ— ածել, to give an example, to quote;
յ— գալ, յ—ս լինել, to become proverbial or a proverb.
Առակք սողոմոնի։ Բացից առակօք զբերան իմ։ Խօսեա՛ց առակ առ տունն իսրայէլի. արծուին մեծ եւ այլն։ Ո՞չ ապաքէն առակ է այդ՝ որ ասիդ։ Յաւուր յայնմիկ առից ի վերայ ձեր առակ։ Խօսէր ընդ նոսա բազումս առակօք, եւ ասէր. ահա ել սերմնացան։ Այլ առակ արկ առ նոսա. եւ այլն։
Ինչ մի առաջի եդեալ ի տեսիլ ամենեցուն, կամ առարկայ հանդիսի.
to expose to public notice;
to conceal, to hide;
to dissemble, to play the hypocrite.
Իսկ ԱՌ ԱՉՍ. cf. ԱՉՔ։ ԱՌ. նախադրութիւն. Առընթեր ուղղականի կամ անորոշ հայցականի՝ նախդիր կարծեցեալ, որպէս Վասն, յաղագս, ունելով եւ զզօրութիւն բացառականի կամ գործիականի. զոր օրինակ.
Ո՞ ի ձէնջ առ հոգալ իւրում յաւելուլ կարիցէ ի հասակ իւր կանգուն մի. (Մտթ. Զ. 27.) յն. հոգալով, կամ հոգացօղ։
Երկուս գառինս տարեւոր առ օր։ Ժողովեցին երկուս չափս առ մի մի։ Տալ յիսուն սիկղ առ այր։ Կագեցին առ փիղ փիղ. եւ այլն։
Զանձինս առ իմաստունս, կամ առ արդարս ունել։ Զայնպիսի առ պատուականս ունիջիք, եւ այլն։
Զորմէ ասեն լինել չորեքկանգնեան, եւ երեքուղեան, եւ առ երկուս մատունս. (Եւս. քր. Ա։) Մերթ Ընդդէմ, հակառակ.
Զվեց քաղաքս ... եւ առ այնու քառասուն եւ երկուս քաղաքս. (Թուոց. ԼԵ. 6։)
Վասն առ ի խրատուէ պարգեւացն ընծայեալք. (Իմ. Ե. 14.) (այսինքն վասն պարգեւաց յառաջ եկելոց ի պատճառս խարտուն։ Գտանի եւ գործիական փոխանակ սեռականի. cf. ՎԱՍՆ։
Առ ի զբարեբախտագոյնսն ի նոցանէն ընդունելով վայելս։ Առ ի յոքնապատիկն վերաբերելով հանդէս։ Առ ի գազանակուր լինելով։ Առ ի հասարակաբար զամենայն սերմանիսն համանգամայն բուսուցանելով. (Պիտ.։)
(Եղնգանց) ծայրից մատանցն յետուստ կուսէ ընդդիմահար լեալ՝ սերտեն զառս նոցունց. (Նիւս. բն. ԻԷ։)
Միայն պատրաստ գտեալ առնուցուն զառն. (Բրս.։)
Եւ զդրունսն ինքնին առականէր. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 5։)
to allegorize, to make use of parables;
to confront, to compare, to resemble;
to expbse to public censure.
Առակեաց նա զաշակերտսն իւր ի ղազար, եւ զնոսա ի մեծատունն. (Իգն.։)
Որոց առակեալ իցեն ճանապարհք իւրեանց. (Սղ. ՟Լ՟Զ. 7.) իմա՛ ըստ յն. բացեալ եւ յաջողեալ, կամ ընդարձակեալ. բայց Լմբ. իմանայ՝ նշաւակեալ, նախատեալ ի բերան ամենեցուն։
simile, allegory, parable;
public censure.
Խոնարհեցուցից յառակումն զունկն իմ։ Առակումն ասացի ի մարդ. (Սղ. ՟Խ՟Ը. 5։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 3։)