cf. Զատանեմ.
Կամիմ զատել զքեզ ի ծառայից. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
separation, distinction.
Ոչ է մարմին, որոյ գոյնն, եւ ձեւն, եւ ընդդիմահարութիւնն, եւ զատութիւնն, եւ ծանրութիւնն ոչ է ի նմա. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Զատութիւն.
Իննեակ դասուցն կարգք յերիս որոշեալ զատմունս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to separate;
to divide;
to distinguish, to discern;
to consecrate, to offer.
Զատուսջի՛ք զանձինս ձեր ի մէջ անասնոց սրբոց եւ անսրբոց ... Զոր ես զատուցի ձեզ ի պղծութիւն. իմա՛ խտրելով. (Ղեւտ. ՟Ի. 25։)
Զատուսցե՛ս տեառն զամենայն արու՝ որ բանայ զարգանդ. իմա՛ նուիրելով. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 12։)
ԶԱՏՈՒՑԵԱԼ, եալք. Վարի ի սուրբ գիրս ՝ որպէս Նուիրեալ, նուէր. նզովեալ, նզովք. եւ Արուարձան քաղաքի. վիճակ, բաժին. որպէս ի յարակից բառից է իմանալ. Տե՛ս (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 3։ Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 34։ ՟Ի՟Է. 21։ Յես. ՟Ի՟Ա. 13=33։ ՟Բ. Թագ. ՟Ը. 1։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 1։)
profit, progress.
προκοπή profectus, progressus Յառաջադիմութիւն. աճումն. եւ Բերք աճեցունք.
to increase, to promote.
Արածանի (Եւփրատ. ըստ եբր) աճեցուցանօղ. վասն որոյ եւ աճեցուցանել եւ զարգացուցանել նմա եբրայեցւոցն եւ ասորեստանեայցն իմաստունքն ասեն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 13։)
ornament, finery, embellishment, preparation, furniture, clothes, fringe, decoration;
dress, toilette;
attire;
— or —ք երկնից, the stars;
առնուլ զ— զանձամբ, — առնուլ, to adorn one's self;
ի զէն եւ ի — վառիլ, to arm one's self, to fly to arms.
Զարդ երիտասարդաց՝ իմաստութիւն. (Առակ. ՟Ի. 29։)
Ունկն քննէ զզարդ առակաց. այսինքն զյօրինուած, կամ զգեղեցիկ իմաստս. (Ժող. ՟Ժ՟Բ. 9։)
Քահանայապետութիւն եթէ ոք ասիցէ, սրբազան իմն բոլորովին յայտնէ զարդ։ Երկնայնոցն էութեանց սուրբն զարդք. (Դիոն. երկն.։)
Վասն քահանայական զարդարանացն. (Լմբ. իմ.։)
to adorn, to deck, to embellish, to fashion, to enrich, to furnish, to decorate;
to enliven, to enamel, to trim, to polish, to set off, to stuff;
— զգլուխ, to dress or tire the head.
Շինէին եւ վկայարանս իմն, եւ զնոյն զարդ եկեղեցեացն զարդարէին. այսինքն նովին կամ ըստ նմին զարդու. (Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Զարդասէր.
Զկին՝ որ այնպէս արտասուիցէ, քան զզարդարկոտն, եւ որ ի սնգոյրն եւ որ ի ծարիր շպարիցի, առաւել բամբասանաց արժանի համարիմ։ Մի՛ պճնողս, մի՛ զարդարկոտս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Թ։)
ornamented, polished, spruce, smart.
Զգեցուցանել զսեղանն վայելչական եւ զարդարուն զգեստուք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to adorn pompously;
to be richly embellished, to be splendid.
recent, new;
cf. Արդի.
ԶԱՐԴԻ ԶԱՐԴԻՍ. cf. ԱՐԴԻ, ԱՐԴԻՔ։ ԶԱՐԴԻՍ. մ. τὰ νῦν nunc Այժմ. յայժմուս. հիմա, հիմաճուկ.
at present, presently, now.
ԶԱՐԴԻ ԶԱՐԴԻՍ. cf. ԱՐԴԻ, ԱՐԴԻՔ։ ԶԱՐԴԻՍ. մ. τὰ νῦν nunc Այժմ. յայժմուս. հիմա, հիմաճուկ.
awakened after a debauch, drowsy, heavy.
Ի սմա՝ որ զարթխումսն թուելոց երեւելիքն (կամ երեւելիք իմն) եւ ժանտատեսիլք. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե. (ի լս. մի ձ. զարթմունսն)։)
to awake, to rise;
to be sensible of;
— յանկարծ ի քնոյ, — ընդոստ, to wake up with a start;
to start out of one's sleep.
Զարթուցեալ եմ ի բանս իմ՝ առնել զնոսա։ Զարթեաւ ինծ ի վերայ քաղաքաց նոցա։ Զոր օրինակ զարթուցեալ էի ի վերայ նոցա ի խլել եւ ի կործանել ... նոյնպէս զարթեայց ի վերայ նոցա ի շինել եւ ի տնկել. (Երեմ. ՟Ա. 12։ ՟Ե. 6։ ՟Լ՟Ա. 28։)
to awake, to raise;
to move, to incite, to reanimate, to sharpen, to revive;
— յանկարծ (ի քնոյ), to startle out of one's sleep;
— զաչս ուրուք, to open one's eyes;
to comprehend, to become aware of;
— զախորժակ, to make one's mouth water;
cf. Ախորժակ.
Զարթո՛ զաչս իմ. յն. բա՛ց. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 18։)
the awaking.
Եւ ապա զարթուցումնն՝ որ ի ներքոյ նորա, իմանալ. (Նար. երգ. ՟Ը. 5։)
impulse, motive;
pulse, basilic vein;
time;
— բաղկի, pulsation, heating of the pulse;
cf. Երակ, cf. Զարկուած.
Թէ իմ է զարկածն, չէ կենաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Զարկուած.
Թէ իմ է զարկածն, չէ կենաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
to beat down, to beat, strike, to knock, to thump;
— զգետնո, to beat down, to throw on the ground, to strike down;
— զգլուան զորմով, to strike one's head against the wall;
— որգամբք, to breed worms (in the members).
Յորժամ կամիս դու վազել, զա՛րկ զագիդ քո ի վերայ իմ։ Եզա՛րկ աղուէսն զագին. (Վրդն. առակ.։)
Որ արտաքոյ զոգիսն վարեն, ոչ այլ ինչ, այլ զարկանել եւ անկանել զնա սովորեցուցանեն. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Զարկանեմ.
Զարկուցանելով փախի՛ր ի նորա ճաշակմանէն, զի դառն է յետ գործելոյն. մարթ է իմանալ եւ որպէս չ. շտապելով։
dreadful;
timid.
Որպէս երազք որ ի յանուրջ՝ զարհուրական. (Շ. իմ. եղակ.։)
horror, terror, fright, fear, agony, trouble;
ի զարհուրանաց գիշերոյ, because of fear in the night.
Հարթեսցեն գարշապարք իմ զհպարտութիւնս զարհուրանաց նոցա. (Դտ. ՟Ե. 20։)
Որք ի սրոյն զարհուրանաց փախչելով՝ գահավէժք եղեալ մեռանին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Զարհուրելի.
Զարհուրեցուցիչ դիւաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
family, house, blood, race, stock, line;
nation.
Զիմածին գեղեցկահրաշ զարմ (զորդեակն իմ զՅովսէփ). (Պիտ.։)
Մանի եւ Մարկիոն կենդանասցին ... տեսանելով զքեզ իւրեանց եղեալ զարմ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
admirable, astonishing, surprising, miraculous, wonderful, bewitching, incredible, extraordinary, excellent;
—ք, wouder;
miracle;
admiration;
—ք առնուլ զոք, to be astonished.
Ո՛վ ասէ մեծի զարմանալեացս, զոր ունիմք իմանալ։ Այս են զարմանալիք. (Շ. բարձր.։)
Բազմապատիկ զարմանալիք ի միտս իմ անկեալ են վասն մոլեգնութեանն Պօղեայ Սամոստացւոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6.) յն. զարմանալ. որպէս ընդ հակառակն, ուր ասի ի մեզ,
Ես ասացի ի զարմանալ իմում. (Սղ. լ. 23. ՟ճժե. 2.) ի յն. դնի, ի զարմացման, կամ յապշութեան։
to admire, to wonder, to be astonished;
to be enraptured.
Զարմասցին ընդ նա։ Զարմանային ընդ իմաստութիւն նորա։ Զարմացեալ էի ընդ տեսիլն։ Զարմանայր վասն անհաւատութեան նոցա։ Զարմացան ի վերայ ամենայնի։ Զարմասցին ի վերայ քո։ Զարմանայցես ի վերայ իրացն, կամ ի վերայ բանից. ի վերայ բարեացն. եւ այլն։
Ի վախճանի նոցին ելիցն զարմանային. իմա՛ ըստ յն. ի վերայ վախճանի։
cf. Զարմացումն;
wonder, miracle;
cf. Զարմ;
զարմանալ —ս, —ս առնել or համարիլ, ընդ —ս գալ, to be astonished or amazed, to be struck with admiration, to wonder, to marvel;
ի զարմանս ածել՝ կացուցանել, to astonish, to amaze;
ի զարմանս ըմբռնել, to strike with amazement;
որպիսի՛ — կալան զիս մինչ ..., what was my surprise when...;
— կալան զամենեսին, they were all amazed;
զի՞նչ — իցեն, what is there astonishing in that ? — են, it is wonderful, strange, surprising;
չեն ինչ —, ոչինչ են —, there is nothing wonderful in that;
no wonder, no marvel.
Տեղի տայ զարմանաց. (այսինքն մեզ՝ զարմանալոյ)։ Հիանալ եւ զարմանս համարել վասն յոյժ բարեպաշտութեանն նորա. յն. զարմանալ. (Փիլ. իմաստն.։)
admiration, astonishment, surprise;
enchantment, stupefaction, stupor;
ecstasy;
wonder;
ի զարմացման լինել, to be wrapped in wonder;
ի — գալ, to be in raptures;
— էառ զիս, I was struck with wonder, I was surprised;
զարմացաւ Իսահակ — մեծ յոյժ, Isaac wondered exceedingly;
զարմացայ տեսեալ զնա — մեծ, I wondered with great admiration.
Վասն այլոց այլով իւիք ի զարմացումն եկեալ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
to intrigue;
to occupy, to amuse;
to distract, to busy.
Ցանկութիւնք ճաշակման ամենայնիւ զբաղեցուցեալ զմիտս իմ խռովէ. (Եփր. աղօթք.։)
cf. Զբաղեմ.
Ցանկութիւնք ճաշակման ամենայնիւ զբաղեցուցեալ զմիտս իմ խռովէ. (Եփր. աղօթք.։)
cf. Զբօսնում;
to take some relaxation, to unbend one's mind.
Ե՛կ երթամք շրջիմք ի դաշտ զբօսանալ. (Եփր. ծն.։)
Զբօսանիմք եւ ծիծաղիմք։ Մարմնական պատուովդ զբօսանիս. (Ճ. ՟Ժ. եւ ՟Բ։)
Տէր, ոչ բարձրացաւ սիրտ իմ, եւ ոչ զբօսան աչք իմ. (Սղ. ՟Ճ՟Զ. 1։)
Յորժամ հոգւով կործանիմք՝ զբօսեալ՝ անտես առնէ եւ զմարմնոց վրդովմունս. (Լմբ. ատ.։)
diversion, relaxation, refreshment, recreation, pastime, sport, amusement, toy;
occupation, distraction, care;
pleasure;
trouble, agitation, flutter of spirit;
water, torrent, tbe ebb and flow;
— ծովու, waves, fluctuation, storm;
— ջրոց, watering places, well watered pleasure-grounds or gardens, lake scenery;
— բարձանց, irrigated uplands;
— հովտաց, pleasant valleys;
— աչաց, proud or naughty glance.
Տուր ինձ գողաթ մայիմ, եւ ետ նմա Քաղէբ զԳողաթն վերին, եւ զԳողաթն ներքին։ (Իսկ Ժմ.)
Որ արարեր զտիւ ի զբօսանս բարեգործութեան. իմա՛ պատաղումն կարեւոր եւ զուարճալի։
Տառապեալ Ներսէս ... զբօսանս իմոյ զբաղմանցն ստացայ զվաստակ գրչութեան ի մատեանս Աստուածային. (Լմբ. յիշատ. եփր.։)
Ծաղուն ասացի զբօսանս ... Տեսանել զիմաստութիւն, զբօսանս, եւ զանզգամութիւն. (Ժող. ՟Բ. 2. 12. (ուր ՟Է. 26. թարգմանի՝ ծփանք)։)
Ամենայն զբօսանք քո եւ ալիք քո անցին ի վերայ իմ։ Զամենայն զբօսանս քո ածեր ի վերայ իմ։ Զբօսանք ծովու. (Սղ. ՟Խ՟Ա. 10. ՟Ձ՟Է. 8։ ՟Զ՟Բ. 4։ Յոնան. ՟Բ. 4։)
to divert one's self, to make morry, to relax one's self, to unbend ones mind, to take some diversion, to recreate ones self;
to play, to amuse one's self;
to refresh one's self;
— (մտաց յաղօթս), to be dissipated, to get heedless.
cf. Զբօսեցուցիչ.
Ո՛չ նախ ասաց, թէ ե՛րթ եւ ասա՛ զայս ինչ, այլ զբօսուցիկ իմն արար զբանն, եւ անյայտ զառաքելութեանն պայման. (Ոսկ. ես.։)
sensible, perceptible, palpable;
—ք, the senses;
intellectual faculties;
ընդ զգալիս պշնուլ, to abandon one's self to passions;
really, truly.
Զգալի երկինս, եւ իմանալին։ Զգալի լոյս։ Ամենայն զգալւոյ նմանութիւն սկիզբն ունի զիմանալին ի բնութեան ցուցակ։ Արտաքոյ զգալեացն՝ անտեսանելի եւ իմանալի պատճառ. (Փիլ.։)
Ամենայն որ մարմին է, զգալի է. եւ որ անմարմին է, իմանալի է. եւ զգալի այն ասի՝ որ ընդ զգայարանացս ի ներքոյ անկանի, կամ ընդ ամենեքումբք, կամ ընդ ոմամբք, կամ ընդ միոյ. (Շ. թղթ.։)
Անմատոյց լուսով, այսինքն որ ոչ զգալիւք (այսինքն զգալեւք, զգալեօք) պարփակի, եւ ոչ մտաց իմանի. (Շ. բարձր.։)
to feel, to be sensible of, to hear, to have a glimpse of, to learn, to know;
to scent;
— յառաջագոյն, to foresee;
անձին —, — խելաց, մտաց, to come to one's senses, to recover ones wits.
αἱσθάνω, αἱσθάνομαι (որ է իբր Ազդիլ). sentio γινώσκω, ἑπιγινώσκω novi μεταλαμβάνω concipio եւ այլն. որպէս թէ զիւրեւ կամ յինքն գալ. գրի եւ ՍԳԱԼ, իբր ըսգալ. Ըմբռնել զերեւելիս մարմնեղէն գործարանօք. ճանաչել. իրազեկ լինել. ըմբռնել. իմանալ ազդմամբ իմն. զգալ, իմանալ, հասկընալ.
Ոչ միտքն իմանայր, եւ ոչ զգայութիւնն զգայր։ Զարարողին զգայ եւ ընդունի զլինելն, եւ ուրանայ գիտել զՏէր։ Յանծննդութենէն զգացեալ ամուլս զնոսա (գոլ). (Փիլ.։)
Զի մի՛ զգասցի զցաւս տանջանացն։ Կամիմ զի առաւելապէս զգացայց. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Թ.։)
Եւ այն եւս իմն աւելի դժնդակագոյն է, զի եւ սգան (այսինքն զգան) իսկ ոչ ցաւոցն. (Ոսկ. ես.։)
Սթափեսցին եւ զգայցեն խելաց իւրեանց. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
sensibly;
intellectually
Ոչ զգայաբար, այլ իմաստութեամբ։ (Եփր. աւետար.)
that has lost all sensation or sentiment, insensible.
Ուշամոռաց եւ հանճարազրաւ, զգայազիրկ եւ իմաստասպառ. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
sensitive;
sensible;
sensual;
discreet, vigilant;
-*, the sensible things;
the beasts, brutes;
the senses.
Ընդէ՞ր համբաւեցայց զգայական՝ զիմաստիցս դրունս փակեալ։ Հարազատ զգայականաց եւ սրբոց. (Նար.։)
Որպէս զի զմեզ վերաբերցէ զգայականօք յիմանալիսն. (Դիոն. երկն.։)
sensibly.
Առ նա զգայապէս (կատարի), եւ ի մեզ իմացականապէս։ Զիջեալ Աստուած նոցա՝ զգայապէս երեւէր նոցա փողովք, հրով։ Զգայապէս տեսութիւն բանիս յայտ է։ Առ ի փորձել զնա զգայապէս։ Դնեմք առաջի զմարմնոյ նորին նշանակ հօրն զգայապէս։ Անասնեղէն աչացս ծանոյց զինքն զգայապէս. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. առակ.։ Լմբ. ժող.։ Լմբ. պտրգ.։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Գրիգորիոս իմանալեաց տեսօղ, զձեւ մեծ խորանին ըզգայապէս շինօղ. (Տաղ.։)
sensible;
rational, intellective.
Զգայուն. զգացօղ. եւ Մտաւոր. իմացական.
Հոգին Սուրբ կենդանի, որ ինքն սուրբ է, եւ սրբէ զամենայն բոյսս ծննդեան զգայաւոր. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. յն. զամենայն բնութիւն իմացական։)
sensitive;
sensible.
Արարածք զգայինք եւ իմանալիք. (Միսայէլ խչ.։)
sensation;
sense;
reason, understanding;
ի — գալ, to recover, to recover one's senses;
ընդ զգայութեամբ անկանել, to come under the senses;
to stand to reason;
— առնել, տալ, բերել ի-, to inform, to advise;
— առնուլ, ի զգայութեան լինիլ, to perceive, to be sensible of;
—ք, the senses.
ԶԳԱՅՈՒԹԻՒՆ ԱՌՆԵԼ, ՏԱԼ. ԲԵՐԵԼ Ի ԶԳԱՅՈՒԹԻՒՆ. Զգացուցանել, իմացուցանել.
Փոխեալ ի խրատ յանուսումնութենէ, եւ յանզգամութենէ ի զգայութիւն. (Փիլ. իմաստն.։)
Զգայութիւն սրտին խոցոտեալ։ Իբրեւ զանասուն համարեցայ հերքեալ ի զգայութենէ։ Ի քեզ համբառնամք զձեռս, զմիտս, եւ զզգայութիւնս հոգւոց իմաստից. (Նար.։)
Ի զգայութիւն գալ ոչ կամիք. (Կլիմաք.։)
Հինգքս զգայութիւնք։ Զգայութեանց աղօտացելոց՝ եւ մարմին ծանրանայ։ Բերէ միտքն պտուղս զիմանալիսն, իսկ զգայութիւն զզգալիսն։ Շարժեալ լինի զգայութիւնն ի ստորակայէն (յառարկայէ), իսկ միտքն ի զգայութենէն. (Փիլ.։)
sensitive, that has the faculty of feeling;
lively, brisk;
witty, intelligent, judicious;
—ք, the senses.
ԶԳԱՅՈՒՆ. ἕμφρονος prudens νοητός intelligens, intelligibilis Զգաստ. զգօն. հանճարեղ. իմացօղ. խելամուտ. մտաւոր. խոհական. եւ Իմանալի.
Լուեալ ամենիմաստի եւ զգայուն մտաց՝ Մամիկոնեանն Վահանայ. (Փարպ.։)
Զօրութիւն իմն զգայուն լաւութեանց հաստատեցաւ յԱստուծոյ. (Եզնիկ.։)
Գայլք զգայունք ... Զգայուն աղաւնի. յն. իմացական, կամ իմանալի. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
belch, zructation;
vomiting;
eruption;
— արձակել, to eruct, to belch.
Գի՛տ ինձ իմացի՛ր զյանդուգն իւր բերանոյն զչար զգայռումն։ Այնպիսի է նանրախօսիցն զգայռումն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Զգայռութիւն.
Գի՛տ ինձ իմացի՛ր զյանդուգն իւր բերանոյն զչար զգայռումն։ Այնպիսի է նանրախօսիցն զգայռումն. (Լմբ. սղ.։)
vigilant, discreet;
clever, alert;
sober, moderate;
wise, prudent;
honest;
— առնել, to warn, to admonish, to apprize of, to give notice, cf. Զգաստացուցանեմ;
— լինել, to perceive, cf. Զգամ.
φρόνιμος prudens, sapiens νηφάλιος, γήφων, -οῦσα vigilans, cautus σώφρων sobrius, continens, modestus, honestus իբր Զգացօղ անձին. զգօն. զգոյշ. սկօղ. հսկող. արթուն. պարկեշտ. ժուժկալ, բարեձեւ. չափաւոր յամենայնի. ողջախոհ. ողջամիտ. իմաստուն. խոհական.
Աղջիկն ... զգաստ է եւ իմաստուն. (Տոբ. ՟Զ. 12։)
Ո՛վ կանայք զգաստք՝ Աստուածասէրք։ Ազդեաց զգաստիցն։ Արտաքնոցն զգաստքն (իմաստունքն, կամ իմաստուն կարծեցեալ բանքն). (Շար.։)
to awake, to come to ones senses;
to repent, to reflect;
to restrain one's self;
to correct, to disabuse, to undeceive one's self, to recover one's wits.
Նա եւ այլովք առաքինութեամբք կամիմք զգաստանալ. (Խոսր.։)
Ընդ ապշեալսն, եւ զգաստացեալսն։ Ողոքիմ դարձեալ, եւ ոչ զգաստանամ։ Ոչ զգաստացայ ի բողոք գուժի. (Նար.։)