insidious, artful, crafty.
Սկսաւ (ագովնիա) սայթաքել՝ ճարտարասոյզ բանիւքն խօսել ընդ յովաբու (առ որսալոյ զնա). (Եփր. թագ.։)
to exercise one's wits, to seek expedients, to devise means, to invent;
to make use of stratagems, to use artifices, wiles, shifts;
to pretend to be learned, to affect learning;
մի՛ ճարտարեր առաւել, զի մի՛ թիւրեսցիս, let the cobbler stick to his last.
σοφίζω, -ομαι argute comminiscor, conficio. Ճարտարութեամբ հայթայթել. արուեստակել. իմաստակել. եւ Իմաստասիրել. եւ Ճարտարաբանել. եւ Ճարտարանալ.
cf. Հնարիմաց.
Բազմախաբ ճարտարիմաց բան. (Ճ. ՟Ա.։)
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
Քերեաց ճարտարութեամբ։ Ո՛չ ճարտարութեամբ բանից. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 11։ ՟Ա. Կոր. ՟Ա. 17։ ՟Բ. 13։)
Զրկօղն ապաստանեալ ի ճարտարութիւնն՝ ջանայ ճարտարութեամբ բանիցն զթագաւորն հաւանեցուցանել. զի է իմաստուն ի չարն եւ ճարտար. (Լմբ. սղ.։)
fellow-sufferer;
fellow-labourer, fellow-workman;
brother or companion in arms.
Եւ քրիստոս երբեմն ըստ պօղոսի՝ հանդիսակից եւ ճգնակից լինի բանիս. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
to buzz, to hum, to whiz.
Շատ ճենճերաս ի ծակն, ի փեթակն ճանճիկ, անդ տըզզա՛ բզզա՛։ Ակկարովնեան ճանճիցն ճենճերելով ճեմեալք ճոռոմաբանեն. (Մագ. ՟Ը։)
to exhale an odour of cooking or burning flesh, a smell of roast meat;
to burn;
to sacrifice.
Շատ ճենճերաս ի ծակն, ի փեթակն ճանճիկ, անդ տըզզա՛ բզզա՛։ Ակկարովնեան ճանճիցն ճենճերելով ճեմեալք ճոռոմաբանեն. (Մագ. ՟Ը։)
diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.
(Ի) ճեպ փութոյն հաստատեցաւ բանն. (Վեցօր. ՟Թ։)
cf. Ճեպեցուցանեմ.
Մի՛ հեղգայք առ շնորհն, այլ ճեպեցարո՛ւք։ Ի գործ ճեպի։ Ճեպին ազգք ամենայն առ ի հաւատսն։ Յայլ իմն ճեպի բանս. (Ածաբ. մկրտ.։ Առ որս. ՟Ժ՟Բ։ Նանայ.։)
cry;
warbling, chirping;
— հանել, to utter a feeble cry.
Ոչ ոք իշխէ բերան բանալ, եւ ճիկ հանել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
monster;
phantom, spectre;
night-mare, incubus;
—ք դըժոխայինք, the Furies;
— շառաչեմ, to drone, to hum, to buzz, to whiz.
ՃԻՒԱՂ որ եւ ՃՈՒԱՂՆ, ղան, անց. Ճեւեղիկ. հրէշ. խըրտուիլակ. գազան այլանդակ եւ խառնակ մտացածին՝ ի ճուալոյ անհեթեթ ձայնից յօդեալ. կամ ուրուական ցնորք, եւ իբր անշունչ պատկեր՝ նուաղ եւ վտիտ. ճըւճըւեղ լըղար բան մը. եւ ճըւճըւացօղ, խպըլիկ, ճիվելեկ. (եբր. ծիիմ).
strange, monstrous.
Ի ճիւաղական բարուց խրատու բանսարկուին. (Զքր. կթ.։)
to chirp, to pip, to cheep;
— վհկաց, to whisper, to murmur, to mutter, to grumble.
Ճնճղուկն ստուգաբանի ի ձայնէն. արդ որպէս նորա ճճուելն անյօդ է. (Լմբ. առակ.։)
sparrow;
— ճճուէ, ճռուողէ, the sparrow chirps, chirrups, pips.
Ճնճղուկն ստուգաբանի ի ձայնէն. արդ որպէս նորա ճճուելն։ Ճնճղուկն միշտ ի ճռուողել կայ, յորմէ եւ զանուն ստացաւ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
to verify, to prove the truth, to certify, to assure;
diligently or exactly to investigate;
to seek with accuracy, to inform oneself minutely;
cf. Ճշգրտեցուցանեմ.
Որով յաւէտ ճշգրտի բանիս տեսութիւն. (Խոսր.։)
to resemble life itself, to depict faithfully, to cause to resemble;
ո՞ —եաց ղզաւակն յակոբայ, who can number the seed of Jacob ?
Յայտնապէս զոյգ ճշգրտեցուցանէր նոցա. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
truth;
exactitude, punctuality;
correctness, precision;
likeness, naturalness.
Ճշգրտութիւն գործոյ, կամ վարուց, կամ պահպանութեան, կամ պատուիրանին, կամ բանից եւ իրաց. (Բրս. հց. ՟Ե. ՟Ի՟Ա. ՟Լ՟Դ։ Լմբ. սղ.։ Աթ. ՟Ը։)
justly, exactly, strictly, precisely, punctually;
rigorously, austerely, scrupulously, sparingly, savingly, stingily, niggardly, scantily, frugally, meanly, miserably;
— գտակաւ, exactly, to a little, to a farthing, to the point, rightly, accurately, punctually, in all its details.
Որ յանխտրութենէ առ ճշդիւ վարս աստուածգիտութեանն յօժարեալք։ Ոչ այժմ ճշդիւ շրջել (ի բանս) ձեռնարկեսցուք։ Ճշդիւ ըստ կամացն աստուծոյ առ ի գործն փոյթ. (Բրս. հց.։)
cf. Ճշդիւ.
Որ յանխտրութենէ առ ճշդիւ վարս աստուածգիտութեանն յօժարեալք։ Ոչ այժմ ճշդիւ շրջել (ի բանս) ձեռնարկեսցուք։ Ճշդիւ ըստ կամացն աստուծոյ առ ի գործն փոյթ. (Բրս. հց.։)
true, unquestionable, real, certain, sure;
veridical, faithful, upright, frank, sincere;
in truth, truly, indeed, really, in realty, verily;
— իցէ ? is it true ?
Բանք քո եղիցին ճշմարիտ։ Ճշմարիտ էր բանն՝ զոր լուայ։ Ճշմարիտ է երազն։ Ուսուցանեմ ձեզ զբանս ճշմարիտս։ Ասասցեն զճշմարիտն.եւ այլն։
cf. Ճշմարիտ.
Զճշմարտագոյնսն առաջի եդեալ։ Ոչինչ ճշմարտագոյն ունիմ պատմել։ Ճշմարտագոյնք են սողոմոնեանքն (բանք). (Ագաթ.։ Խոր. ՟Ա. 30։ Արծր. ՟Դ. 2։)
relating or narrating the truth;
faithfully and truly reporting or reported, veridical, true, veritable.
Պատմօղ ճշմարտութեան. որ ճառէ զճշմարիտն. եւ Ճառեալն ճշմարտութեամբ. հաւաստաբան. ստուգաբան. ճշմարտաճառ. ճշմարտախօս.
cf. Ճշմարտիւ.
Ճշմարտապէս, եւ ո՛չ կարծեօք (կամ կարծիս ունելով)։ Եղեւ մարմին բանն ճշմարտապէս. (Հանգ.։ Աթ. ՟Գ։)
cf. Ճշմարտեցուցանեմ.
Ճշմարտել զբանն, կամ զանօրէնութիւնն բանին։ Զնոյն եւ ինքն տէրն ճշմարտէ՝ ասելով։ Որով ունիմք փշմարտել զբանս նոցա։ Արտասուքն զդառնութիւն սրտին ճշմարտէ։ Զստուերն ի լոյս ճշմարտելով. (Աթ. ՟Թ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Անան. եկեղ.։ Իգն.։ Նար. լ։ Շար.։)
truth;
veracity;
reality;
sincerity;
բուն —, plain truth;
— իրաց, the bottom or basis of things;
անպատրուակ ասել զ—, to tell the whole truth;
աղարտել զ—, to offend against truth;
ճշմարտութեամբ, cf. Ճշմարտիւ.
ἁλήθεια veritas, certitudo. Ճշմարիտն գոլ. ստուգութիւն. իսկութիւն. բան եւ գործ անսուտ՝ աներկբայ՝ անկեղծ՝ աննենգ. ուղղութիւն. իրաւունք. արդարութիւն. եւ Կանոն ճշմարտութեան, աստուած.
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
Յորժամ բանն ճոխացուցանել կամիցիմք. (Երզն. քեր.։)
to deliver, to take away, to save, to free, to disengage, to set at liberty.
Ճողոպրէ եւ ոչինչ ի ցանկութենէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ճողոպրեցայց ի քոց հարկեցուցանօղ բանից. (Խոր. ՟Գ. 65։)
cf. Ճիք.
Ճողեալ մասունք անպիտանք, կամ շողոտ կենդանիք. ճղրտկած, բզըքտած, կամ շողիքի պէս բաներ.
to talk big, to boast, to brag, to bully, to be pretentious, to become arrogant.
κομπάζω jacto, fastose me gero. ՃՈՌՈՄԱՆԱԼ. Ճոխանալ. պանծանալ. գոռոզանալ. մեծաբանել.
boy, domestic, waiter.
Բառ ռմկ. Սպասաւոր. փոքրաւոր. պաշտօնեայ. արբանեակ.
turning a deaf ear, listless, disobedient;
— լինել, to turn a deaf ear, to simulate deafness, to disobey.
Մեր յանցանացն հեղգալուր լինիմք, եւ նոցայնոցն արագախօս եւ արագալուր։ Առ կշտամբանս պօղոսի հեղգալուր լինիմք. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
heavy-hearted;
— ի հաւատալ, slow of heart, slow to believe.
Հեղգասիրտ, զի եւ ո՛չ ընդ մարգարէիցն կամեցան հայել բանս, եւ անտի ուսանել. (Իգն.։)
cf. Առաջնորդ;
cf. Գտակ;
cf. Մատենագիր.
Պաղատանօք մեծն անտոնին, հեղինակի սուրբ երամին։ Նշոյլըս եօթըն հոգինակ, նովաւ յաշխարհս է հեղինակ. (իբրու ստուգաբանելով, որ հեղու, կամ յորմէ հեղանի յայլս կարգաւորութիւն ինչ) (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. ոտ. բարձր.։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
Խեղդ ընդ անձինն հեղձամղձուկ պաշտին բանիւն. (Վեցօր. ՟Թ։)
cf. Հեղձանիմ.
Զնշանս տեսեալ, եւ զբանսն լուեալ՝ հեղձնուին (կամ հեղձուին) դպիրքն. (Իգն.։)
cf. Հեղձանիմ.
Զնշանս տեսեալ, եւ զբանսն լուեալ՝ հեղձնուին (կամ հեղձուին) դպիրքն. (Իգն.։)
cf. Հեղձանիմ.
Զնշանս տեսեալ, եւ զբանսն լուեալ՝ հեղձնուին (կամ հեղձուին) դպիրքն. (Իգն.։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Զնշանս տեսեալ, եւ զբանսն լուեալ՝ հեղձնուին (կամ հեղձուին) դպիրքն. (Իգն.։)
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
Ելին փուշքն եւ հեղձուցին զնա։ Հոգք աշխարհիս եւ պատրանք մեծութեան հեղձուցանեն զբանն. (Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 7. 22։)
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
Ի պարզամտաց անձինս հրէականս իմն հեղուն (բանս) ցուրտս եւ խոտորնակս։ Զապողինարի կարծեացն բիծ հեղեալ ի վերայ իմոցն թղթոց. (Պրպմ. ձ։)
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
Ի պարզամտաց անձինս հրէականս իմն հեղուն (բանս) ցուրտս եւ խոտորնակս։ Զապողինարի կարծեացն բիծ հեղեալ ի վերայ իմոցն թղթոց. (Պրպմ. ձ։)
cf. Բեւեռեմ;
to write, to compose.
Միայն ի փայտ խաչին հեղուսայ։ Մատունքն հեղուսեալ ի խաչն. (Լմբ. համբ. եւ Լմբ. սղ.։) Եւ Կցել. պատուաստել զհիւսուած բանի. շարահիւսել.
Զօդեմք ... հիւսն պատկանաւոր, վասն ոչ զայնոսիկ այժմ ուրեմն զկնի հեղուսելով զբանս. (Խոր. ՟Ա. 31։)
to weave, to warp, to plait;
զչարութիւն ի ներքոյ ոստայն —, to machinate, to plot, to hatch wickedness.
Խեղկատակութեամբ եւ դատարկաբանութեամբ զծաղրն հենուին. (Կլիմաք.։ Գրի եւ իբր ռմկ. Հենել կամ Հինել. Լմբ. սղ.։)
cf. Հեշտալից.
Արդարեւ խորիսխ մեղու են հեշտալի բանքն քրիստոսի. (Համամ առակ.։)
cf. Հեշտալից.
Իբրեւ զայսպիսի հեշտալիր բանից ոճ լուաւ. (Յհ. կթ.։)
tractable, docile;
mild, complaisant, condescending.
Իմաստութեան ծանեաք արտաբերումն՝ հեշտալուր բանիւք եւ քաղցրալից. (Պիտ.։)
easily, with ease, naturally;
conveniently, comfortably.
Ոչ հեշտեաւ ընկալաւ զնա (զբան նորա). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
Հեռի են յուղիղ բանից. (Իգն.։)
Կորովի էր բանիւք, եւ փիլիսոփայութեան չէր ինչ հեռի. (Եւս. պտմ. ՟Զ։ 15։)
Նստաւ արտաքոյ բանակին, հեռի երկոտասան հրասախաւ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ճակատէր ոչ հեռի յիւրմէ բանակէն. (Խոր. ՟Բ. 43։)
cf. Հեռաւորութիւն.
Վաւառք մեծամեծք տոհմային հեռութեամբք աւերին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)