cf. Մերկանամ.
to shed, to spill, to pour out;
to flow, to fall, to drop;
to gush, to stream, to run;
to scatter, to disperse;
to winnow, to fan;
to precipitate;
— յորդաբուխ արտօսր, — իբրեւ զհեղեղ զարտասուս, to shed tears abundantly, in torrents;
— հողմոյ, to cast to or throw to the winds;
cf. Հոսիմ.
to cause to flow;
to discharge.
to fan, to blow, to revive a fire.
to extend or spread a shade over, to shade.
to shade, to cover with shade, to cast a shadow upon;
to protect, to take under one's shadow or patronage.
to cool, to refresh, to make cold;
to chill;
to cool, to relent, to slacken, to abate, to relax.
to fan;
to air, to let air in.
to tend, to pasture, to feed one's flocks;
to have the cure of souls;
to lead, to conduct, to guide;
մահ —եսցէ զնոսա, death will pasture on them.
to render stinking, fetid;
to rot, to putrefy, to stink.
cf. Հոտոտիմ.
to cause to smell to.
to store up corn in pits.
cf. Հպատակիմ.
to make proud, to puff up, to inflate, to render haughty.
cf. Հպեցուցանեմ.
to approach.
to pay a salary.
cf. Հռչակեցուցանեմ.
to make famous, to trumpet, to sound the fame of, to praise, to exalt;
to publish, to divulge, to make public, to noise or rumour abroad;
to chant, to celebrate, to solemnize.
Հռչակեցուցանէ զիւր տկարութիւնն մարգարէս, զի նովաւ զաստուծոյ բանին զօրութիւնն ցուցանիցէ. (Մխ. երեմ.։)
to watch, to abstain from sleep;
to watch over, to guard, to oversee, to take care of, to have an eye upon;
cf. Հիւանդ.
pyrotartaric.
to arm or furnish with fire;
to inflame, to kindle.
to cause to renounce or abdicate;
to dismiss, to discharge;
to forbid, to prohibit, to interdict;
to renounce, to abstain, to deprive oneself of, to forego, to forbear, to refrain, to desist, to resign;
to deny, to disown, to refuse;
to take leave of, to bid farewell to;
to die, to decease;
— յաղանդոյ, to abjure, to recant, to renounce;
— յաշխարհէ, to renounce the world;
to enter a convent;
— յիշխնանութենէ, to abdicate, to resign, to tender, to lay down or throw up one's commission;
— ի թագաւորութէնէ, to abdicate the crown;
աղաչեմ զքեզ կալ զիս հրաժարեալ, I pray thee have me excused, I beg you excuse me, I pray you to be kindly indulgent towards me.
Հրաժարելով հրաժարեաց յինէն դաւիթ երթալ։ Համան կամէր հրաժարել ի տիկնոջէն։ աղաչեմ զքեզ, կալ զիս հրաժարեալ։ Հրաժարել ի տանէ, կամ հոգւոյ ի մարմնոյ։ Հրաժարեալք կամ հրաժարեցաք ի միմեանց, եւ ելաք ի նաւն։ Որ ոչ հրաժարեսցէ յամենայն ընչից իւրոց։ Ողորմութիւն հրաժարեաց յինէն։ Ի խրատուէ ամենակալին մի՛ հրաժարեսցես, եւ այլն։ Ընդէ՞ր հրաժարեցաք յաշխարհէ։ Եւ եթէ հրաժարեմք, ընդէ՞ր յետս դառնամք. (եւ այլն. Վրք. հց. ձ. ստէպ։)
Հրաժարեմք ի տալոյն։ Հրաժարէ տալ, կամ ասել. (Իգն.։)
Ի քեզ կերպարանեալ տեսանեմք զամենեսեան զհրաժարեալսն. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Հրաժարեմ.
to consume with fire.
cf. Հրակիզեմ.
to burn, to fire, to set on fire.
to instruct, to teach, to exercise, to drill, to discipline, to tutor, to train up, to form, to regulate, to civilize, to polish, to fashion.
to flow like a torrent of fire.
to command, to order, to enjoin, to impose, to prescribe;
to permit, to allow, to authorize;
to establish, to settle, to dispose;
ոչ —, to forbid, to prohibit, to proscribe, to interdict.
Աղաչէ միւսանգամ ի բանտ չհրամայել (տանել). (Նախ. երեմ.։)
to deliver the oracle.
to give orders;
to impose;
to decree.
cf. Հրաման տամ;
to deliver an oracle.
to ornament or adorn wonderfully well.
to make, build or construct wonderfully well.
cf. Սքանչելացուցանեմ.
cf. Ատենաբանեմ.
to expose to public view, to show up in public.
to expose to infamy, to defame, to slander, to lampoon.
to publish, to make public, to promulgate, to divulge;
to declare, to disclose, to report.
to overstrain a word or phrase, to pervert the meaning or sense of a passage.
cf. Հրապուրեցուցանեմ.
Մի՛ հրապուրեսցեն զձեզ սուտ մարգարէքդ ձեր։ Հրապուրեցին արս ոմանս՝ ասել զնմանէ. (Երեմ. ՟Ի՟Թ. 8։ Գծ. ՟Զ. 11։)
to allure, to attract, to entice, to decoy, to inveigle, to induce, to instigate, to seduce, to suggest, to wheedle, to dupe, to coax, to cajole, to flatter;
to suborn.
to engulf in a vortex of flame;
to set fire to.
to light, to inflame.
cf. Հրատարակեմ.
to publish, to make public, to divulge, to promulgate;
to denounce, to declare;
to inform the public, to cry, to proclaim;
to pronounce, to intimate;
to spread a report;
to post up, to set up a bill or paper, to publish;
to edit.
Եւ ես զնոյն ... առբերելով զբանս հրատարակեմ. (Անյաղթ բարձր.։)
to change into fire.
cf. Հրացանահարեմ.
concord, agreement, good understanding, unanimity, intelligence.
ὀμολογία consensus ἁναλογία analogia Միաբանութիւն. ձայնակցութիւն. համեմատութիւն.
concordant, unanimous;
concordance.
ՀԱՄԱԲԱՐԲԱՌ ԴՐՈՒԱԿՔ կամ ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ՀԱՄԱԲԱՐԲԱՌՔ. ἀρμονία, ὀμοφωνία harmonia, concordantiae Ձայնակցութիւն տեղեաց աւետարանչաց ընդ միմեանս. որպէս եւ նմանաձայն բանք սուրբ գրոց ողջոյն. համեմատութիւն վկայութեանց.
Մեկնութիւն աւետարանի համաբարբառ։ Կատարեցաւ համաբարբառս հօր եփրեմի, որ ըստ չորիցն աւետարանաց. (Եփր. համաբ.։)
homogeneousness, connaturality, consubstantiality.
Համաբնութեամբ ընդ հօր դաւանեմք զէութիւնն միածնին։ Տկարանայ բանն մեր զհամաբնութիւն հոգւոյն յայտնել. (Լմբ. հանգ. եւ Լմբ. իմ.։)
Համաբնութիւն մեզ (մարդկութիւնն քրիստոսի)։ Ապա ուրեմն համաբնութիւն մեզ է տէրունական մարմինն. (Բրս. թղթ.։)
cf. Համագոյակից.
Եղիցի՛ ուրեմն եւ մարմինն՝ աստուծոյ համագոյ. որ է անտեղի. (Աթ. ՟Բ։)
synthesis.
σύνθεσις compositio եւ այլն. Շարադրութիւն. առընթերադրութիւն. համեմատութիւն. բաղդատութիւն. եւ Կարգադրութիւն. հանդարտութիւն. (յն. եւ լտ. ոճով)
Համեմատեաց (զանհամեմատս). (այսուհետեւ բժշկէ զկարծիս համադրութիւն առնելոյս. Լմբ. սղ.։)
Յորմէ հետէ արեգակն իմանամք, յայնհետէ եւ զծնեալն յարեգակնէ ճառագայթ եւ ճաճանչ ... իսկ որդի նորա համադրութեան ծանիցի. (Ճ. ՟Գ. այսինք միասնական, կամ ըստ նմին համեմատութեան։)
of the same nation, family, kind or sort;
national;
related;
homogeneous.
Ումեմն համազգին արամազդ վկայ, եւ ումեմն օտարականն արամազդ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
nationality;
relationship;
homogeneousness.
Ասելով՝ համազգութեամբ, որպէս յամենեցուն ազգապետէն աստուծոյ յառաջ եկեալ ... որոյ եւ ազգ իսկ եմք։ Որո՞վ համազգութեամբ. իմացականքն իմացականութեամբք եւ այլն. (Մաքս. ի դիոն.։)
academy;
university, faculty.
Ի համալսարանին, որ կոչէր աքադեմիա. (Ոսկիփոր.։)
cf. Գորշախայտ.
Համակ ի քուն կամք, իմշտ երազս տեսանեմք։ Համակ զողբոց խօսի, համակ զարտասուաց. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր.։)
similar, like;
—ք, all beings, all creatures.
Համեմատ կերտեալ. բարեյարմար. իսկ յոքն. Համօրէն արարածք, կամ միօրինակ եղականք.
born of the same father, consanguineous;
— եղբայր քոյր, half-brother, half-sister, by the father's side.
Եղբայր նորա դեմետրէ՝ համահայր, եւ ոչ համամայր. (Պտմ. վր.։)
concordant, consonant, conformable;
in unison;
unanimously.
Սմին համաձայն գտանեմք զտեառն (բան). (Լմբ. ժղ.։)
Զի համաձայն խաչազգեցից՝ ըզքեզ օրհնեմք յաւիտենից. (Շար.։)
Զի հրեշտակացն համաձայն՝ ըզքեզ օրհնեմք յաւիտեան. (Տաղ կուսի.։)
to agree, to concord with, to be agreed;
to grant, to come to terms, to comply with;
to be in tune.
Համաձայնեալք անմարմնոցն՝ օրհնէին։ Ընդ որս եւ մեք համաձայնեալք՝ բարեբանեմք. (Շար.։)
whole, entire, total, complete;
all, entirely;
together, all together, together with;
even, yet, still;
—, —իւ, totally, completely, wholly, thoroughly;
— եւ այնպէս, even though, even if, however, nevertheless;
— եւ այնպէս ոչ յագեցա՞ր, what, and you are not yet satiated?
— ասել, ասացեալ, in short, in a word.
Եւ համայն հիացեալ եմ մեծապէս, եւ այլն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
whole, universal;
all, all together, generally;
even, yet, still.
Երբեմն համանգամայնից յիշատակօք, եւ երբեմն իւրաքանչիւրովքն. (Սարկ. լս.։)
Եւ զի՞ մի մի ասիցեմ. համանգամայն ասացից. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
cf. Անուանակից;
name-sake.
Լայնաբար՝ Կրօղ զնոյնպիսի անուն յո՛ր եւ է կարգի, իբրեւ հոմանուն կամ համեմատանուն։ բերանուն, եւ այլն.
universal, general, common, public.
Դարձեալ ի համաշխարհականաց բարբառի ի բուն գլխաւոր արարածոցն։ Յաւելի զերկիր, զերկին, զաստեղս, այլ նոքա թերեւս համաշխարհականք. տեսցուք զսեպհականսն։ Զի եթէ զերկիրս ես արարի, յայտ է եթէ ի համաշխարհական աստուած եմ. (Ոսկ. ես.։)
of the same measure, equal, proportioned, symmetrical;
commensurable.
σύμμετρος, ἱσομέτρητος commensus, aequam mensuram habens. Զուգաչափ. հաւասարաչափ. համեմատ.
equality, proportion, symmetry;
commensurability.
συμμετρία apta proportio. Հաւասարաչափութիւն. չափակցութիւն. համեմատութիւն.
brevity, concision, shortness;
abbreviation;
compendium, abridgement, summary, abstract, epitome.
Որ զհամառօտութիւն բանի պատուել գիտեմ. (Յհ. կթ.։)
congeneric, homogeneous.
Ապա ուրեմն ո՛չ է հրեշտակաց համասեռ, այլ՝ տէր. (Պիտառ.։)
passionately or dot-ingly fond, amorous, very affectionate;
languishing, eager, very anxious;
passionately, lovingly, fondly, eagerly;
— սիրել, to love to excess;
— տենչացեալ, eagerly desired, longed for;
— են ընդ միմեանս, they tenderly love each other;
— լինել, cf. Կաթոգնիմ.
Կաթոգին (կամ կաթոգի, կամ խանդակաթ) եմ ես ի սէր քո. յն. խոցեալ սիրոյ եմ ես. (Երգ. ՟Ե. 8։)
cf. Կաթոգի.
Կաթոգին (կամ կաթոգի, կամ խանդակաթ) եմ ես ի սէր քո. յն. խոցեալ սիրոյ եմ ես. (Երգ. ՟Ե. 8։)
patriarchal dignity, patriarchate.
Սակս կաթողիկոսութեան զորդեակս իմ աստ սնուցանեմ. (Յհ. կթ.։)
threshing-floor, barn-floor;
corn-sheaves, rick, stack;
Halo;
արկանել, հոսել, սրբել զ—, to winnow.
Զխոտանն ի կալէ, եւ զանպիտանն ի հնձանէ պատրաստեմք։ Զառաջաւորս կալի եւ հնձանի. (Մանդ. Զ։)
cf. Կալանաւոր;
turnkey;
lock-smith.
Զարուեստադէտսն, եւ զկալանաւորակապսն, եւ զմեծամեծսն։ Ազատաց, եւ արուեստագիտաց, եւ կալանաւորակապաց։ Զիշխանսն եւ զկալանաւորակապսն. (Երեմ. ՟Ի՟Դ. 1։ ՟Ի՟Թ. 2։ Բար. ՟Ա. 9։)
possession, domain, land, estate, landed property, fief;
farm, arable land;
possession, occupancy, holding;
dominion, empire, power;
— որովայնի, costiveness, constipation of bowels.
Ամենեքին եմք մարդիկ ազգակջցք եւ եղբարք՝ ըստ վերին ազգակցութեան կալուածոց ընտանացեալք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 60։)
charmer, enchanter, sorcerer, wizard, conjurer, magician.
φαρμακός, φαρμακεύς fascinator, praestigiator, veneficus γόης incantator եւ այլն. Դիւթ. կիւս. վհուկ. մոգ. սուտ եւ խարդախ մարգարէ. դեղատու. թովիչ. խաբօղ լսելեաց եւ աչաց դիւական գործակցութեամբ. Տե՛ս (Ել. ՟Է. 10։ ՟Թ. 11։ ՟Ի՟Բ. 17։ Երեմ. ՟Ի՟Է. 9. Նաւում. ՟Գ. 4։ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 8։)
charm, enchantment, spell, fascination, sorcery, magic, witchcraft, theurgy.
Այնպիսի տեսի ես երբեմն զկախարդութիւն հաւու դիւրահնարի. Ճարտարութիւն. վարպետութիւն ուսուալ։
to hang, to hang oneself;
to be hanged or held in suspense;
to suspend;
to be lowered;
to depend, to be dependant, in the power of;
to become attached to, to get fond of;
— զսիրոյ ուրուք, to love tenderly;
— զշրթանց ուրուք, to listen open-mouthed, to hang on the lips of a speaker;
— զառասպելեաց, to believe in fables;
ժողովուրն ամենայն կախեալ կային զնմանէ ի լսել, all the people hung on his lips.
lamentable, rueful, mournful, full of lamentation or complaint.
Կանչեմ առ քեզ ձայն կանացի, կականալիր ու ողորմելի. (Շ. եդես.։)
Կանչեմ առ քեզ ձայն կանացի, կականալիր ու ողորմելի. (Շ. եդես.։)
conveniency;
— համարել, to judge suitable.
Կահեմ զկարգս կահաւորելոց. (Երզն. քեր.։)
Լծորդութիւնք շեշտոլոր բայից. իններորդ հոյիւ, զոր օրինակ կահեմ. (Երզն. քեր.։)
to limp, to be or go lame, to halt, to hobble;
to hesitate, to water;
յերկուս հետս —, to halt between two opinions
Յարուեստիցս յայսցանէ կաղացեալ եմք. (Մագ. քեր.։)
cabbage;
— ընդաւոր, cauliflower;
— խոպոպի, savoy cabbage;
— վայրի, colewort, rapeseed;
—ի տակ, — stalk, — stump.
Ի բժշկութիւն որովայնի զինքն քարոզէր կաղամբ, եթէ կերեալ ոք հում, զորովայնն լուծանեմ, եւ եփեալ՝ պնդեմ. (Մխ. առակ.։)
calends, first day of month or year;
new-year's day;
շնորհաւոր -! a happy new-year to you, & many of them.
Բառ յն. գալանտէ, (ի գալէ՛օ, կոչել). լտ. գալէնտէ. καλάνδαι calendae. Ժամանակ կոչելոյ զժողովուրդն ի տօն եւ ի հանդէս ինչ. մանաւանդ Ամսագլուխ. ամսամուտ. յորմէ ի մեզ եւ Տարեմուտ։ Իբրեւ Տարեգլուխ, տե՛ս ի Տօմար. ս. եւ Յայսմաւ. ի վարս սրբոյն բարսղի ։ Այլ իբրեւ Ամսագլուխ, տե՛ս Պրպմ. ՟Ի՟Թ։ ՃՃ. եւ այլն։ Յորս որպէս կաղանդք ասի ՟ա օր ամսոյն, նոյնպէս ՟բ, ՟գ, ՟դ եւ այլն, կաղանդաց ասին՝ նախընթաց աւուրք ամսագլխոյն, իմա՛ յետախաղաց հաշուով. զոր օրինակ երկրորդն կաղանդաց յունվարի է դեկտ. ՟լա. երրորդն՝ դեկտ. ՟լ. ութերորդն՝ դեկտ. ՟ի՟ե, եւ այլն։
to assemble, to reunite, to meet together.
Գործ է խոհեմութեան կաճառիլն ուղղապէս. (Արիստ. առաք.։)
Տեսայ զհամբակս եւ զերիտասարդ աղջկունս կաճառելով ընդ միմեանս խոհեմասիրաբար. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Կաճառելով ընդ միմեանս խոհեմասիրապէս բնակեսցեն. (անդ. ՟Թ։)
Որպէս երբեմն ընդ եւայի, նոյնպէս եւ աստ ընդ խորհրդական առնն կաճառէր բարեհամբոյր բանջւ. (Յհ. կթ.։)
felt, made of felt.
Սքեմ է նոցա կաճէ դիպակաւ. եւ յորժամ վախճանի արքայն, նոքա են՝ որ զդագաղսն եւ զգահոյսն բառնան. (Մխ. դտ.։) (ուր ի լս. եդեալ է յումեմնէ, ապրիշում։)
voluntary, spontaneous, free.
Զամենայն զոր ի ստայօդ կամածին կամացդ խօսեսցիս, ոչ լսեմք։ Եղեն կամացոյցք կամածին կամացն. (Մծբ. ՟Ժ՟Է. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Կրկին;
binary;
binary scale.
զի՞նչ է կրկնակ. աւելիք են, որ քան զշաբաթս (քառեակս) երկու աւուրքն. զոր ի վերայ միւսոյն (յաջորդ ամսոյ) ածեմք, մինչեւ շաբաթանայ. (Տօմար.։)
mantle, cloak;
hooded cloak;
pilot-coat.
Պճնումն հանդերձից՝ իշխանաց է, եւ կրկնոցաց՝ քաղաքացեաց. (Մաշտ. սքեմ.։)
bigamy contracted in ignorance.
Պճնումն հանդերձից՝ իշխանաց է, եւ կրկնոցաց՝ քաղաքացեաց. (Մաշտ. սքեմ.։)
sprig, twig;
fagots, fallen-wood, brambles, bushes, briars.
Քաղեմ կրկուտս երկուս. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 12։)
cf. Կրճիւն.
Ձեռնագէտական է, յորժամ պարզելով զձեռս, վասն կրճմանցն (կամ կորճմանցն) որ ի նոսա, ասիցեմք, այս ինչնմա կայ եւ մնայ. (Նոննոս.։)
heel;
back, hind part;
ընդ — դառնալ, դարձ ընդ — առնել, to fall or go retreat back, to recede, to go backwards, to retreat;
յետս ընդ — դառնալ, to turn back, to retrace one's steps;
cf. Կորանամ.
յայտնեցաւ յետուստ քո՝ խայտառակեալ զկրկունս քո. (Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 22։)
street of shops.
Որքան ծակոտեալ կրպականոցքն բազմանան, փառս շինութեան դնեմք. (Լմբ. պտրգ.) (որով հեգնէ զառանձին մատրունս արծաթասէր քահանայից։)
religion, faith;
religious order, monastic life;
law, right, custom, usage;
manners conduct, life;
sect;
— աստուածպաշտութեան, the true faith.
Եղեւ ի կրօնս ի մէջ իսրայէլի՝ ողբալ զդուստրն յեփիթայեայ։ Ըստ կրօնից ազգացն։ Զկրօնս աստուծոյ երկրին։ Այլոց կրօնից։ Կրօնք նոցա յօտարոտիս համարեցան։ Ըստ ճշմարտագոյն կրօնից օրինաց մերոց կեցեալ եմ փարիսեցի։ Կրօնիւք եւ այլն։ Կրօնք ասի հաւատք, եւ վարք ուղիղ։ Կրօնք՝ վարուցն եւ կարգացն կոչէ. (Խոսր.։)
Խարազանաւոր կրօնիւք. (Մաշտ. սքեմ.։)
affectation, fiction, quibblillg, shuffling.
Այլ զայնս յարտաքնոցն կցկցանաց գտանեմք (կամ դիտեմք). (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Է։)
participating, partaking, having part or share in;
party, companion, associate;
partaker, partner, consort;
cf. Կցուրդ;
կենաց —, living together;
consort, husband, wife;
կարեաց —, compassionate;
assisting, helping, relieving;
արեան —, consanguineous, related;
— չարեաց, accomplice, accessory;
— առնել, to impart, to acquaint with, to inform, to oommunicate;
— լինել, cf. Կցորդիմ.
Կցորդ է նա արանց ամպարշտաց։ Կցորդ եղէց նմա։ Որպէս կցորդ եմք չարչարանացն, նոյպէս եւ մխիթարութեանն։ կցորդս ինձ շնորհեաց զձեզ ամենեսին լինել։ Արտասուաց կցորդ լինել։ Մի՛ կցորդ լինիք անպտղութեան գործոցն խաւարի։ Կցորդքեղերուք ինձ ի նեղութեանս։ Մերձաւորութեամբ կցորդ եղեւ նոցունց։ Ոչ եղէց կցորդ ընտրելոց նոցա (յն. կապակցեցայց)։ Ամբիծք եւ ուղիղք կցորդ եղեն ինձ (յն. կցեցան, կամ յարեցան). եւ այլն։ Կցո՛րդ լեր կարեացս, կամ տկարութեան, ուղւոյն, եւ այլն։ Կցո՛րդ է (այսինքն կից է) սմին եւ յոյժ նմանատիպ՝ հաւատալն իսկապէս. (Նար.։)
communication, participation, relations, connexion, association;
accompaniment, concert;
— կենաց, company, society;
— արեան, consanguinity, affinity;
— չարեաց, the being an accomplice;
ճանապարհ կցորդութեան, roads, means of communication;
— ունել ընդ ումեք, to be connected, in communication with, to form a connexion with;
in compliance with.
Լոյս առանց կցորդութեան խաւարի։ Որակութեան կցորդութիւն ունիմ, ըստ որում մարդս եմ. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to be bent, folded;
to be humbled, dejected.