prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.
· Calfa
Բան աստուծոյ, առաջին սկիզբն. նախագաղափար տեսակ՝ յառաջաչափն ամենեցուն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 4։)
Տեսակք են երկու. նախագաղափար, եւ ածանցական. եւ է նախագաղափարն, որ ըստ առաջին գաղափարին կոչեցաւ. հիբար՝ երկիր. եւ ածանցական, որ յայլմէ զսեռութիւն (այսինքն զծնունդ) ընակալաւ. որպիսի, երկրային։ Նախագաղափար. ո՛րգոն, ոռոգեմ. եւ ածանցական է, ոռոգանեմ. (զի ի յն. չիք անցողական)։ Դէմք նախագաղափարացն, ես, դու, նա. եւ ածանցացն, իմ, քո, նորա (իբր՝ իմային, քոյին, նորայն)։ Սեռք կամ թիւք կամ հոլովք նախագաղափարացն եւ այլն. (Թր. քեր.։)
πρωτότυπος, ἁρχέτυπος primitivus, originalis πρωτότυπον exemplar, primigenium vel primitivum, vel authenticum, originale, prototypum. Նախկին գաղափար. բուն եւ առաջին օրինակ. նախատիպ. սկզբնատիպ.
cf. Կանխագէտ.
· Calfa
Յառաջագէտ. կանխագէտ. նախագիտակ, եւ նախագիտական. կամ նախագիտելի.
traced, delineated before;
delineation, sketch, outline, firstdraught, minute;
acrostic.
· Calfa
Զինքն առաջի եդեալ նախագիծ օրինակ այսմ առաքինութեան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Զի որ կամիցի գրել ի մոմ, յառաջ եղծանէ զնախագիծն, եւ ապա գրէ զօրինակ պատկերի զոր եւ կամիցի. (Մաշկ.։)
cf. Կանխագիտութիւն.
· Calfa
πρόγνωσις, τὸ προεγνῶσθαι praescientia, praenotio եւ այլն. Յառաջագիտութիւն աստուծոյ. կանխագիտութիւն մարգարէական. եւ Գուշակութիւն մարդկային կամ սնոտի.
author, inventor.
· Calfa
Յառաջ քան զլինել մարդկան, սկիզբն մեղաց՝ ամբարտաւանութիւնն եղեւ ի կամակոր մտաց նախագիւտ դիւին, որով եւ ինքն անկաւ. (Վրք. հց. ձ։)
adj. s. chief, principal.
· Calfa
Յառաջինսն գրեսցի նա նախագլուխ եպիսկոպոս (արքեպիսկոպոս). (Կանոն.։)
προάρχων princeps. Նախկին գլուխ. գլխաւոր. պետ. առաջնորդ. նախագահ.
gone before, preceded;
precursor, forerunner.
· Calfa
Գնասցու՛ք ընդ անձուկ ճանապարհն՝ համարձակ, վասն նախագնաց առաջնորդին յիսուսի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
ՆԱԽԱԳՆԱՑ եւ ՆԱԽԱԳՆԱՑԵԱԼ. προηγούμενος, προοδευκότος praecedens. Յառաջընթաց. եւ Կանխաւ երթեալն.
pre-existence.
· Calfa
Զնախագոլն յառաջագոյն ունելով, եւ գերագոյն ունելով զգոլն. (Դիոն. ածայ.։)
cf. Նախագոյակ.
· Calfa
προϋπάρχων, προών, προϋφεστώς կամ -στικώς prius existens, qui est, ens primus. Անդստին ի բնէ գոյաւոր. ինքնագոյ. որ էն. առաջին էն՝ աստուած.
first acting or operating;
made before.
· Calfa
Յայնժամ զարհուրեալ դողան առաջի բեմին զնախագործսն հրապարակեալ. (Գանձ.։)
cf. Նախագիւտ.
· Calfa
Սքանչելի հանճարոյս յառաջագոյն նախագտակք այլք լինելով ոմանք։ Սքանչանան ընդ նախագտակս արուեստի. (Պիտ.։)
to write beforehand;
to prescribe;
to say or mention before.
· Calfa
Որ զնախագրեալսն յառաջագոյն։ Որ զնախագրեալսն ի քէն մարգարէիւք. (Շար.։)
writing beforehand;
prescription, usucaption.
· Calfa
Գանձ է անուն գրոցս. շարադրեալ է ըստ ենթագրեցելոցս նախագրութեանց, որոց ի գիրս են գլուխք. այսինքն ըստ առաջիկայ ցուցակիս. որպէս եւ առնթեր դնի ցանկն. (Կիւրղ. գանձ. յռջբ։)
to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.
· Calfa
προτάσσω, -ττω ante pono, praepono, ante colloco եւ praefero. Յառաջ դասել. նախակարգել՝ ըստ տեղւոյ, կամ ըստ պատուոյ.
first order or rank, preference, precedence, pre-eminence;
proposition, premises.
· Calfa
Բանականն որպէս գլուխ զվեհն եւ զառաջինն ընկալեալ նախադասութիւն յանդամս մարմնոյն՝ է իբրեւ զթագաւոր. (Գր. հր.։)
Ըստ տրամաբանից՝ նախադասութիւն է Բան բաղկացեալ յենթակայէ եւ ի ստորոգելոյ իբրեւ յեզերաց իւրոց. եզերքն ի դաւթէ անյաղթէ սահմանք կոչին, եւ նախադասութիւն ասի նա եւ Առաջարկութիւն կամ յառաջարկութիւն.
Սահման կոչեմ, յոր վերլուծանի նախադասութիւն, ի ստորոգեալ եւ ի ենթակայն. վասն զի ամենայն առաջարկութիւն ի հարկէ ենթակայ ունի եւ ստորոգումն։ Ի նախադասութեանց ոմանք են ստորասական, եւ ոմանք բացասկանա. եւ այլն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
to meet first;
to happen before.
· Calfa
ՆԱԽԱԴԻՊԻԼ. προαπαντάω, προτυγχάνω եւ προσαπαντάω primum obvio. Նախ հանդիպիլ. զառաջինն ընդ առաջ ելանել. եւ Առընթեր պատահել.
founder or institutor;
preposition.
· Calfa
ուր եւ վասն առաջադիր ձայնաւորաց ասի.
ՆԱԽԱԴԻՐ. գ. προθήκη, πρόθεσις praepositio. Նախ եդեալ ինչ. Յառաջաբան, եւ Քերականական նախդիր կամ նախադրութիւն. որպէս եւ ըստ յն. լտ. նաեւ բաղադրիչ մասնիկ, եւ առաջադիր տառ.
entrance-door, portal;
vestibule;
commencement.
· Calfa
Ի բա՛ց կաց ի նախադրացդ։ Նշանք առանց առաքինութեան ոչ կարեն ի նախադրունս արքայութեան առաջնորդել ումեք։ Անհնար է առանց ողորմութեան մօտեալ առ նախադրունս արքայութեան. (Ոսկ. ղկ. Ոսկ. գծ. Ոսկ. յհ.։)
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
· Calfa
πρόθεσις, προθήκη praepositio, propositum, propositio. Նախադրեալ բան. նախակարգեալ ինչ. առաջադրութիւն. կամք. վճիռ. եւ Սկզբնաւորութիւն. նախադուռն բանից. նախաշաւիղ ասացուած. յառաջաբան.
Ընկալաւ եւ մանաւանդ թագաւորութիւնս մեր զքո պատուականութեանդ նախադրութիւն. այսինքն առաջարկութիւն. (Կիռ. ման. առ գր. կթ.։)
cf. Նախագահ;
—թոռք, first seat, highest place.
· Calfa
προκαθηγοῦμενος praesedens, antistes. praesul. Նախագահ. գահերէց. առաջնորդ. գլխաւոր. վերագոյն բարձիւ եւ աւանդութեամբ։
Նախաթոռացն եւ առաջնորդաց։ Խրատս տայ մնալ ի նախաթոռացն սահմանադրութիւնս. (Լմբ. առակ.։)
Կամ որպէս Բարձերէց. առաջին յետ նախկին աթոռոյ.
ՆԱԽԱԹՈՌՔ գ. πρωτοκαθεδρία prima sedes, primus in concessu locus. Առաջին աթոռ. յառաջագահք.
to come, arrive or get before, to get the start of;
to outstrip, to out-walk.
· Calfa
προφθάνω, προλαμβάνω praevenio, festino, prior attingo. Կանխաւ ժամանել. վաղագոյն հասանել. զառաջս առնուլ. կանխաւ. յառաջել.
cf. Նախախնամական.
· Calfa
πρόνοος, προνοητικός providus, -a. Նախախնամօղ. յառաջատես. եւ Նախախնամական.
to provide, to be the providence of, to take care, to supply, to look, to preserve, to watch.
· Calfa
προνοέω, προμηθέομαι provideo, prospicio, procuro διοικέω rego, administro, guberno. Կանխել ի խնամել. կանխաւ հոգ տանել մեծաւ խնամով. խնամարկել. անտեսել. տնօրինել. ուղղել. ղեկավարել. յառաջատես լինելով հոգալ.
providing, preserving, taking care.
· Calfa
Նախախնամօղն այն է, որ յառաջինսն լինի առ հոգ ուրուք։ Անուն կենդանի, նախախնամօղ մատն. (Խոսր.։ Նար. ՟Գ։)
Providence;
foresight, prevision, care.
· Calfa
Ի յերկրորդսն՝ առաջնոցն նախախնամութիւնքն. (Դիոն. ածայ.։)
πρόνοια, προμήθεια providentia, praevidentia, provisio, cura եւ այլն. Յառաջատեսութիւն աստուծոյ՝ հանդերձ բարեխնամ տեսչութեամբ. յառաջագիտութիւն, եւ նախահայեաց տնտեսութիւն. տե՛ս ճոխագոյն՝ (Նիւս. բն. ՟Խ՟Ա։)
known before;
prescient, knowing beforehand.
· Calfa
որ եւ ՆԱԽԱԾԱՆ. Յառաջանթօ, յառաջնմէ ծանուցեալ՝ յայտնեալ, ծանօթ գտեալ, եւս եւ ճանաչօղ, տեղեակ.
prenotion;
prescience.
· Calfa
Իբրու մոռացական եւ ապախտարար այսպիսւոյն նախածանօթութեան։ Ետ նոցա նախածանօթութիւն եւ գրաւական։ Դպիրքն եւ փարիսեցիք առաջինք էին վասն նախածանօթութեանն. (Մագ. ՟Խ՟Է։ Լմբ. իմ.։ Երզն. մտթ.։)
created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.
· Calfa
Նա զերկրորդ վայր դասու անցեալ՝ իբր ի թիւս երկեակն. իսկ սա իբրեւ զնախածին՝ զառաջին գահ թագաւորական բազմականին. (Պիտ.։)
Զանազանեալ նախածինն, եւ առաջնածինն. առաջնածին՝ արուն, իմաստունն (իբրեւ հայր). իսկ վատթարն, իբր թէ ընդհանուր նախածին ընտանացեալ ընդ ախտաւորս հիւթանիւթսն, որք զօրէն մօր ծնանին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 160։)
πρωτόγονος, πρωτογέννητος, προγενής primogenitus, primigenius, primitivus. Նախկին ծնեալն, եղեալն, բուսեալն. նախծին. սկզբնածին. անդրանիկ. նախաստեղծ. առաջին նախկին.
perfect in itself;
finished or accomplished beforehand;
—ք, premises.
· Calfa
Այսոքիկ են աստուածասիրին առաջապտուղք նախակատարք. (Փիլ. իմաստն.։)
predestined, pre-established, predisposed;
— բան, preliminary, preamble.
· Calfa
Յետ նախակարգ յօրինուածոյն՝ առաջնաստեղծ լինելութեաննն։ Նախակարգ յառաջադրութեամբ՝ կանխահանդէս խմբիւ տօնեցին. (Նար. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
to preordain, to pre-establish, to predispose;
to predestine.
· Calfa
προτάσσω, -ττω praestituo, praeordino, prepono, constituo. Յառաջագոյն կարգել, սահմանել. վերակարգել. նախ կամ ի վեր անդր կարգել.
pre-establishment.
· Calfa
Յառաջ կարգումն, կարգաւորութիւն. նախակարգեալ ինչ.
prejudiced.
· Calfa
Հայր ասի, նախակարծ եւ յառաջ իմա՛ քան զամենայն արարեալս, այլ եւ ոչ որդի կրտսեր է ժամանակաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
to instruct beforehand;
to exercise, to prepare or form by exercise.
· Calfa
προγυμνάζω exerceo, praeparo. Կանխաւ կրթել. նախավարժել. յառաջագոյն փորձել, եւ հրահանգել.
primary instruction.
· Calfa
Իբրեւ զնախակրթութիւն ի պատերազմ։ Որ զվարժումն ունէր զնախակրթութեան։ Վասն տղայութեան, զի նախակրթութիւն յօժարութեան ոչ ունին։ Սակաւուք ճգնողակից եղբարբք զառաջինն բնակէր՝ իբրեւ զնախակրթութիւն իմն առաջակային. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։ Լմբ. պտրգ.։ Լծ. ածաբ. Սկեւռ. ի լմբ.։)
provident, foreseeing.
· Calfa
προβλεπτικός futura prospiciens, praevidens. Նախատես. յառաջատես.
the primitive or first father, progenitor of the human race, Adam;
patriarch;
author, inventor.
· Calfa
ՆԱԽԱՀԱՅՐ. Սկզբնապատճառ. արարիչ. առաջնորդ.
provident;
— խնամք, foresight;
— զգուշութիւն, precaution.
· Calfa
Նախահոգակք՝ առաջնորդք բարեշաւիղք. (Նար. առաք.։)
Կենդանեաց ոմանք գործասէրք, եւ կէսք նախահոգակք։ Մեղու իմաստուն, եւ մրջիւն յառաջախոհ, իմաստունք եւ նախահոգակք. (Առ որս. է։ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
προμηθής, προνοητής, προνοητικός providus, provisor, procurans եւ այլն. Կանխաւ հոգացօղ՝ խնամակալու. նախախնամօղ. յառաջատես. փութաջան եւ զգուշաւոր վասն ապագայից.
spontaneous, ready, willing;
prompt;
the first to volunteer;
— լինել ի կռիւ, to commence the attack, to begin the fight;
— լինել, cf. Նախաձեռնել.
· Calfa
Որ յառաջն մատեաւ, նախաձեռն եղեւ (ի կռիւ). (Կիւրղ. օրին.։)
vn. va. to undertake;
to presume;
to preelect;
to promote, to raise, to exalt;
to consecrate or ordain.
· Calfa
Տեսեալ զյառաջադիմութիւն պատանեկին՝ նախաձեռնեն զնա ի կայսերս պատիւ. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.։)
ներգործական բայ չէզոքական բայ προχειρίζω, -ομαι, προχειρέω prompte aggredior, praesumo, instituo, designo, commendo, destino, eligo, ordino, creo. Ձեռներէց լինել առնել ինչ. ընձեռել կամ ընծայել զանձն կամ զայլ ոք. յառաջ մատուցանել. ընտրել եւ ձեռնադրել.
to promote, to prefer to any post or dignity.
· Calfa
ՆԱԽԱՄԱՏՈՅՑ ԱՌՆԵԼ. Յառաջ մատուցանել կամ ձգել. նախաձեռնել.
the first prophet, Moses.
· Calfa
πρωτοπροφήτης primus propheta, princeps prophetarum. Նախկին մարգարէ. առաջինն մարգարէից. մովսէս.
fighting in the first rank;
coryphaeus, champion;
skirmisher, sharpshooter.
· Calfa
πρόμαχος, προαγωνιστής antesignanus, propugnator. Յառաջամարտիկ, ախոյեան. նահատակ. զօրավար.