Definitions containing the research առաջ : 3936 results

Նախագաղափար, աց

s. gr.

prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.

· Calfa

NBHL (3)

Բան աստուծոյ, առաջին սկիզբն. նախագաղափար տեսակ՝ յառաջաչափն ամենեցուն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 4։)

Տեսակք են երկու. նախագաղափար, եւ ածանցական. եւ է նախագաղափարն, որ ըստ առաջին գաղափարին կոչեցաւ. հիբար՝ երկիր. եւ ածանցական, որ յայլմէ զսեռութիւն (այսինքն զծնունդ) ընակալաւ. որպիսի, երկրային։ Նախագաղափար. ո՛րգոն, ոռոգեմ. եւ ածանցական է, ոռոգանեմ. (զի ի յն. չիք անցողական)։ Դէմք նախագաղափարացն, ես, դու, նա. եւ ածանցացն, իմ, քո, նորա (իբր՝ իմային, քոյին, նորայն)։ Սեռք կամ թիւք կամ հոլովք նախագաղափարացն եւ այլն. (Թր. քեր.։)

πρωτότυπος, ἁρχέτυπος primitivus, originalis πρωτότυπον exemplar, primigenium vel primitivum, vel authenticum, originale, prototypum. Նախկին գաղափար. բուն եւ առաջին օրինակ. նախատիպ. սկզբնատիպ.


Նախագէտ

cf. Կանխագէտ.

· Calfa

NBHL (1)

Յառաջագէտ. կանխագէտ. նախագիտակ, եւ նախագիտական. կամ նախագիտելի.


Նախագիծ, գծի

adj. s.

traced, delineated before;
delineation, sketch, outline, firstdraught, minute;
acrostic.

· Calfa

NBHL (2)

Զինքն առաջի եդեալ նախագիծ օրինակ այսմ առաքինութեան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)

Զի որ կամիցի գրել ի մոմ, յառաջ եղծանէ զնախագիծն, եւ ապա գրէ զօրինակ պատկերի զոր եւ կամիցի. (Մաշկ.։)


Նախագիտութիւն, ութեան

s.

cf. Կանխագիտութիւն.

· Calfa

NBHL (1)

πρόγνωσις, τὸ προεγνῶσθαι praescientia, praenotio եւ այլն. Յառաջագիտութիւն աստուծոյ. կանխագիտութիւն մարգարէական. եւ Գուշակութիւն մարդկային կամ սնոտի.


Նախագիւտ

s.

author, inventor.

· Calfa

NBHL (1)

Յառաջ քան զլինել մարդկան, սկիզբն մեղաց՝ ամբարտաւանութիւնն եղեւ ի կամակոր մտաց նախագիւտ դիւին, որով եւ ինքն անկաւ. (Վրք. հց. ձ։)


Նախագլուխ, լխոց

adj. s. chief, principal.

· Calfa

NBHL (2)

Յառաջինսն գրեսցի նա նախագլուխ եպիսկոպոս (արքեպիսկոպոս). (Կանոն.։)

προάρχων princeps. Նախկին գլուխ. գլխաւոր. պետ. առաջնորդ. նախագահ.


Նախագնաց

adj. s.

gone before, preceded;
precursor, forerunner.

· Calfa

NBHL (2)

Գնասցու՛ք ընդ անձուկ ճանապարհն՝ համարձակ, վասն նախագնաց առաջնորդին յիսուսի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)

ՆԱԽԱԳՆԱՑ եւ ՆԱԽԱԳՆԱՑԵԱԼ. προηγούμενος, προοδευκότος praecedens. Յառաջընթաց. եւ Կանխաւ երթեալն.


Նախագոլ, ոյ

s.

pre-existence.

· Calfa

NBHL (1)

Զնախագոլն յառաջագոյն ունելով, եւ գերագոյն ունելով զգոլն. (Դիոն. ածայ.։)


Նախագոյ, ից

cf. Նախագոյակ.

· Calfa

NBHL (1)

προϋπάρχων, προών, προϋφεστώς կամ -στικώς prius existens, qui est, ens primus. Անդստին ի բնէ գոյաւոր. ինքնագոյ. որ էն. առաջին էն՝ աստուած.


Նախագործ

adj.

first acting or operating;
made before.

· Calfa

NBHL (1)

Յայնժամ զարհուրեալ դողան առաջի բեմին զնախագործսն հրապարակեալ. (Գանձ.։)


Նախագտակ

cf. Նախագիւտ.

· Calfa

NBHL (1)

Սքանչելի հանճարոյս յառաջագոյն նախագտակք այլք լինելով ոմանք։ Սքանչանան ընդ նախագտակս արուեստի. (Պիտ.։)


Նախագրեմ, եցի

va.

to write beforehand;
to prescribe;
to say or mention before.

· Calfa

NBHL (1)

Որ զնախագրեալսն յառաջագոյն։ Որ զնախագրեալսն ի քէն մարգարէիւք. (Շար.։)


Նախագրութիւն, ութեան

s.

writing beforehand;
prescription, usucaption.

· Calfa

NBHL (1)

Գանձ է անուն գրոցս. շարադրեալ է ըստ ենթագրեցելոցս նախագրութեանց, որոց ի գիրս են գլուխք. այսինքն ըստ առաջիկայ ցուցակիս. որպէս եւ առնթեր դնի ցանկն. (Կիւրղ. գանձ. յռջբ։)


Նախադասեմ, եցի

va.

to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.

· Calfa

NBHL (1)

προτάσσω, -ττω ante pono, praepono, ante colloco եւ praefero. Յառաջ դասել. նախակարգել՝ ըստ տեղւոյ, կամ ըստ պատուոյ.


Նախադասութիւն, ութեան

s.

first order or rank, preference, precedence, pre-eminence;
proposition, premises.

· Calfa

NBHL (3)

Բանականն որպէս գլուխ զվեհն եւ զառաջինն ընկալեալ նախադասութիւն յանդամս մարմնոյն՝ է իբրեւ զթագաւոր. (Գր. հր.։)

Ըստ տրամաբանից՝ նախադասութիւն է Բան բաղկացեալ յենթակայէ եւ ի ստորոգելոյ իբրեւ յեզերաց իւրոց. եզերքն ի դաւթէ անյաղթէ սահմանք կոչին, եւ նախադասութիւն ասի նա եւ Առաջարկութիւն կամ յառաջարկութիւն.

Սահման կոչեմ, յոր վերլուծանի նախադասութիւն, ի ստորոգեալ եւ ի ենթակայն. վասն զի ամենայն առաջարկութիւն ի հարկէ ենթակայ ունի եւ ստորոգումն։ Ի նախադասութեանց ոմանք են ստորասական, եւ ոմանք բացասկանա. եւ այլն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)


Նախադիպիմ

vn.

to meet first;
to happen before.

· Calfa

NBHL (1)

ՆԱԽԱԴԻՊԻԼ. προαπαντάω, προτυγχάνω եւ προσαπαντάω primum obvio. Նախ հանդիպիլ. զառաջինն ընդ առաջ ելանել. եւ Առընթեր պատահել.


Նախադիր, դրաց

s. gr.

founder or institutor;
preposition.

· Calfa

NBHL (2)

ուր եւ վասն առաջադիր ձայնաւորաց ասի.

ՆԱԽԱԴԻՐ. գ. προθήκη, πρόθεσις praepositio. Նախ եդեալ ինչ. Յառաջաբան, եւ Քերականական նախդիր կամ նախադրութիւն. որպէս եւ ըստ յն. լտ. նաեւ բաղադրիչ մասնիկ, եւ առաջադիր տառ.


Նախադուռն, դրան

s. fig.

entrance-door, portal;
vestibule;
commencement.

· Calfa

NBHL (1)

Ի բա՛ց կաց ի նախադրացդ։ Նշանք առանց առաքինութեան ոչ կարեն ի նախադրունս արքայութեան առաջնորդել ումեք։ Անհնար է առանց ողորմութեան մօտեալ առ նախադրունս արքայութեան. (Ոսկ. ղկ. Ոսկ. գծ. Ոսկ. յհ.։)


Նախադրութիւն, ութեան

s. gr.

preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.

· Calfa

NBHL (2)

πρόθεσις, προθήκη praepositio, propositum, propositio. Նախադրեալ բան. նախակարգեալ ինչ. առաջադրութիւն. կամք. վճիռ. եւ Սկզբնաւորութիւն. նախադուռն բանից. նախաշաւիղ ասացուած. յառաջաբան.

Ընկալաւ եւ մանաւանդ թագաւորութիւնս մեր զքո պատուականութեանդ նախադրութիւն. այսինքն առաջարկութիւն. (Կիռ. ման. առ գր. կթ.։)


Նախաթիւ

s.

antedate.

· Calfa


Նախաթոռ

cf. Նախագահ;
—թոռք, first seat, highest place.

· Calfa

NBHL (4)

προκαθηγοῦμενος praesedens, antistes. praesul. Նախագահ. գահերէց. առաջնորդ. գլխաւոր. վերագոյն բարձիւ եւ աւանդութեամբ։

Նախաթոռացն եւ առաջնորդաց։ Խրատս տայ մնալ ի նախաթոռացն սահմանադրութիւնս. (Լմբ. առակ.։)

Կամ որպէս Բարձերէց. առաջին յետ նախկին աթոռոյ.

ՆԱԽԱԹՈՌՔ գ. πρωτοκαθεδρία prima sedes, primus in concessu locus. Առաջին աթոռ. յառաջագահք.


Նախաժամանեմ, եցի

va.

to come, arrive or get before, to get the start of;
to outstrip, to out-walk.

· Calfa

NBHL (1)

προφθάνω, προλαμβάνω praevenio, festino, prior attingo. Կանխաւ ժամանել. վաղագոյն հասանել. զառաջս առնուլ. կանխաւ. յառաջել.


Նախախնամ

adj.

cf. Նախախնամական.

· Calfa

NBHL (1)

πρόνοος, προνοητικός providus, -a. Նախախնամօղ. յառաջատես. եւ Նախախնամական.


Նախախնամեմ, եցի

va.

to provide, to be the providence of, to take care, to supply, to look, to preserve, to watch.

· Calfa

NBHL (1)

προνοέω, προμηθέομαι provideo, prospicio, procuro διοικέω rego, administro, guberno. Կանխել ի խնամել. կանխաւ հոգ տանել մեծաւ խնամով. խնամարկել. անտեսել. տնօրինել. ուղղել. ղեկավարել. յառաջատես լինելով հոգալ.


Նախախնամիչ

adj.

providing, preserving, taking care.

· Calfa

NBHL (1)

Նախախնամօղն այն է, որ յառաջինսն լինի առ հոգ ուրուք։ Անուն կենդանի, նախախնամօղ մատն. (Խոսր.։ Նար. ՟Գ։)


Նախախնամութիւն, ութեան

s.

Providence;
foresight, prevision, care.

· Calfa

NBHL (2)

Ի յերկրորդսն՝ առաջնոցն նախախնամութիւնքն. (Դիոն. ածայ.։)

πρόνοια, προμήθεια providentia, praevidentia, provisio, cura եւ այլն. Յառաջատեսութիւն աստուծոյ՝ հանդերձ բարեխնամ տեսչութեամբ. յառաջագիտութիւն, եւ նախահայեաց տնտեսութիւն. տե՛ս ճոխագոյն՝ (Նիւս. բն. ՟Խ՟Ա։)


Նախածանօթ

adj.

known before;
prescient, knowing beforehand.

· Calfa

NBHL (1)

որ եւ ՆԱԽԱԾԱՆ. Յառաջանթօ, յառաջնմէ ծանուցեալ՝ յայտնեալ, ծանօթ գտեալ, եւս եւ ճանաչօղ, տեղեակ.


Նախածանօթութիւն, ութեան

s.

prenotion;
prescience.

· Calfa

NBHL (1)

Իբրու մոռացական եւ ապախտարար այսպիսւոյն նախածանօթութեան։ Ետ նոցա նախածանօթութիւն եւ գրաւական։ Դպիրքն եւ փարիսեցիք առաջինք էին վասն նախածանօթութեանն. (Մագ. ՟Խ՟Է։ Լմբ. իմ.։ Երզն. մտթ.։)


Նախածին

adj. s.

created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.

· Calfa

NBHL (3)

Նա զերկրորդ վայր դասու անցեալ՝ իբր ի թիւս երկեակն. իսկ սա իբրեւ զնախածին՝ զառաջին գահ թագաւորական բազմականին. (Պիտ.։)

Զանազանեալ նախածինն, եւ առաջնածինն. առաջնածին՝ արուն, իմաստունն (իբրեւ հայր). իսկ վատթարն, իբր թէ ընդհանուր նախածին ընտանացեալ ընդ ախտաւորս հիւթանիւթսն, որք զօրէն մօր ծնանին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 160։)

πρωτόγονος, πρωτογέννητος, προγενής primogenitus, primigenius, primitivus. Նախկին ծնեալն, եղեալն, բուսեալն. նախծին. սկզբնածին. անդրանիկ. նախաստեղծ. առաջին նախկին.


Նախակազմեմ

va.

to prepare.

· Calfa

NBHL (1)

ՆԱԽԱԿԱԶՄԵԼ. Յառաջագոյն կազմել՝ հանդերձել՝ պատրաստել.


Նախակատար

adj.

perfect in itself;
finished or accomplished beforehand;
—ք, premises.

· Calfa

NBHL (1)

Այսոքիկ են աստուածասիրին առաջապտուղք նախակատարք. (Փիլ. իմաստն.։)


Նախակարգ

adj.

predestined, pre-established, predisposed;
— բան, preliminary, preamble.

· Calfa

NBHL (1)

Յետ նախակարգ յօրինուածոյն՝ առաջնաստեղծ լինելութեաննն։ Նախակարգ յառաջադրութեամբ՝ կանխահանդէս խմբիւ տօնեցին. (Նար. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)


Նախակարգեմ, եցի

va.

to preordain, to pre-establish, to predispose;
to predestine.

· Calfa

NBHL (1)

προτάσσω, -ττω praestituo, praeordino, prepono, constituo. Յառաջագոյն կարգել, սահմանել. վերակարգել. նախ կամ ի վեր անդր կարգել.


Նախակարգութիւն, ութեան

s.

pre-establishment.

· Calfa

NBHL (1)

Յառաջ կարգումն, կարգաւորութիւն. նախակարգեալ ինչ.


Նախակարծ

adj.

prejudiced.

· Calfa

NBHL (1)

Հայր ասի, նախակարծ եւ յառաջ իմա՛ քան զամենայն արարեալս, այլ եւ ոչ որդի կրտսեր է ժամանակաւ. (Ճ. ՟Գ.։)


Նախակրթեմ, եցի

va.

to instruct beforehand;
to exercise, to prepare or form by exercise.

· Calfa

NBHL (1)

προγυμνάζω exerceo, praeparo. Կանխաւ կրթել. նախավարժել. յառաջագոյն փորձել, եւ հրահանգել.


Նախակրթութիւն, ութեան

s.

primary instruction.

· Calfa

NBHL (1)

Իբրեւ զնախակրթութիւն ի պատերազմ։ Որ զվարժումն ունէր զնախակրթութեան։ Վասն տղայութեան, զի նախակրթութիւն յօժարութեան ոչ ունին։ Սակաւուք ճգնողակից եղբարբք զառաջինն բնակէր՝ իբրեւ զնախակրթութիւն իմն առաջակային. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։ Լմբ. պտրգ.։ Լծ. ածաբ. Սկեւռ. ի լմբ.։)


Նախահայեաց

adj.

provident, foreseeing.

· Calfa

NBHL (1)

προβλεπτικός futura prospiciens, praevidens. Նախատես. յառաջատես.


Նախահայեցութիւն, ութեան

s.

foresight.

· Calfa

NBHL (1)

Յառաջատեսութիւն. նախիմաց յառաջգիտութիւն.


Նախահայր, հօր

s. fig.

the primitive or first father, progenitor of the human race, Adam;
patriarch;
author, inventor.

· Calfa

NBHL (1)

ՆԱԽԱՀԱՅՐ. Սկզբնապատճառ. արարիչ. առաջնորդ.


Նախահոգակ

adj.

provident;
— խնամք, foresight;
— զգուշութիւն, precaution.

· Calfa

NBHL (3)

Նախահոգակք՝ առաջնորդք բարեշաւիղք. (Նար. առաք.։)

Կենդանեաց ոմանք գործասէրք, եւ կէսք նախահոգակք։ Մեղու իմաստուն, եւ մրջիւն յառաջախոհ, իմաստունք եւ նախահոգակք. (Առ որս. է։ Փիլ. նխ. ՟ա.։)

προμηθής, προνοητής, προνοητικός providus, provisor, procurans եւ այլն. Կանխաւ հոգացօղ՝ խնամակալու. նախախնամօղ. յառաջատես. փութաջան եւ զգուշաւոր վասն ապագայից.


Նախաձեռն

adj.

spontaneous, ready, willing;
prompt;
the first to volunteer;
— լինել ի կռիւ, to commence the attack, to begin the fight;
— լինել, cf. Նախաձեռնել.

· Calfa

NBHL (1)

Որ յառաջն մատեաւ, նախաձեռն եղեւ (ի կռիւ). (Կիւրղ. օրին.։)


Նախաձեռնեմ, եցի

vn. va. to undertake;
to presume;
to preelect;
to promote, to raise, to exalt;
to consecrate or ordain.

· Calfa

NBHL (2)

Տեսեալ զյառաջադիմութիւն պատանեկին՝ նախաձեռնեն զնա ի կայսերս պատիւ. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.։)

ներգործական բայ չէզոքական բայ προχειρίζω, -ομαι, προχειρέω prompte aggredior, praesumo, instituo, designo, commendo, destino, eligo, ordino, creo. Ձեռներէց լինել առնել ինչ. ընձեռել կամ ընծայել զանձն կամ զայլ ոք. յառաջ մատուցանել. ընտրել եւ ձեռնադրել.


Նախաղի

s.

colon, the great gut;
rectum.

· Calfa


Նախամասնութիւն, ութեան

s.

prerogative, privilege.

· Calfa


Նախամատոյց առնեմ

sv.

to promote, to prefer to any post or dignity.

· Calfa

NBHL (1)

ՆԱԽԱՄԱՏՈՅՑ ԱՌՆԵԼ. Յառաջ մատուցանել կամ ձգել. նախաձեռնել.


Նախամարգարէ

s.

the first prophet, Moses.

· Calfa

NBHL (1)

πρωτοπροφήτης primus propheta, princeps prophetarum. Նախկին մարգարէ. առաջինն մարգարէից. մովսէս.


Նախամարդ, ոյ

s.

the first man, Adam.

· Calfa


Նախամարտիկ

s.

fighting in the first rank;
coryphaeus, champion;
skirmisher, sharpshooter.

· Calfa

NBHL (1)

πρόμαχος, προαγωνιστής antesignanus, propugnator. Յառաջամարտիկ, ախոյեան. նահատակ. զօրավար.


Նախամարտկութիւն, ութեան

s.

skirmish.

· Calfa

NBHL (1)

Յառաջամարտութիւն. զօրավարութիւն.