sowing;
dispersion;
cf. Ցռօտ;
scattered, disseminated, spread;
— եւ ցիր, ցիր եւ —, scattered about, dispersed every where;
here & there;
— եւ ցիր առնել, կացուցանել, սրփել, to scatter here & there, to disperse;
— աստ անդ հարցանել, to interrogate (a scholar) promiscuously.
Վասն յամենայն կողմանց գումարելոյն՝ զպարտս անուանեալ, որ է ցան ժողովածոյք. (Եւս. քր. ՟Բ։)
to sow, to strew;
to spread, to scatter, to diffuse;
to sprinkle, to besprinkle.
Ցանեցից ի վերայ ձեր ջուր սուրբ։ Ցանեսցես զնոքօք ջւր սրբութեան։ Առեալ Մովսիսի զարիւնն՝ ցանեսցէ զժողովրդեամբն։ Առցես յարենէն, եւ ցանեսցես ի վերայ Ահարոնի, եւ ի վերայ պատմուճանի նորա. կամ զորմով սեղանոյն։ Առեալ Մովսիսի յիւղոյն օծութեան՝ ցանեաց մատամբ ի վերայ սեղանոյն։ Առեալ յիւղոյն եւ յարենէն՝ ցանեաց զահարոնիւ եւ զպատմուճանօք նորա, եւ զորդւովք նորա եւ զպատմուճանօք նոցա. եւ այլն։
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
Ցանկ զնոյն աղօթեմք։ Կարօտութեամբ խնդրելեացն՝ ցանկ առ իւր մնալ մեզ արասցէ. (Խոսր.։)
Ի ճանապարհաց եւ ի ցանկոց։ Ի խրամ ցանգոյն։ Ընդ թումբս վազել, եւ ընդ ցանգս անկանել. (Սարգ.։ Նախ. եզեկ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Բանք սուրբ հօրն կրճիմն եւ ցանգ եդաւ ցեղընտիր լինելոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
ՑԱՆԿ. այլով նմանութեամբ, արմատ բառիս Ցանկութիւն, իբր նոյն.
Ցանկութիւնս նորոգս խնդրեն գտանել. իսկ ցանկին տեղի՝ եւ նա արս ունի իւր առանձինն՝ խորհուրդս ոմանս կախեալս եւ յարեալս զմարմնոյն եւ արտաքոյ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 186։)
Ամի ամի զնոյն պատարագս մատուցանեն ցանգ. (Եբր. ՟Ժ. 1։)
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
Այր ցանկացող իմաստից ես դու, եւ դարձեալ՝ ցանկալի ես աստուածեղէն հոգւոյն. (Վրդն. դան.։)
Այր ցանկալի հոգւոյն Աստուծոյ, եւ դարձնի գերւոյն՝ եւս եւ ուսման ցանկացող. (անդ։)
concupiscible;
—ն, concupiscence.
Գրիւս երիս՝ երեք մասունք հոգւոյն, բանական, սրտմտական, եւ ցանկական։ Մէկն. (Ղկ.։)
Մէջ է մտացն եւ մարմնոյն՝ հոգին. եւ է ի նմա ցանկականն աստուածային եւ միայն բարւոյն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
hedge-repairing, restoring a wall.
Կարկատօղ զցանկ կամ զխրամատութիւն ցանկոյն.
to desire, to wish, to envy, to covet, to long for;
to desire inordinately, to covet greedily.
Բարւոյն եմք ցանկացօղք բնութեամբ. (Բրս. հց.։)
Բարւոյն ցանկալ բարի է։ Լաւութեանցն ցանկացօղ լիցի. (Յճխ. ՟Ե։ Եզնիկ.։)
cf. Ցանկամ.
Բարւոյն եմք ցանկացօղք բնութեամբ. (Բրս. հց.։)
Բարւոյն ցանկալ բարի է։ Լաւութեանցն ցանկացօղ լիցի. (Յճխ. ՟Ե։ Եզնիկ.։)
pretty, fine, nice-looking.
Ցանկալի տեսութեան, կամ ըստ տեսոյն. գեղեցկատեսիլ.
to surround with hedges, to hedge or wall in, to enclose, to encircle;
— զհամարս տանց, to divide into chapter and verse.
Ցանգեա՛ տէր, եւ ամրոցո՛ զամենայն խրամատութիւնս թշնամւոյն. (Եփր. աղ.։)
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
Զատեաց որոշեաց զվաւաշոտ ցանկութիւնն յայլոց ցանկութեանց. որ արդարեւ չարագոյն է քան զամենայն ցանկութիւնս մարմնականս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
net, seine;
net-work;
snare;
cf. Ցանցատեսակ;
սփռել զ—, to spread nets;
անկանիլ ի —ս, to be caught, taken in a net;
to be snared, netted, entrapped.
Ցանց ընկեցեալ է ի ծով, եւ ձկունքն ոչ ընտրին, մինչ ցանցն ելանէ։ Յերկիր թափեալ ցանցոյն։ Որ յայս ցանցիցս փրկէ զմեզ։ Մանես մե ցանցս, եւ արկանես շուրջ զոտիւք քովք. (Մծբ. ՟Է։ Խոր. ՟Բ. 82։ Լմբ. ժղ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
to fish with nets, to take or catch in a net.
Սաստկութեամբ ուժոյն զիւրեաւ ցանցեալ՝ ի ճահ դիպեցուցանէր զերսայրին. (Խոր. ՟Բ. 82։)
Գայլն անկաւ յորոգայթ, եւ սկսաւ ցանցել (կամ ցնցտել) յայսկոյս եւ յայնկոյս. եւ աղուէսն ասէ, ընդ նոյնդ եւ ես ցանցեցի երբեմն, եւ ոչ զերծայ. (Ոսկիփոր.) (որ է ոճ ռմկ. իբր թ. չապալանմագ )։
seiner, fisherman.
Օրինակ իմն գեղեցիկ ցանցորդի լի ձկամբք յերկիր թափեալ ցանցոյն՝ կայտռէին՝ յերեսս երկրին. (Խոր. ՟Բ. 82։)
until now, still, yet;
— եւս ոչ, not yet.
Ցարդ եւս ոչ սրբեցան ի խմորոյն եգիպտացւոց. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)
pain, ill, suffering;
sorrow, grief, affliction, displeasure, bitterness;
regret;
disease, illness;
ցաւովք, painfully, sorrowfully, sadly;
դառնակակիծ —, sharp, smarting, poignant or bitter pain;
— սրբազան, epilepsy, falling sickness;
—ք ցանկութեան, concupiscence;
ի —ս լինել, —ս լինել, —ս կրել, տանել or բերել —ոց, to suffer or endure pain, to feel unwell, to be in pain, full of pain;
զմահու — ջերանիլ, to be ill of a fatal disease;
մեղմել զ—ս, to calm, to allay, assuage or lull pain;
դժոխըմբեր կալաւ զիս —, a cruel pain seized me;
փարատեցան յինէն —ք իմ, I have no more illness, I am free from pain;
— է or —է ինձ, it displeases me, I am vexed, I am very sorry;
cf. Ըմբռնիմ.
Ոչ զգայ զցաւ հրոյ մարմին մեռեալ։ Ուրախասցիս արեամբդ եւ ցաւօքդ հրոյն. (Նեղոս.։ Նիւս. թէոդոր.։)
Իցե՞ն երբէք ցաւք ըստ ցաւոցս լեալ։ Ցաւք իմ նորոգեցան յիս։ Առ ոչինչ զցաւսն համարեցաւ։ Ցաւք սաստիկք։ Ունին զիս աւուրք ցաւոց։ Ցաւք սրտի իմոյ։ Միով միով ցաւօք ի վերայ հարեալ մարմնոյն զայրացելոյ։ Զցաւս վիրաց քոց բժշկեսցէ։ Առ ցաւս իւր ճչիցէ։ Աղաղակեսջիք առ ցաւս սրտից ձերոց։ Գիտէ համբերել ցաւոց։ Մինչդեռ էին նոքա ի ցաւսն, կոտորեցին։ Չպատմէին միմեանց զցաւս իւրեանց.եւ այլն։
to be in pain, to have a pain, to be ill, to suffer;
to pain, to be afflicted, vexed, chagrined, sorry.
Ցաւագնելոց էք յետ գնալոյն իմոյ։ Այլ նա եւ ցաւագնին ասէ հոգեւորքն, այլ տրտմութիւնն այն շնորհ է առանձինն։ Ոչ միայն ոչ ցաւագնել ձեզ, այլեւ ուրախ լինել. (Ոսկ. յհ.։)
condoling with, compassionate, feeling for;
— լինել, to condole with, to commiserate, to share in another's affliction, to be compassionate, to sympathise with, to pity.
Ցաւակից լինել մեռելոյն։ Ցաւակից լինելով, սգակից։ Ցաւակից լինել եւ ողորմել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։ Շ. մտթ.։)
merciful.
Զի քանիցս անգամ ընկալցիմք զցաւասէր քո հոգւոյդ հրովարտակս. (Կանոն սրբոյն Վասլի.։)
to have a pain, an ailing;
to be afflicted, chagrined;
to regret;
cf. Ցաւէ.
Ցա՛ւ է ինձ. Նոյն ընդ ռմկ. ցաւիլ. cf. ՑԱՒԷ. ἁλγέω doleo.
Զօրացեալ մտացն Քրիստոսիւ՝ ոչ ցաւի ի նեղութեանց թշնամւոյն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ցիխ.
Ընդ ցեխ աղբոյն որդունք ղօղիցին։ Քան զցեխ եւ զաղբ յոյժ գարշելի է. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Բրսղ. մրկ.։)
identity of tribe.
Յարտաքին թշնամւոյն զգուշանալ դիւրին է. բայց ի ցեղակցութենէ պատերեզմացն դժուարին է ապրել, որպէս հաբէլի եւ յովսեփայ դիպեցան իրքն. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
of a different tribe or clan;
ցեղընտիր առնեմ, ցեղընտիր լինիմ, to distinguish one tribe or family from another.
Զատեալք ի նախնեացն. յն. ոյք եղեն, ի նոյն նախնեաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
Ըստ աշխարհի պարթեւ, ըստ ցեղընտիր լինելոյ՝ յազգէ արշակունի։ Բանք սրբոյն հօրն կրճիմն եւ ցանգ եդաւ ցեղընտիր լինելոյն զայնքան ժամանակս. (Գր. վկ. յիշ. վարուց. ոսկ։ Լմբ. պտրգ.։)
by day, in daytime, during the day, in broad daylight;
զցայգ եւ զցերեկ, day & night;
զօրն ցերեկ, all day long.
Ընդէ՞ր կայք աստ ցերեկ (յն. զօրն որջոյն) դատարկ. (Մտթ. ՟Բ. 6։)
switch, stick, rod, verge;
penis, member, genitals.
Վարոցս արմաւենեաց հատանելով՝ եհար զթիկունս նոցա։ Հարկանել զնա վարոցօք։ Վարոցիւք դալարօք հարկանել։ Վարոցիւ կամ վարոցով հարկանել զերեսս երանելւոյն. (Սոկըր. ՟Բ. 28։ Յհ. կթ.։ Ճ. ՟Ա.։ Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Զ.։)
Անդամ արուական, այսինքն վարոց առն։ Տղայ մի, որ ունէր դ ոտք, եւ դ ձեռք. նոյնպէս եւ ճուճն այսինքն է վարոցն կրկին եւս գոլով. (Մարթին.։)
government, direction, conduct;
triangular table of laws.
Վեհագոյն է եւ հաստատուն ի վարչութեան. (Արիստ.։)
thickness, abundance or beauty of hair.
Գովասանութեամբ հոգւոյն սրբոյ վարսագեղութեանց ընծայաբերեմք քեզ. (Թէոդոր. կուս.։)
ornament for the hair, riband, frontlet, diadem.
Զհետ գլխոյն գեղեցիկ իմն օրինակաւ յարմարեալ հիւսուն, եւ վարսակալաւ յօրինեալ շպտին. (Փիլ. տեսական.) ուր յն. σφηκούμενος contractus, cinctus.
to drive in, to fix, to thrust in, to plant.
πηγνύω pango, impingo ἑγκρούω, πατάσσω impello, infingo, percutio . Վարել խորագոյնս. հարստել. մխել զվարոց կամ վարոցաւ. բախելով հաստատել, անցուցանել բռնի ի գետին, հեղուսեալ յորմն. սեւեռել. բեւեռել. խօթել, գամել.
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
Զաչաց զըստ քնոյն զանգործութիւն ոչ է ի մէջ առնլի. քանզի պակասեն եւ նուազեն վարքն։ Եւ այս չարեաց սահման՝ անիրաւ վարք (իրաց), զոր ի վերայ բարւոյն՝ աստուծոյ տուեալ մեզ. որպէս եւ առ ի յաստուծոյ խնդրեալ առաքինութեան (սահման)՝ ի բարիոք կամակցութենէ ըստ պատուիրանին տեառն վարքն (նոցին իրաց). (Փիլ. իմաստն.։ Բրս. հց.։)
Որպէս գիտութիւն այժմ մեծ է (յետ քրիստոսի), նոյնպէս եւ վարք այժմ մեծամեծք պահանջին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Անարատ վարուք։ Վարք սրբոյն, կամ սրբոց. (Շար.։ Ժմ.։ ՃՃ.։ Հ. ստէպ։)
cf. Վաւաշեմ.
Մի եւ նոյն զօրութիւն է պարկեշտանալոյ եւ վաւաշոտելոյ. պարկեշտանալն՝ առաքինութեան ունակութիւն է, իսկ վաւաշոտելն՝ չարութեան։ Ո՛չ զօրութիւն է՝ որ տայն մեզ վաւաշոտել կամ ստել, այլ յօժարութիւն. (Նիւս. բն.։)
cf. Վաւաշութիւն.
Որ թողեալն է զհանդերձս իւր՝ զմարմնական ցանկութիւնս, մի՛ դարձցի յետս ի նոյն վավաշոտութիւն. (Մեկն. ղկ.։)
authentic, valid, legitimate;
—, —ն, seal, signet, ring;
— մատանի, signet-ring;
— արքունի, great seal.
ՎԱՒԵՐ, մանաւանդ ՎԱՒԵՐԱԿԱՆ. δεκτός acceptabilis κυριότερος dignior. (լծ. պ. պաւէր, հաւատ, հաւատալի. պաւէր գէրտէն, հաւատալ. եւ յն. վէվէօս. լտ. վալիտուս, հաստատուն. զօրեղ). Արժանահաւատ. ընդունելի. հաւատարիմ. հաւաստի. պատուական. տիրագոյն. ստոյգ.
superiority, pre-eminence.
ՎԵՀԱԳՈՒՆՈՒԹԻՒՆ βελτίωσις major praestantia τὸ κρείττον optimum, bona pars ἑξαίρετον electum, peculiare ἁμείνον amoenissimum. (գրի եւ ՎԵՀԱԳՈՅՆՈՒԹԻՒՆ). Վեհագոյնն գոլ. գերազանցութիւն. առաւելութիւն. վսեմութիւն. մեծութիւն. բարձրութիւն. լաւութիւն. ընտրականութիւն.
to be exalted, ennobled or elevated.
Վեհ կամ վեհագոյն լինել. մեծանալ. բարձրանալ. լաւ եւս լինել.
to exalt, to elevate, to extol, to deify.
Վեհացեալ տեսանեմք յաւէտ՝ քան թէ վեհացուցեալ։ Վեհագոյն երեւեալ, եւ ոչ վեհացուցեալ զնա. (Կիւրղ. գանձ.։)
majestic, august, royal.
Վեհագոյն փառօք. գերափառ. վեհապատիւ. գերագոյն.
cf. Վեհերիմ.
Այլոցն ի նմանէ հեռանալով վասն բարձրութեան եւ մեծութեան նորին, նա յիրէն ոչ վեհերեաց։ Զայնպիսի այրն ոչ վեհերեաց ըմբռնել։ Խառնակել զպարզագոյնս յիրաց եւ ի բանից ոչ վեհերեն. (Արիստ.։ Երզն. մտթ.։ Սարկ. պատկ.։)
cf. Վեհերումն.
Ոչ առ վեհերումն բարեգործին, այլ առ անհաւատութիւն շահեցելոյն. (Բրս. հց.։)
fear, timidity, want of courage, of heart, faint-heartedness, cowardice, poltroonery, pusillanimity;
sloth, remissness, indolence, idleness, sluggishness.
Ոչ առ վեհերումն բարեգործին, այլ առ անհաւատութիւն շահեցելոյն. (Բրս. հց.։)
divinely inspired.
Իմացօղ բարձրագոյն իրաց. վսեմամիտ. նրբահայեաց.
endowed with supernatural excellence, most glorious.
Տիրամայր, հուպ երրակին, լոյս գերազանց, լուսոյն արփի վեհինաճեմ (կամ վեհիցնաճեմ). (Նար. տաղ.։)
sextuple, sixfold.
ՎԵՇԱՊԱՏԻԿ. ἐξαπλάσιος, -ον sextuplex, -lum. Վեցապատիկ, վեցպատիկ. (զի վեշ է նոյն ընդ վեց).
sixteenth.
Վեշտասաներորդն՝ եմմերայ. վեշտասաներորդ՝ անանիաս։ Յաւուրն վեշտասաներորդի ամսոյն առաջնոյ. եւ այլն։
analogical.
Պատուականագոյն է քան զմարգարիտ, զոր (ինչ) կամիմ ածել ի վերաբանական անդնդոց. (Ոսկ. խչ.։)
analogy.
ՎԵՐԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ կամ ՎԵՐԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. Բառ երկդիմի. որպէս յն. ἁναλογία analogia, propositio, similis ratio եւ ἑπιλογία epilogus, summa. Վերաբերութիւն բանի. համեմատութիւն. եւ Վերագոյն բան, հանճար. խորհուրդ. գիտութիւն. կամ Վերջաբանութիւն. բովանդակութիւն. լրումն.
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
Ի խոնարհագունէն վերաբերէ ի բարձրագոյն զհարցուած. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Սաբեկայ ծառոյն վերաբերեալ խոյ յողջակէզ։ Զերեւումն հոգւոյն տօնեմք, վերաբերեալ (միանգամայն՝ կամ ի ձայն բարձր) աստուած խւստովանիմք. (Շար.։)
to grow again, to be produced anew.
(Ցորեան եւ այլն) վերաբուսեալք՝ առին հասակ։ Վերաբուսեալ յարմատոյն յեսսեայ. (Եղիշ. դտ.։ Շար.։)
cf. Վերագայիմ.
Ի նոյն տաճար վերագային նշանին սրբոյ. (Նար. խչ.։)
Մահ ո՞ր իցէ դառնագոյն. որ յանօրինաց վերագայի. (այսինքն ի վերայ անօրինաց, կամ ի ձեռն անօրինայ). (Ոսկիփոր.։)
to supervene, to happen, to befall;
to descend, to come.
Ի նոյն տաճար վերագային նշանին սրբոյ. (Նար. խչ.։)
Մահ ո՞ր իցէ դառնագոյն. որ յանօրինաց վերագայի. (այսինքն ի վերայ անօրինաց, կամ ի ձեռն անօրինայ). (Ոսկիփոր.։)