patine;
plate, dish.
Հրամայեաց ոսկեղէն մաղզմայս բերել, եւ անոյշ գինւով զնշխարսն (գրիգորիսի) հրամայէր լուանալ. (Ճ. ՟Գ.։)
prayer, entreaty, supplication, imploration;
wish, desire.
Ընկա՛լ տէր զմաղթանս մեր։ Մաղթանօք սորա խնդրեսցուք զթողութիւն մեղաց։ Մաղթանօք սոցա խնայեա՛ ի մեզ. եւ այլն. (Շար.։) Իսկ ի ժամագիրս Մաղթանք կոչին համառօտ աղօթք ի բերանոյ աւագերիցուն. (ռմկ. սլաքական աղօթք։)
to pray, to supplicate, to implore, to beseech;
to wish, to desire;
բարիս — ումեք, to wish one well.
Զոր մեծատունն մաղթէր նահապետին. (Իգն.։)
Մաղթելով հայցեմք կամ խնդրեսցուք։ Մաղթեա՛ փրկողին զթողութիւն յանցանաց։ Մաղթեցէ՛ք զտէրըն տերանց՝ վասն մարդկան երկրաւորաց. (Շար.։)
to bite, to sting, to prick, to nettle, to pique;
to transpierce, to run through.
Գթացեալ ողորմի հարելոցն եւ մաղկատելոցն յօձից սատակմանէ։ Օձ էր՝ որ սպանանէր, եւ որ սպանանէրն՝ նոյն եւ մաղկատէր. եւ ի ձեռն միւս օձին տեսլեան՝ մաղկատեալքն ընդունէին զառողջութիւն։ Մաղկատեալք յառաջին հին թիւնից վիշապին։ Արարիչ ամենեցուն, եւ բոլորեցունց նորոգիչ, եւ ունի զմարմին մաղկատելի, այլ ոչ մաղկատող. եւ մաղկատի ի մարմին, այլ ոչ յոգի. (Եղիշ. խաչել.։)
Վասն իմ հարուածեալ՝ մաղկատիս իմովս, եւ գանակոծ գանից համբերես ո՛վ տէր. (Զքր. կթ.։)
(Մեծատունն) մաղկատելով ի տարտարոսին, եւ հառաչմամբ հայցէր զօգնութիւն. (Գանձ.։)
bile, gall;
gall, spleen, rancour, wrath, choler;
սեաւ —, black bile, atrabiliary humour;
անցք —ի, gall-duct, gall-pipe;
աւազ —ի, gall-stone;
ի դարնութեան —ի կալ, to be in a very bad humour;
cf. Թափեմ.
Փլուզանէր անդէն ի փորի զծով կամաւոր մաղձոյն իւրոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
plough-man.
Զսէրն ամենայն ոգւոց, զոր սերմանեաց ի նոսա պատուիրանն այն, որ ինքն է մաճակալ սիրոյ. (Եփր. համաբ.։)
maternal, motherly;
by mother's side;
— հաւ, maternal grandfather;
—ք, mother's country or birth-place.
Զմայրենի ստացուածս. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Լ.։)
Հայրենեօք եւ մայրենեօք հայ էր. (Ուռհ.։)
pine forest;
woodman, hewer down or feller.
Ելեալ ի լիբանան լեառն մայրեւորօք փայտս կոտորէր։ Երթեալ ընդ մայրեւորս՝ կոտորեաց ի լեռնէն, որ կոչի լիբանոս, մայրս. (Եւս. քր. ՟Ա. յն. հոմաձայն, որ ձգի եւ ի ՟Ա նշ։)
Որպէս ձայն մայրեւորին, այնպէս հնչէր կոտորածին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
mam, mamma, dear mother.
Մա՛յրիկ, զայս թեկղ կա՛լ առ քեզ յիմ տեղւոջ։ Մայրի՛կ իմ, ծարաւի եմ։ Մայրիկ իմ, մայրիկ իմ, մնա՛ ինձ։ Քաղցրիկ մայրիկ իմ մայրիկ, մի՛ թողուր զիս. (Ճ. ՟Գ.։ Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի.։)
maternity, motherhood.
Վիճաւ եւ պաշտօն մօր. մայր գոլն. եւ Սէր մայրենի.
hedging-bill, bill-hook;
pruning-hook.
Զայնչափ բանջարովք, զորովք պարտիզպանն արկանէր զմանգաղակն. (Կոչ. ՟Զ։)
to spin;
to twist, to twine;
to complicate;
to weave.
Կանայք մանէին իմաստութեամբ զմազ այծեացն։ Ի կարմրոյ կամ ի բեհեզոյ մանելոյ։ Կինն իմ մտնէր, եւ գործէր ձեռօք իրովք. (Ել. ՟Լ՟Ե. 26։ ՟Լ՟Ը. 18. 23. եւ այլն. եւ ՟Ի՟Զ. 1։ ՟Ի՟Է. 9. եւ այլն։ Տոբ. ՟Բ. 19։)
Մանէր կտաւ (կամ վուշ). (Վրք. հց. ձ։)
cf. Մանեւոր.
Կատարեալ եւ ամբողջ ի գերեզմանէն ի բաց վազեաց, եւ ոչ մանեւարօք (կամ մանեւորօք) ձեռացն արգելեալ յելանելոյ լինէր. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
swath, band, bandage.
Կատարեալ եւ ամբողջ ի գերեզմանէն ի բաց վազեաց, եւ ոչ մանեւարօք (կամ մանեւորօք) ձեռացն արգելեալ յելանելոյ լինէր. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
surgeon-accoucheur, man-midwife;
midwife;
— լինել, to deliver a woman, to perform the office of midwife.
Նախ ծնանին, մինչչեւ մտեալ առ նոսա մանկաբարձաց։ Բարի առնէր աստուած մանկաբարձացն։ Երկեան մանկաբարձքն յաստուծոյ. (Ել. ՟Ա. 19=21։)
Զմիւս եղբայր նորա՝ որ կոչէր սուրէն, մանկաբարձքն փախուցին ի դուռն պարսից. (Զենոբ.։)
youngest, younger, minor, under age.
Դու կարի մանկագոյն ես, եւ ոչ կարես հանդուրժել յանբնակ անապատիս։ Վախճանեցաւ տէր մեր, մինչդեռ մանկագոյն եւս էր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Յառաջեաց յովհաննէս, զի մանկագոյն էր, բայց ոչ եմուտ ի գերեզմանն. պատուեաց զպետրոս, զի գլխաւոր էր. (Զքր. կթ.։)
school-master, pedagogue.
Դիոգենէս՝ զմանկածուն տանջեաց, ասելով, ընդէ՞ր այդպէս դաստիարակես։ Զմանկածուն գաւազանաւն եհար։ Ի մանկածուն կողմն միտեալ կարկառէր զանիրաւ ստահակութեանցն տուգանս. (Պիտ.։)
wet-nurse;
nurse, nursemaid.
Մանկակալ (աղեքսանդրի) լեւոնիդէս լակոնացի։ Զեւքսիս՝ որ էր ի ժամուն յայնմիկ մանկակալ նորա. (Կեչառ. աղեքս.։)
infantile, puerile, childish.
Փոխանակ ամենայն զբօսանաց մանկականաց՝ միայն սէր քո բորբոքեսցի յոգի իմ. (Սարկ. աղ.։)
child-murdering.
Նայեա՛ց ընդ վախճան մանկակատոր յանդգնելոյն։ Զմանկակատորն (զհերովդէս) յայլոց սպանեալ գտանէր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
gymnastic;
gymnastic-master.
Դամնոն մանկամարզ՝ ոտիւք կաղ էր. գողացելոյ կօշկացն, իցի՜ւ, ասաց, թէ յարմարիցի գողոյն. (Պիտառ.։)
weak minded, puerile;
crazy, stolid, stupid.
Իմաստուն առնէր զձեզ զմանկամիտ եւ զանիմաստ բազմամեայ տղայսդ. (Երզն. լս.։)
sodomite, pederast.
Էր կարծիս առ աթենացիսն, եթէ մանկամոլ էր սոկրատէս՝ վասն ընտրելոյ զգեղեցկակերպսն (յաշակերտութիւն). (Նոննոս.։)
to become as a child;
to become strong and vigorous again, to grow young.
Հինաւուրցն մանկացաւ։ Տեսին զտէրն մանկացեալ. (Ագաթ.։)
love of children.
Սէր մանկան իւրոյ՝ զաւակի, կամ ձագուց.
pedagogue;
preceptor, tutor, teacher.
Եւ էր նորա մանկավարժ դաստիարակ եւ դայեակ այր՝ լեւոնիդէս լակոնացի. (Պտմ. աղեքս.։)
young.
Խնամեաց ի նա (ի կոյսն իրայիտա), զի յոյժ մանկատիպ էր, եւ գեղեցիկ տեսլեամբ. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Ի՟Գ.։)
having children;
childish.
Տիկինն թուէր նուաղիլ եւ պարտիլ յաղախնոյն, անորդին ի մանկաւորէն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 22։)
babe, baby;
child, little or dear child.
Ունէր մանկիկ փոքրիկ ի գրկին. (Ճ. ՟Բ.։)
Զվաչէի զօրավարի փոքրիկ մանկիկ մի, որում անուն էր արտաւազդ. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
infancy, childhood;
youth;
minority;
cf. Մանկ;
քաջառոյգ, գեղածիծաղ, զբօսասէր, խայտալից —, lively, sprightly, playful, sportive or cheerful youth;
անդստին ի մանկութէնէդ, from your earliest years, from your youth;
ի գեղածաղիկ մանկութեան, in the bloom of youth;
in the prime of life;
անցանել զառաջին մանկութեամբ or ըստ տիս մանկութեան, to be past youth;
եւ — անցանէ, youth must have its time;
cf. Զուարթածաղիկ.
infants, children, young people, youngsters, youth;
servants, domestics;
մանրիկ —, little children;
հայ —, the Armenian youth.
Նման է մանկտւոյ, որ նստիցին ի հրապարակս։ Թո՛յլ տուք մանկտւոյդ գալ առ իս։ Զմանկտին՝ որ աղաղակէին ի տաճարին։ Մանկտի մանրիկ ելին ի քաղաքէն։ Որչափ ինչ կերան մանկտիդ։ Պատուէր ետու մանկտւոյ իմում։ Եւ զմանկտին կոտորեցին սրով։ Յարիցեն մանկտիդ (ի զօրաց), եւ խաղասցեն առաջի մեր.եւ այլն։
offering, gift.
Նոյն բառ է եւ ի յն. μάννα manna. ըստ ըբր. մինէա այսինքն Ընծայ. նուէր. պատարագ. տուրք. (լծ. լտ. մունուս ).
Ա՛ռ ի ձեռին քում մաննայ, եւ ե՛լ ընդ առաջ առնն աստուծոյ։ Ոչ ետ մաննայ արքայն ասորեստանեայց ի տարւոջն յայնմիկ։ Սեղանն պղնձի ոչ կարէր ընդունել զողջակէզսն եւ զմաննայն եւ զճարպսն։ Նաշիհ եւ մաննա ըստ խոյին եւ ըստ որոջացն. (՟Դ. Թագ. ՟Ը. 8. 9։ ՟Ժ՟Է. 3. 4։ ՟Բ. Մնաց. ՟Է. 7։ Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 7. 11. 14. 15. 20։)
spinning;
twisting;
weaving;
turn, bend, winding;
winding, complication, intricacy, intrigue, entanglement;
— բանից, ambages, circumlocution, circuit, roundabout way;
beating about the bush, circumlocutory speech;
— մտածութեանց, caprice, whim, fancy, freak;
— ականջաց, helix, the outer margin of the ear.
Ամենայն դժուարին գործոց մանուածք՝ նորա խորհրդակցութեամբն լուծանէր. (Նիւս. ի սքանչ.։)
winding, tortuous, meandering, sinuous;
— շրջան, zigzag;
crankles.
Ջուր մանուածոյ ծիծաղ ծաւալ, կարկաջահոս ուխինահոս, ծայթինասէր մանուածաւալ՝ շրջանապտոյտ մանր աւազին. (Նար. տաղ.։)
to weave, to intertwine, to interweave.
Ի վա՛յն եւ յեղո՛ւկն զողբոյն խառնուածսն յաճախագոյնս մանուածէր. (Արծր. ՟Դ. 11։)
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
Ըստ կազդուրել մանկանց իմոց խաղացից։ Օրհնեցէ՛ք մանկունք զտէր։ Ընդ հարցի մանուկն ընդ ծերոյն։ Սամուէլ մանուկն պաշտէր առաջի տեառն։ Մանկունքս կան ընդ ինեւ յանկողնի. եւ այլն։
coarse sand, pebbles, gravel.
Զի մի՛ կարասցեն մտանել ընդ քարակոյտս մանրախճին. (Տէր Իսրայէլ. նոյ. ՟Ժ՟Ը.։)
related in detail, told minutely;
in detail, minutely;
— առնել, to enter into details, to describe, relate or recount circumstantially, to give a full and particular account.
Պատմել ձեզ մի ըսի միոջէ մանրապատում նշանօք։ Առեալ մանրապատում նշանօք ուսուցանէր. (Ագաթ.։)
to putrefy, to corrupt, to rot.
Պատուէր հրամանի նեխեաց զմանանայն. (Եփր. ծն.։)
to become putrid, to be corrupted, spoiled, rotten, stinking.
Նեխեսցին մարմինք նորա։ Զթաղումն իշոյ թաղեսցի, նեխեալ ընկեսցի արտաքոյ դրանն Երուսաղէմի։ Պտուղ նորա նեխեսցի։ Նեխեցան եւ փտեցան վէրքիմ։ Նեխեսցի գետ ... նեխեցաւ գետն կամ երկիրն։ Եռաց ի նմա որդն, եւ նեխեցաւ.եւ այլն։
Նեխիլ կամիմ ի վէրս իմ։ Իբրեւ ի նեխելոյ գիշոյ փախչէին ի մէնջ։ Միս՝ որ ոչ ունիցի յինքն զաղն, նեխեսցի յոյժ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Ամենայն աշխարհ առ հասարակ նեխեալ էր. ոչ գարշեցաւ (տէրն)։ Մշակին ոչ գայ հոտ ի նեխեալ սերմանէ. (Մամբր.։)
apium, ache, wild celery, smallage.
cf. ԼԱԽՈՒՐ, եւ ԿԱՐՈՍ. քէրէվիզ, մաղտանօս.
narrow, strait, close;
narrowness, straitness;
anxiety, grief, distress;
—ք, strait;
defile;
ի — արկանել, հասուցանել, to reduce to distress or to straits, to constrain, to oblige, to compel, to force, cf. Նեղեմ;
to press, to urge, to embarrass;
ի — մտանել, անկանել, to be pinched for means, to be in straitened circumstances, to be reduced to straits, to the last extremity, to be embarrassed, distressed.
Բնակեալ էր ըստ մարմնոյ ի նեղ խցկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի փոքր եւ ի նեղ տան բնակէր ի թագստի. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Դ.։)
Ի նեղ արկ զքաղաքն ի ծովէ եւ ի ցամաք կուսէ։ Ի նեղ եւս արկ զթագաւորն հոնաց։ Եւ այնպէս ի նեղ արկանէր զնա եւ զամենայն զօրսն, զի եւ այլն։ Կարքեդոնացիք զմետեղղոս հիպատոս ի նեղ արկին, որ փախստական լինէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 14։ Եղիշ. ՟Ա. ՟Գ։ Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի նեղ մեծ զամուրն հասուցանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 5։)
Աւենդիոս ի պատերազմի ուրեմն արուարձանեացն ի նեղ մտեալ՝ անկանէր առ բլրով. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յառաւել ցաւոց գլխոյն եւ ի սաստիկ նեղոյն՝ լոյս աչացն պակասեալ էր։ Ի սաստիկ նեղոյն եւ յառաւել տանջանացն լուծեալ քակտեցան ամենայն անդամք մարմնոյ իմոյ. (Ոսկիփոր.։)
narrowly, straightly, hardly;
sparingly.
Նեղապէս էր նա, զի ոք պատճառանօք մի՛ աշակերտեսցի նմա. (Եփր. համաբ.)
to narrow. to make narrow, to contract, to straighten, to restrain, to tie down, to press, to constrain;
to give trouble, to disquiet, to incommode, to inconvenience, to importune, to annoy, to trouble, to torment, to harass, to infest, to plague, to molest, to maltreat, to oppress;
զոք ամբոխին, to crowd, to oppress, to press, to squeeze;
ժողովուրդքն նեղէին զնա, he was oppressed by the throng;
էշն նեղեաց զինքն ընդ որմն, the ass thrust herself unto the wall.
Նեղեցան որդիքն Իսրայէլի յոյժ։ Եւ նեղեցաւ Դաւիթ յոյժ։ Ողորմեա՛ ինձ տէր. զի նեղեալ եմ ես. եւ այլն։
afflicting, troubling;
molesting, oppressing, persecuting;
distressing;
vexatious, disquieting.
Տէր զի՞ բազում եղեն նեղիչք իմ։ Սրամտութիւն նեղչին քո։ Ակն յանդիման նեղչաց իմոց։ Որդիք նեղչացն քոց.եւ այլն։
want of width or amplitude, narrowness, straightness;
care, trouble, tribulation, grief, sorrow, affliction, inquietude, displeasure;
fatigue, weariness;
importunity, incommodiousness, annoyance, tedium;
torment, worry, vexation, oppression.
Լուաւ ինձ յաւուր նեղութեան։ Արհամարեցաք զնեղութիւն ոգւոց նորա, յորժամ աղաչէրն զմեզ, եւ ոչ լուաք նմա. վասն այնորիկ եկն ի վերայ մեր այս նեղութիւն։ Ի նեղութեան իմում ես առ տէր կարդացի։ Նեղութիւնք եւ վիշտք գտին զիս. եւ այլն։
straits, channel;
isthmus;
pass.
Յանձուկ եւ ի նեղուց վայրս արկանէր. (Պիտառ.։)
fraud, artifice, stratagem, wile, craft, guile, cunning;
cf. Նենգաւոր.
Նենգ գործեալ սպանին։ Նենգաւ սպանին։ Որ զնենգն գործեաց նմա։ Նենգ գործեալ նմա յիւրմէ որդւոյն կամ փեսայէն՝ մեռանէր. (Եւս. քր.։)
cf. Նենգաւոր.
Ահագինն այն եւ նենգաբարուն՝ զրոյց իմն առնէր. (Ճ. ՟Ա.։)
double-dealing;
crafty speech, honied or delusive words, deceitful discourse.
Ի գրգռութիւն ջանացեալ՝ ոչ կամէր բժշկել զնենգախօսութիւն իւր. (Բուզ. ՟Գ. 20։)