agonotheta, gymnasiarch, agonistarch;
president or chief of a ceremony, assembly, combat, show;
*expositor, exhibiter.
Հանդիսադիր մերոյ մարտին՝ չէ ի ցեղէ հողեղինին. (Շ. եդես.։)
Հանդիսադիրք մարտիցն փախստեայք լինէին. իբր զօրագլուխք։
solemn, pompous;
spectator, assistant.
Ի հանդիսական տօնիս։ Ի հանդիսական աւուրս։ Ի հանդիսական մարտի։ Հանդիսական մրցումն, կամ ատեան, հրապարակ, ասպարէս. (Տաղ.։ Լմբ.։ Գր. տղ.։ Երզն.։ Գանձ.։)
to enter the lists, to fight, to wrestle, to vie with;
to labour hard, to strive, to endeavour, to try, to attempt;
to signalize or distinguish oneself, to render oneself illustrious, to be celebrated, renowned, to be made public with praise;
to show one's courage or mettle, to figure, to shine;
to assemble at a public festival or ceremony, to celebrate;
քաջայաղթ —, to make stupendous conquests, to do or work wonders;
յաղթող —, to remain victorious;
յաղթող — իրիք, to be victorious over, to be conqueror.
Որք հանդիսացեալք խրախուսելով։ Արիաբար հանդիսեալք ի մարտի կամ ի մարտս պատերազմի։ Հանդիսացան ընդդէմ թշնամւոյն. (Շար. եւ այլն։)
ՀԱՆԴԻՍԱՆԱԼ. Առաքինանալ. անխոնջ բերիլ ի վաստակս. աշխատիլ. ջանալ. գուն գործել. փորձ փորձել. ճգնիլ. յառաջամիտ լինել. անվեհեր արկանել զանձն ի մէջ, եւ այլն.
Ուստի՞ արդեօք առեալ զնշան ճանապարհիդ՝ առ այսոսիկ հանդիսանայք սրբազան տեղիս. (ՃՃ.։)
Հանդիսացեալք ժողովուրդք. (Լմբ. ստիպ.։)
spectator;
լինել, կալ, to be a —, present at, to assist;
—ք, the spectators, the audience;
the lookers on, the by-standers, the public.
Տեսօղք ո՛չ մարդիկ, այլ հրեշտակք, հանդիսատեսք՝ հրեշտակապետք։ Զմիտս գումարելոց հանդիսատեսացն (յն. ամբոխին) հաճել։ Կամիցիս հանդիսատեսս գործոցդ։ Զմարդիկ կամիցիս նստուցանել հանդիսատես. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ եւ Ոսկ. մտթ.։ ՟Ա. 19։)
lists, arena;
court of justice;
gallery, saloon;
exhibition;
scene, spectacle.
ՀԱՆԴԻՍԱՐԱՆ. δικαστήριον judicium, senatus. Դատարան. ատեան ծերակուտի.
Մարգարէից հանդիսարան, մարտիրոսաց պսակ (սուրբ խաչ). (Անյաղթ բարձր.։)
to suffer, to support, to sustain;
to last, to endure, to resist;
to be able.
Ոչ հանդուրժեաց բնակել ի մէջ կռապաշտիցն։ Ըստ հանդուրժելոյ հեթանոսական լսելեաց. (Խոր. ՟Բ. 32։ ՟Գ. 65։)
cf. Հան.
foresight, insight, sublime science;
wisdom;
sagacity.
Ըստ հանճարագիտութեան իւրում ի մտի եդեալ զոչ կարողելն. (Յհ. կթ.։)
cf. Հանճարեղ.
Քոյին իսկ հանճարայեղց եւ շատիմաց անձամբ. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Հանճարեղ.
Քոյին իսկ հանճարայեղց եւ շատիմաց անձամբ. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Հանճարիմ.
Հռովմայեցւոց՝ գայիոս յուղիոս կեսար, որ զբեսեքտոնն (այսինքն նահանջ), եւ զլուստի ընթացս՝ նոցա հանճարեաց. (Շիր. քրոն.։)
each, every, all, general, universal;
ընդ —, every where;
—ց ազանց, to all peoples.
ὄλος, σύμπας totus, cunctus, universus . (որպէս թէ Համ ուր, համուռ, համօրէն ուրեք. ամենայն ուրեք գտեալն. ուստի՝ Ընդ հանուր) Ընդհանուր. միահամուռ. ամենայն. բովանդակ. բնաւ. համայն. ողջոյն. բոլոր, ամմէն.
Ընդ հանուր տիեզերս. (ՃՃ.։) cf. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ։
ՀԱՆՈՒՐՑ րս. գ. Ամենեցունց. բոլորեցուն. հասարակաց. եւ Ամենայն իրաց. զամենեսին. զտիեզերս. ամմէնուն, ամմէնը.
general, universal.
ՀԱՆՐԱԿԱՆ որ եւ ԸՆԴՀԱՆՐԱԿԱՆ. ὀλικός, καθολικός totalis, universalis. Բոլորական. բոլոր. կաթողիկէ. հանուր. տիեզերական. համօրէն. համայն. հասարակաց.
Հաւաքեցին զհանրական տիեզերս։ Յօրինակ հանրական եկեղեցւոյ։ Հանրական յարութիւն։ Զթուղթսն հանրականս. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Նար. կուս.։ Պրպմ.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
mine;
— ոսկւոյ, երկա թոյ, ածխոյ, gold-mine, iron-mine, coal-mine.
Հանք, բոյսք, կենդանիք. (ըստ արաբ) մայատին, նապաթ, հայվան. (Ոսկիփոր.։)
to grow thin, to languish, to be consumed, to decay, to pine, to dwindle away.
Ախտիւ որովայնի հաշեսցիս. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ա. 15։)
cf. Հաշմանդամ.
Հաշմ ոտիւք. (՟Բ. Թագ. ՟Դ. 4։ ՟Թ. 3։)
Բորոտից, եւ հաշմից. (Յհ. կթ.։)
crippled, impotent;
— ձեռօք, one-handed;
lefthanded;
— ոտիւք, lame;
— անդամովք, paralytic, that has lost the use of his limbs;
— մտօք, booby, noodle, blockhead, dolt, dunce, dullard.
to count, to calculate, to compute, to number;
to repute, to esteem, to think, to deem, to judge, to believe;
to pass for, to counterfeit;
յառասպելս —, to treat as fables.
Մի՛ երբէք հաշուիցիմք, եթէ մեք զոք հաւանեցուցանեմք. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
piece of money worth about two thirds of a penny.
Բառ պրս. ի հեշթ, տիրհէմ. այսինքն Ութդրամեան, ութդրամնոց. ութնոց։ (Խոր.։ աշխարհ։)
to conciliate, to reconcile, to pacify;
to agree, to make up.
Խնդրէր հաշտեցուցանել զարքայն պարսից։ Ի հաշտեցուցանելն՝ վերստին խռովիմ։ Հաշտեցուցանել սոքօք ընդ մեզ զահաւոր զդատաւորն. (Խոր. ՟Բ. 35։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Շար.։ Որք անխտիր բերին ի կրկին նշ։)
cf. Հաշտումն.
Գաղտնի հաշտութիւն խօսեցեալ ընդ տիգրանայ. (Խոր. ՟Բ. 15։)
Զաստուծոյ ի բարկութեանն՝ իբրեւ ի հաշտութեան պարտ է գոհանալ. զի ի բարկութենէ անտի խոր հաշտութիւն ծնանի. (Գէ. ես.։)
Զբաժանմանն իմ խտրոց քակտեսցես հաշտութիւն. իմա՛, հաշտեցուցիդ տիրապէս։
conciliation, rearrangement, peace;
propitiation;
cf. Կնքեմ;
ի — ածել, cf. Հաշտեմ;
— առնել, cf. Հաշտիմ.
Հաչեսցես հառաչելով զաղօթսն մատուցանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 16։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
cf. Հապ.
Հապա խօսել սկսան՝ որ եկեալ էին ի թագաւորէ անտի։ Հապա զօրաժողով լինէր ապողոնիսս։ Յառաջ ինքն նահատակեցաւ, հապա զօրքն միագունդ զկնի փողեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 17։ ՟Ժ՟Զ. 6։)
haste, speed, hurry, diligence, promptitude, precipitation, headlong haste;
—, —իւ, —ով, in haste, hastily;
expeditiously, diligently, promptly, swiftly, rapidly, quickly;
— տագնապու, with all possible speed, in a hurry, precipitately;
— տալ, to hasten, to make haste, to be quick;
— տալ, to expedite, to hasten, to urge on, to quicken, to hurry;
to despatch;
cf. Փութացուցանեմ.
Ճեպողական. ստիպողական. արագագոյն. անդանդաղ կամ շփոթ.
Տկարացեալքն ի հապճեպ փախստենէն։ Հապճեպ ստիպով ջանայր առ ինքն զզօրս իւր գումարել. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՊՃԵՊ. գ. Ճեպումն. ստիպումն. ուստի ՀԱՊՃԵՊ ՏԱԼ՝ է Փութալ, եւ փութացուցանել.
Տագնապ տարակուսիցս հապճեպ տայ պատմել զանցս անցից աղետիցս։ Հապճեպ տայր վաղվաղակի հասանել։ Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդինուպօլսէ՝ գնայ կայսրն փութանակի. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՊՃԵՊ ՀԱՊՃԵՊԻՒ ՀԱՊՃԵՊՈՎ մ. Փութանակի. ճեպով. ստիպաւ. շտապաւ. շուտով.
to cause to bark.
Զխիճս հեղեղատին իբրեւ զշունս կերպարանեալ հաջեցուցանէր. (Զքր. կթ.։)
barking, baying.
Սնոտի շանց նմանեցուցանելով՝ վարելոց հաջմամբ. (Պղատ. օրին. ՟Ջ՟Բ։)
cf. Հառաչանք.
Լսէ զհառաչս սրտի հեծութեան. (Բենիկ.։)
sighs;
groans, lamentation, weeping;
մեծ, խոր —նս արձակել, to fetch deep or heavy sighs, to sigh heavily;
հեղձամղձուկ զ—նսն առնել, to stifle one's sighs;
— հեղձամղձուկ զնա առնէին, his sighings stifled his utterance;
—նօք, with a sigh;
—նօք ի խորոց սրտէ ասաց, after profoundly sighing he said.
στέναγμα, στεναγμός suspiratio, suspirium, gemitus. Հառաչ. հառաչումն. հեծութիւն. հեծեծանք. յոգւոց հանութիւն. բողոք անձկութեան սրտի. անձկանք.
Ձայն հառաչանաց՝ հեծութիւն սրտի։ Ի հառաչանս կողկողանաց այսր հեծութեան Հեծութեան ձայնի՝ մեծի հառաչանացս. (Նար.։)
cf. Հառաչումն.
Հառաչումն սրտի հեծութեան։ Ի յերգ հառաչման պաղատանաց. (Նար. ՟Է. ՟Ժ՟Բ։)
sigh.
Հառաչումն սրտի հեծութեան։ Ի յերգ հառաչման պաղատանաց. (Նար. ՟Է. ՟Ժ՟Բ։)
of the same age, coetaneous.
συνήλικος coaequalis. Հաւասար տիօք. ժամանակակից. տարեկից.
cf. Հասակեղ.
Ունօղ զչափաւոր հասակ տիոց. չափահաս. եւ Ունակ բաւական բարձրութեան հասակի. հասակալից. հասակաչափ.
common, ordinary, usual, trivial, vulgar, low;
common, public;
equal, alike;
half, semi, demi;
in common, together, equally, generally;
appellative;
— անուն, common gender;
— բայ, deponent verb;
—, —օր, noon, noon-tide, midday;
ի — աւուրն, զ— աւուրբ, at noon;
ց— օր, till noon;
— գիշեր, midnight;
— տարի, one year with another;
— տեղիք, the common places, general topics;
—աց կեանք, common life;
թշնամի —աց, the common enemy;
միտք, կարծիք, —աց, common sense;
—աց հաւանութեամբ, with one accord;
օգուտ —աց, the public interests;
իրք —աց, public affairs;
ծախիւք —աց, at the public expense;
—աց վարել կեանս, to live in common;
—աց ունէին զինչս, they had every thing in common.
ՀԱՍԱՐԱԿ, ըստ քերականաց. զի ասի Սեռ հասարակ, երբ նովին կոչմամբ անխտիր նշանակի արու կամ էգ. զոր օրինակ՝ աղաւնի, առիւծ, եւ այլն։ Հասարակ անուն՝ որ բազում իրաց պատշաճի, կամ տեսակի եւ սեռի. զոր օրինակ, մարդ, քար, կենդանի եւ այլն։ Եւ հասարակ բայ, որ անխտիր զներգործութիւն եւ զկիրս նշանակէ. զոր օրինակ՝ շահիմ, խօսիմ, ծնանիմ եւ այլն։ Տե՛ս Քեր. քերթ. եւ այլն։ Եւ ըստ հռետորաց՝ Հասարակ տեղի. (Պիտ. ՟Դ։)
common, public;
cf. Հասարակ.
յոգ. սեռ. եւ տր. բառիս Հասարակ. փոխանակ ածականի՝ ըստ յն. κοινός, -ον communis, -ne. (զոր յետինք թարգմանեն Հասարակ) Ամենեցունց. բոլորեցուն. բնաւից, բոլորից անխտիր, կամ հաւասարութեամբ. լրութեան կամ լրման. ամմէնուն, բոլորին, հասարակի.
Ի հասարակաց հաւանութենէ։ Ի հասարակաց համարուէ։ Վասն օգտի հասարակաց։ Զհասարակաց օգուտ ի մէջ մատուցանել։ Զհասարակաց օդն ձգեցի յիս։ Ըստ հասարակաց հաւատոց։ Վասն մերոյ հասարակաց փրկութեանն։ Էր նոցա մենայն ինչ հասարակաց։ Ունէին զամեայն ինչ հասարակաց եւ այլն։ Քաղաքականն առ քաղաքավարութիւն՝ ո՛չ յատուկ, այլ զհասարակացն դարմանել հարկէ. զի հասարակացն շաղկապէ, եւ յատուկն օձտէ զքաղաքն. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ. մ. κοινῆ, κοινῶς communiter, promiscue. Հասարակաբար. ընդհարնապէս, առհասարակ, կամ հաւասարապէս. միօրինակ. անխտիր.
cf. Հասարակօրէն.
ՀԱՍԱՐԱԿԱԲԱՐ κοινῶς, κοινή communiter. որ եւ ՀԱՍԱՐԱԿ. Առ հասարակ. անխտիր՝ եւ հասարակապէս, եւ Ընդհանրապէս. վասն ամենեցուն, եւ միօրինակ.
moiety;
equator;
զ—աւ գիշերոյ, at midnight.
ՀԱՍԱՐԱԿԱԾ. ἱσημερία aequinoctium. Ծիրն երկնից միջին, ընդ հարաւ եւ ընդ հիւսիս, եւ անցք արեւու ընդ այն ծիր, որով լինին տիւ եւ գիշեր հաւասա. զուգօրութիւն. նիվրուզ տե՛ս եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԾԻՐ.
Գարնանային հասարակածն, որ է մարտի ՟Ի. եւ աշնանային հասարակածն, որ է սեպտեմբերի ՟Ժ՟Ը. (Սարկ. տոմ.։)
common, public, general;
ordinary;
communist.
Զհասարակական քահանայիցն զպատիւ տարցի զպտուղս. (Փիլ. քհ.։)
Երկաքանչիւրոցն (բնութեանց) հասարակականք եւ այլն. այսինքն հաւասարապէս կամ անխտիր պատշաճեալ երկաքանչիւրոց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
equality, parity;
— աւուր, equinox.
Վարդապետք եբրայեցւոց՝ հասարակաւորութիւն տուընջեան եւ գիշերոյ դնեն զօրն զայն (չորրորդ), ասելով՝ եթէ յերկնաք միջակին իսկ էր ստեղծումն լուսաւորաց. (Շիր. զատիկ.։)
to equal, to divide in two parts, in halves;
to share, to part equally, to portion out;
to accomplish;
— զսէրն ընդ ամենեսին, to love impartially, to be large-hearted;
մի —եսցեն զաւուրս իւրեանց, they shall not live out half their days.
Յամսեան առաջնում չարչարեցաւ քրիստոս զկնի հասարակելոյ տուընջեան եւ գիշերոյ. (Շիր. զատիկ.։)
noon.
Օր երկայն կամ հաւասար ընդ տիւ եւ ընդ գիշեր. եւ Միջօրէ. հարաւ.
pancratium.
Յաւելաւ մանկտւոյ պանկրատիոնն, որ է հաս եւ առիկ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
producing, bearing ears.
Ո՞չ այժմ հասկաբեր է, որ յառաջն ոչ յղանայր. (Ոսկ. յաւետիս.։)
threshed, husked.
Ուստի հասկն ի բաց հանեալ իցէ. թօթափեալ ի հասկէն.
comprehension, understanding, intelligence, perception.
Իմացողութիւն. կատարեալ ճանաչումն, ըմբռնումն. հասկացողութիւն. հասու լինելն տիրապէս.
cf. Հասոյք.
Զվախճանին հասոյթս եւ զհանդերձն, եւ զգաւազանն եւ զմիւռոնն տայցեն հայրապետին. (Մխ. դտ.։)
happening: lively, clever, intelligent;
— լինել, to arrive, to reach, to attain;
to seize, to take, to catch, to entrap;
to comprehend, to conceive, to penetrate, to discover, to recognize.
ՀԱՍՈՒ. որպէս Վերահասու. հասկացօղ. իմացօղ տիրապէս. ըմբռնօղ. խելամուտ. հմուտ. տեղեակ. յն. բայիւ ἑπιγινώσκω agnosco.
Վերստին դատեալ՝ հասու լինել. (Գծ. ՟Ի՟Դ. 8։)
to cause to arrive, reach or attain;
to bring, to refer;
to cook, to dress, to get ready, to prepare;
to ripen, to mature;
հասոյց ինձ անբաւ աշխատութիան այս բառգիրք, this dictionary has cost much labour.
Աշխատութիւն հասուցանել մարդկան։ Զօրս ի ձեռն հասուցանել։ Ի նեղ մեծ զամուրն հասուցանէր։ Ցաւս յայլոց մարմինս տանջանօք հասուցանէր։ Սաստիկ հարուածս ի վերայ թշնամեացն հասուցանէր։ Ի տեառնէ զարժանի տանջանս ի վերայ չարագործին հասուցելոյ (այսինքն հասուցանելով տեառն, կամ հասուցանելով ըստ յն, ի կողմանէ տեառն։) Անմարդի զերուսաղէմ հրէից հասուցանել (յն. առնել, կամ կացուցանել). եւ այլն։
solid, stable, firm;
strong, robust;
thick, coarse, large;
—, —ք, stability, firmness, hardness, steadiness;
կալ ի —ի, to stand firm;
ի —ոջ պահել, to hold fast;
ի —ոջ ունել, to preserve, to keep.
στάσιμος, βέβαιος stabilis, constans. (յորմէ Հաստատ. Հաստել. եւ այլն. արմատն է Աստ, աստի, աստին. խիստ. նիստ. ըստ) Ամրապինդ. ամրակազմ. սերտ. կարծր. կայուն. հաստատուն. անշարժ. յաղթ. տոկուն. ամուր.
Նա ինքն է ամենայն կայից եւ հաստից պատճառ. (Դիոն. ածայ.։)
Յաղագս աստուածայնոյ կայիցն, այսինքն հաստիցն. (Դիոն. ածայ.։)
Ոտքն ի հաստի կայցեն։ Ի հաստոջ պահեաց. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ. եւ մ. ՟Բ. 25։)
Բոլորավիճակ հաստիւք պահեալ զնա. (Կիւրղ. գանձ. ՟Զ։)
Այսքան հաստիւք սարիսխ եդեալ յոչնչի հաստատեալ. (Պիսիդ.։)
Անխափան եւ անարգելն հրաման հաստիւք հաստատեալ ի պարզուածս ինքնաձեղուն յարկին. (Անան. եկեղ։)
Ի հաստի կայ թագաւորութիւն. (Սեբեր. ՟Բ։)
well built, solid, stable.
Հաստակառոյց հիմն, կամ հիմունք, երկիր, գետին, վէմք, քարինք. (Անան. եկեղ.։ Անյաղթ բարձր.։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։ Արծր. ՟Ե. 7։ Տօնակ.։)