to pass quickly, to skip, to omit, to pass over in silence.
Ոչ վաղվաղակի իմն առ աչօք ինչ տեսիլ հարեւանցեալ. (Կիւրղ. առ կոստանդ.։)
superficial, light;
futile, frivolous, vain, transitory, fleeting;
superficially, slightly, for form's sake, negligently, in passing, with an absent look;
— անցանել ընդ, to graze, to pass close to, to glide by;
to skim along or over, to glance at;
to touch lightly or briefly on.
Ոչ կամիմ զձեզ այժմ հարեւանցի (կամ ի հարեւանցի) տեսանել. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Զ. 7։)
Կամիմ հարեւանցի չանցանել ընդ տեղիս. (Խոսր.։)
to plain, to smooth, to make even or equal;
to plane, to polish;
to level, to put on a level with, to pull or beat down, to demolish, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to raze.
Հարթեսցեն գարշապարք իմ զհպարտութիւնս. (Դտ. ՟Ե. 22։)
Ուստի՞ է մանուկս այս, կամ ո՞վ հարթեաց զսա. (Կլիմաք.։ (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
to start with fear, to be scared, to take fright or umbrage at, to start or fly off, to bound away.
Յորժամ ուռկան արկանիցի, ձուկնն հարթնու, եւ ի միջին ծոցն դիմէ։ Սատանայ արկանէ ուռկան աշխարհի ... եւ արդարքն հարթնուին, եւ արտաքս քան զուռկանն ելանէին. (Սեբեր. ՟Գ։)
to give umbrage, to scare, to startle, to fright away, to estrange, to alienate, to remove;
— զվարսս, to cause the hair to stand on end.
Հարթուցեալ զկռուողսն կոչէ, որք պատերազմին ընդ միմեանս. իբր ի կռիւ կաքաւեալս. (Շ. բարձր.։)
beater;
plectrum.
Հոգի ուղիղ՝ չար ամբարտաւանութեանն հարիչ. (Կլիմաք.։)
cf. Հարիւրամեան.
Զհարիւրամենիւք ուրեմն էր. իմա՛, հարիւր ամաց. յն. հարիւրամեան։
a hundred years old, centenary;
of every hundred years, centurial;
զ—ամենիւք ուրեմն էր, he was about an hundred years old.
Զհարիւրամենիւք ուրեմն էր. իմա՛, հարիւր ամաց. յն. հարիւրամեան։
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
ՀԱՐԿՔ Որպէս ռմկ. հարկք. իմա՛ Հրաւէր, մեծարանք ի սեղան. տավէթ.
Հարկ իմն լինէր եւ թագաւորացն ինքնին մեծարել զերեւելի տաճարն. իմա՛ ըստ յն. դէպ լինէր։
Ձեռնադրեցին զնա ի հարկէ թագաւորին. իմա՛, ի հարկ առնելոյ։
Զի մի՛ բարիքդ քո ի հարկէ լինիցին, այլ կամաւ. (Փիլիմ. 14։)
Նստեալ ի սեղանի՝ հարկով պատուէ զիմաստասէրն. (Ոսկիփոր.։)
Հարկ համարիմ սակաւ ինչ ասել. (Խոսր. պտրգ.)
դիմազ. ՀԱՐԿ Է. դիմազ. ἁνάγκη, ἁναγκαίον necesse, necessarium est. Հարկաւորութիւն է, եւ հարկաւոր է.
imposing of a tax or burden;
forcing, offering violence.
Ունիմք հարկադիր եւ ստիպօղ ի բարի գործս զքրիստոս եւ զնորին հրամանսն. (Լմբ. անդ։)
necessary, important, essential;
intimate;
ministering, serving;
necessaries.
ՀԱՐԿԱՒՈՐ. Կարեւոր, ըստ որում մտերիմ, մերձաւոր.
necessarily;
of course.
Խնդալ հրամայէ հարկաւորապէս իմանալւոյն սիոնի. (Կիւրղ. զքր.։)
Ունիմք բարի գործովք հարկաւորապէս բարձրացուցանել զաստուած. (Շ. բարձր.։)
to necessitate, to oblige, to force.
Ի կղզի մի հարկաւորէ զնա. իմա՛, հրամայէ տանել։
Միւս եւս այլ օրինակ հարկաւորիմ մերձ դնել բանիս. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Յաղօթս կալով՝ հարկաւորի (կամ հարկաւորէ) զվաճառու ինչ յիշեցուցանել. (Կլիմաք.։)
Որք են հոգիք հարկաւորեալ, եւ ի սպասու միշտ առաքեալ. իմա՛, Հարկաւոր, ըստ վերջին նշ։
necessity, want;
ministry, office, service;
servitude.
ՀԱՐԿԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. λειτουργία ministerium. Ծառայութիւն. սպասահարկութիւն. արբանեկութիւն. մտերիմ կամ մտադիւր պաշտօն.
cf. Հարկեցուցանեմ.
Բանալ հարկիս զամենաբաւական ձեռսդ, եւ լցուցանես։ Ի գորովոյ եւ ի գթոյ հարկիս նայել յամենեսեան։ Ի թագաւորաց ակն ոչ առնու, ի քահանայից ոչ հարկի։ Հարկիմք զգալի ձայնիւ աղօթել. (Խոսր.։)
Հարկեալ ի հայրապետէն։ Հարկեալ իբր ի նաւապետէ իմեմնէ։ Ի յարքայէ յայս հարկեցեալ. (Շ. բարձր.։ Յհ. կթ.։ Վահր. ոտ.։)
Զտարեւորական զհարկս հարկէին. (Փիլ. իմաստն.։)
to necessitate, to constrain, to force, to compel, to oblige;
to impose tributes, to render tributary;
cf. Հարկիմ.
necessity;
yoke;
yoke of oxen.
Չի՛ք անդ արօր, չի՛ք մաճ ունել, եւ ո՛չ եզինս հարկեաց լծել. յն. եզինս լծել. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
concubine.
Աբիմելէք հարճոյ որդի. (Նախ. դտ.։)
to beat, to strike;
to cudgel, to cane;
to chastise, to punish.
Հարուածեալքն յօձից. (Լմբ. իմ.։)
to beat, to strike;
to drive in, to thrust, to push;
to toss, to shake, to agitate;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
ձու —, to beat eggs.
Տո՛ւր աղեղամբ ինձ հըզօրին, հարուլ զսիրտ բելիարին։ Հըզօր տո՛ւր ինձ լինել ուժգին, եւ ի դիմի հարուլ չարին (այսինքն հարկանիլ). (Յիսուս որդի.։)
Սալոր եւ դամոն զատամունս հարուն. իմա՛ առնուլ. ակռան առնել։
blow, beating.
Մոռանալ զընդ միմեանս հարումն. (Յհ. կթ.։)
Ի սաստիկ հարմանէ ընդ միմեանս խաւարեցուցանէ զմիտս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
powerful, potent;
strong, vigorous;
monied, rich, opulent, fortunate;
much, abundant;
numerous;
long since, remote, old;
— մի, enough, sufficient, much;
— մի ժամ, ժամանակ, log, a long while or time, a great while;
ի — դարուց, many centuries since;
— մի յառաջ, long time before;
յետ — ժամանակաց, long time after;
— միտք, ingenious;
գունդ —, a strong force;
— ձգմամբ, for a long time;
— ինչ ամաց ի վերայ անցելոց, after many years.
Այս անուն ասեն՝ կարի հարուստ է. յն. մեծամեծս զօրէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
wedding, nuptials;
hymen, marriage, union, wedlock;
հանդէս —նեաց, espousals, wedding-feast, nuptial-feast or bridal-feast;
չաստուած —նեաց, Hymen;
ջահ —նեաց, the torch of hymen;
երգ —նեաց, marriage-song, epithalamium;
ճառ —նեաց, discourse on marriage;
հանդերձ —նեաց, wedding garb or garment;
շօթ, բլիթ —նեաց, bride-cake;
օրհնութիւն —նեաց, nuptial blessing;
առագաստ —նեաց, wedding-bed, bridal-bed or marriage-bed;
—նիս առնել, to celebrate a wedding;
չառնել —իս, not to celebrate the wedding;
երթալ ի —իս, to go to a wedding;
գողանալ զ—իս, to be beforehand with one's spouse, *to get some jobs before the wedding-day.
Հարսանիս արարին։ Դարձան հարսանիքն ի կոծ։ Աւուրք հարսանեաց։ Բարձրացոյց նա զհարսանիսն եսթերայ։ Հարսանիք էին ի կանա գալիլեացւոց։ Արար հարսանիս որդւոյ իւրում, եւ այլն։ Լինին հարսանիք մաքսիմինայ դստերն դիոկղետիանոսի. (Խոր. ՟Բ. 80։)
a newly married, bride, spouse;
betrothed, affianced bride;
daughter-in-law;
nymph;
larvae;
յաւերժ —, nymph;
—սունք լեռնայինք, oreads, mountain nymphs;
խօսիլ —, to betroth, to affiance.
Ձայն փեսայի եւ ձայն հարսին այլ ոչ եւս լուիցի ի քեզ։ Քոյր իմ հարսն։ Քօղաձիգ ծնգասէր հարսունք։ Ամենայն հարսանց եղեն արգելանք սգոյ սրսկապանք իւրեանց։ Սկեսուր ի հարսնէ, եւ հարսն ի սկեսրէ իւրմէ.եւ այլն։
cf. Հարսնազգեստ.
dressed like a bride.
cf. Հարսանեկան.
Հարսնական յօրինուածոյն զգեստ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զերկնատեսակ զհարսնականն զգեցաւ զգեստ. (Կլիմաք.։)
to become a bride, to marry, to wed, to be or get married.
Ամուսնութիւնն ընդ ուղիղ հարսնացեալն սուրբ է, եւ ընդ օտարն՝ պոռնկութիւն. (Լմբ. իմ.։)
marriage-place;
bride-chamber;
talamus, nuptial-bed;
Holy Church, etc.
νυμφών domus nuptiarum, et sponsi sponsaeque thalamus. Բնակարան հարսին եւ փեսայի. տուն հարսանեաց. եւ Առագաստ. ասի եւ Փեսայարան. ըստ հոմաձայնութեան յն. նիմֆօն, ռմկ. հարսնեց տուն. եւ հարսի փեսի խուցը.
Ոչ հարսնարանին խնճոյիւք, այլ փեսային անձկութեամբ մաշիմ. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
to marry, to join in wedlock, to give or take in marriage.
Բոլորովիմք զանձն քո հարսնացո՛ քրիստոսի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ)
nenuphar, waterlily.
Նիմփէա. շուշան ի գետեզր, կամ հարսնմատ. (Գաղիան.։)
marriage, wedding;
wedlock;
ածել հարսնութեան, to marry, to wed, to espouse;
գնալ ումեք ի հարսնութեան, to be married.
bride, spouse.
Ե՛կ իմ սիրելի, ե՛կ մերձաւոր իմ հարսնուհի։ Ե՛կ հարսնուհի ի լերանց ընծուց. (Նար. տաղ.։)
to oppress, to subdue by violence, to vex, to molest, to crush, to overburden, to surcharge, to extort, to maltreat;
— զիւր կամս, to persist doggedly, to be obstinately resolved, to be stubborn.
Հարստահարել զմիմեանս. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Հարստահարել զամենայն միտս եւ զգրծս իմաստնոցն. (Արծր. ՟Ե. 7։)
to drive in, to thrust down, to push, to fix, to establish, to consolidate;
to tie tight.
Միաւորեցի զքեզ ընդ իս, եւ ընդ իս հարստեցի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. յն. զօդել։)
dynasty;
power, sway, rule, domination;
riches, wealth, opulence, fortune;
abundance.
Վասն չքաւորութեան, եւ հարստութեան. (Լմբ. իմ.։)
Բռնութեամբ յաղթէ ասիցելոց հարստութեանց. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Հարցանեմ.
Հարցաբանեալք զեսայեայն, ո՞վ է սա դիմեալ յերկրէ. (Շար.։)
to ask, to inquire, to interrogate, to question;
— ի տեառնէ, to consult the Lord;
— զողջունէ ուրուք, to ask news of, or about some one;
— զումեքէ ի խաղաղութիւն, to salute with gentle words;
— զոք բանիւք բազմօք, to overload with questions.
Հարցի ցնա։ Հարցին ցնա։ Զի՞ հարցանես զիս. հա՛րց զայնոսիկ՝ որ լուանն։ Զտէր ամենակալ ոչ հարցիք։ Հարցանել զաստուած։ Հարցանել ի տեառնէ։ Հարցանէր նա նմա ի տեառնէ։ Հարցանել նովաւ յանէն։ Հարցցեն զճանապահէ։ Զի՞ հարցանես զանուանէ իմմէ։ Հարցին զողջունէ նորա։ Հարցանելով եհարց զմէնջ այրն։ Հարցցեն զքէն ի խաղաղութիւն։ Ոչ իմաստութեամբ հարցեր վասն այդոցիկ։ Հարցանելով հարցաւ յաբէլ եւ ի դան։ Իբրեւ հարցաւ ի փարիսեցւոց. եւ այլն։
asking, questioning or seeking after, eager to learn, desirous of information;
inquisitive.
Ասիցէ ոք ի հարցասիրաց եւ ի լսասիրաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
interrogation, examination, question, inquiry, proceeding, inquisition;
ի հարցափորձ մուծանել, մատնել, cf. Հարցափորձեմ.
to interrogate, to question, to examine, to inquire.
Նուաստանամ, հարցափորձեալ ի տեառնէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զիս որ թէ բիւր հարցափորձիմ, բարեաց մասունք ոչ երեւին. (Յիսուս որդի.։)
Որք համագոյք են, ոչ ընդ միմեանս հարցափորձին գոյացութեամբ. վասն զի ո ոք ընդ միմեանս հարցափորձէ գոյացութեամբ զպետրոս եւ զպօղոս. (Դամասկ.։)
to question, to examine.
Հարցաքննեաց արսենիոս զծեր ոմն վասն մտածութեան։ Հարցաքննեցաւ աբբայ նեսթորիոս յաբբայ պիմենէ, կամ աբբայն մովսէս յումեմնէ զինուորէ. (Վրք. հց. ձ։)
examination;
interrogation.
Ի միմեանց հարցաքննութենէ՝ ծածկելոց իմաստիցն գիւտն յայտնի. (Վրք. ածաբ.։)
Ընդ իմում նուաստութեանս միայնոս զհարցաքննութիւնդ առնել. (Աթ. արիան.։)
the Song of the Three Children.
Յաղագս հարցինն, եւ գործոցն, ողորմեցին, եւ տէր յերկնիցոյն։ Զկնի հարցինն մեծացուսցէ ասեն. (Յհ. իմ. ատ.։)
demand;
divination.
Միտք իբրու պատճառս հարցութեան կալցի զտեղի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
soothsayer, conjurer;
sorceress;
այս —, spirit of divination, Pythoness.
μάντις vates, hariolus, ariolus. Սուտ պատգամախօս. գուշակ. որ հարցանէ զդիս ի դիմաց խնդրողաց գիտել զբախտս եւ զապագայս. ըղձապատում. իղձ. հմայօղ. կախարդ. դիւթ. վհուկ.
cf. Հարցուած.
Եթէ ի հարցումն բանի կոչիմ, կարկիմ։ Ի քահանայապետին հարցմանէ. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)
bread;
food, victuals, livelihood;
meal, repast, table;
— առաջաւորութեան, առաջադրութեան or երեսաց, show-bread;
— կենաց, երկնաւոր —, the bread of life;
the Eucharist;
— սգոյ, նեղութեան, the bread of pain, of affliction;
թարմ, կակուղ, քաջեփ or կսկուծ, ջերմ —, new, soft, well baked, hot bread;
օթեկ՝ գահ or քարտու, կարծր, անեփ —, stale, hard, half-baked bread;
սպիտակ, սեաւ or թուխ —, white, brown bread;
տան, հացագործի —, household, baker's bread;
— համեմաւոր, gingerbread;
անխմոր —, unleavened bread;
գետնոյ —, hog's-wort, sow-bread;
կեղեւ —ի (կողինձ), bread-crust;
ներքին կամ վերին կեղեւ, under-crust or upper-crust;
միջուկ —ի, crumb;
շերտ —ի կոգեզանդ, slice of bread and butter;
կոտոր —ի, a morsel of bread;
փշրանք —ի, crumbs;
— յարգանակի, sopped bread, panado;
— խորովեալ, toast, slice of toast;
քրտամբք երեսաց իւրոց գտանել զ— իւր, to get one's bread by the sweat of one's brow;
— թրել, գործել, to make, to bake bread;
— ունել, to have bread;
առանց —ի լինել, not to have bread to eat;
չոր — ուտել, to eat dry bread;
թանալ զ— իւր արտասուօք, to eat the bread of affliction;
—ի բերան վարձու գործել, to serve for his bread;
ի — կոչել զոք, to invite to dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner;
հաղորդլ ընդ ումեք —իւ, to eat with one;
արկանել —, to serve up;
to give to eat;
— կտրել, բեկանել, բրդել, to cut or break bread;
to crumble, to crum;
կեղեւել զ—, to cut off the crust, to chip it off;
հատանել զ— քաղցելոց, to keep the bread from the hungry;
անարժան է —ին զոր ուտէ, he is not worth his salt.
Կերա՛յք յիմոց հացից՝ իմաստութիւնն քաղցելոց հրաման տայ. (Նիւս. կազմ.։)
abounding in bread, in victuals;
sated.
Էաք հացալիցք եւ փափկացեալ։ Քանի՛ վարձկանք իցեն ի տան հօր իմոյ հացալիցք. (Երեմ. ՟Խ՟Դ. 17։ Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 17։)
abounding in bread or in corn, producing much corn.
Յամին երկրորդի զմնացեալն. թուի ինձ եթէ հացամոլ իմն լինելոց էր, զի այնչափ բերիցէ երկիրն, զի եւ երկրորդական եւս բաւական լինիցի. (Ոսկ. ես.։)