brave, valiant soldier;
—ք, choicest troops, the flower of, or the choice men in the army.
Մարտընտիր լինել ի լաւագոյն կագս առաքինութեան եւ զօրութեան, եւ յաղթօղ երեւեալ՝ պսակեսցի յարարչէն քրիստոսէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
warrior, soldier, combatant;
ի —ս մտանել, to rush to the field of combat.
Որ ինչ իւղն մարտիկ նահատակին է, նոյնպէս եւ այլն. (Սեբեր. ՟Գ։)
suffering a similar martyrdom separately or together.
Ի միասին կամ նոյնպէս մարտիրոսացեալ. վկայակից.
place of martyrdom;
chapel or tomb of martyrs.
Սրբոյ եւ ընտրելոյ առաքելոյն ստեփաննոսի մարտիւրոսարանի. (Նար. խչ.։)
thicket, covert, copse, wood;
brushwood, underwood, bush, tuft;
—ք աչաց, thick eye-lashes;
սեւացուցանել թխացուցանել զ—ռսն առ բբօքն՝ ծարրօքն, to paint one's eye-lashes.
Ծառ որքան ի խոնարհ զմացառսն արձակէ, այնքան ամրագոյն եւ բարձրագոյն լինի. (Երզն. մտթ.։)
cf. Մարտուցանեմ.
Դաստիարակել պարտ է հրահանգիւք, եւ ոչ դեղիւք զչար եւ զդժուարագոյն (ախտ) մաքառեցուցանել. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Մաքառ.
Ի նոյն խօսսն իւր է մաքառումն մի, զոր ասացեալ է նորա մեծապէս վասն բաշխից։ Միւս եւս գիրք՝ մաքառումն ընտրանաւ։ Տեսանեմք եւ զմաքառումն գայիոսի, զի էր նա այր կորովի եւ իմաստուն բանիւ. զի արարեալ է նորա զայս գիրս մաքառման ի հռոմ քաղաքի ընդդէմ պրոկղոսեայ (մոնտանեան). (Եւս. պտմ. ՟Դ. 26։ ՟Բ. 26։ ՟Զ. 20։)
custom-house officer, publican, tide-waiter.
Եւ մաքսաւորք զնոյն գործեն։ Մատթէոս մաքսաւոր։ Ընդ մաքսաւորս եւ եւ ընդ մեղաւորս։ Բարեկամ մաքսաւորաց եւ մեղաւորաց։ Մին փարիսեցի, եւ միւսն մաքսաւոր.եւ այլն։
purifying, purificative.
Ի մաքրագործ հոգւոյն անօթք ընտրեալք (կամ սրբեալք) եւ ձիւնափայլք. (Շար.։)
to purify, to cleans.
Հանգստեամբ հոգւոյն հանդերձեալ եւ մաքրագործեալ. (Նար. ձ։)
purely, neatly;
chastely, modestly;
merely, simply.
Եւ ոչ ճանաչել մաքրապէս կարեն զօգտակարն, եւ կամ զպատերազմողն։ Եւ ոչ միում աւուր նոյնք մեք մաքրապէս կամք մնամք, թո՛ղ թէ յամենայն ի կեանս, այլ՝ ե՛ւ մարմնով ե՛ւ հոգւովք միշտ հոսիմք եւ փոփոխիմք. (Առ որս. ՟Զ։)
purgatory.
Ջրոյն կենդանւոյ նորագործն ւազանի մաքրարանդ նիւթ՝ նշան երկրպագրեալ. (Նար. խչ.։)
shining, bright with cleanliness, candid, clear, pure, clean;
glorious, virtuous.
Աստեղք մաքրափայլք եւ ականակիտք։ Զաւազանն մաքրափայլ լուսաւորութեան հոգւոյն սրբոյ։ Մաքրափայլ սրբեսցէ զնա ի յանցանացն։ Զհեղումն մաքրափայլ լուսոյն ի մեզ արձակէ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։ Արծր. ՟Բ. 1։ Եփր. ծն.։ Մագ. ՟Կ՟Զ։)
to clean, to cleanse;
to purify;
to refine;
to purge;
to expiate, to sanctify;
— զոճ, to refine the style;
— զարիւն, to depurate or cleanse the blood;
— զխաւարտս, զընդեղէնս, to pick or cleanse vegetables, pulse;
— զանօթս խոհակերոցի, to scour, brighten or polish kitchen utensils.
Մնասցուք բժշկիլ նախանձու հրոյն մաքրողի. (Լմբ. սղ.։)
purificative, depurative, purgative;
detersive, abstersive;
expiatory;
depurative;
purgative, purge;
— առնուլ, to purge, to take a purge.
Մաքրողական պարգեւացն շնորհք ... ջուրցն սրբութեան։ Ի մաքրողականէ եւ ծախիչ հրոյն։ Մաքրողական չարչարանօք։ Մաքրողական դեղք. (Շար.։ Շ. հրեշտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ եւ Սահմ.։)
Որք մաքրողականքն են՝ նուաստագոյնքն են. իսկ լուսաւորիչքն վերագոյն՝ վարդապետութեամբ, որպէս քահանայք եւ սարկաւագունք. (Մաքս. ի դիոն.։)
ink.
Եփեալ մելանաւ գրեալ էր։ Բե՛ր ինձ քարտէս եւ մելան։ Միտք մարդոյ քարտէս է. եթէ գայ չարն, մեղան եւ բան բերէ, չէ՛ արժան տալ ի նա զխորհուրդն, այլ ի ձեռս հոգւոյն ճարտարի. եւ զլեզուն նոյնպէս. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ. եւ ձեռ։)
great;
large, big;
strong, powerful, mighty;
rich, opulent;
important, serious, considerable, momentous;
—, — իմն, —ս, —աւ, —ու, greatly, highly, much, very much, too much, excessively;
— օր, feast day, high-day;
— դաշտ, vast, spacious field or plain;
— ժամս, ժամանակս, during many hours;
for a long time;
զ— ժամս գիշերոյ, a great part of the night;
ո՞չ է քեզ —, is it not important?.
Բեկանէր անկանէր ի մեծ խրոխտալոյն. (Եղիշ. ՟Է։)
Մի՛ համբարձցիս մեծս, զի մի՛ մեծագոյնս ի վայր անկցիս. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Մեռեալն՝ կենդանւոյն ոչ մեծաւ եւ ո՛չ փոքու վնաս կարէ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
Բացագոյն էր իբր մեծօր հասարակօրոյ միոյ հետեւակագնացի առնն ճանապարհի. (Խոր. ՟Ա. 11։)
magniloquent, boastful, braggart, swaggering, blustering, gasconading, vainglorious, vauntful, pompous.
Ի քարոզութիւն՝ մեծաբան եւ պայծառագոյն. (Եփր. ի ստեփ.։)
speaking loudly, stentorian, crying out, loud, noisy, clamorous, obstreperous, blustering, riotous;
aloud, loud, loudly.
Տունկք ի յերկիր ստորագնելոյն՝ եւ առ ի բարձունս վերընթանան մեծաբար. (Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
cf. Ծանրաբեռն.
(Ոտք փղի յարմարեալ են) բառնալ զեծաբեռն ծանրութիւնն բազմադէզն մարմնոյն. (Վեցօր. ՟Թ։)
costly, very dear, most expensive, high-priced, too dear, precious, rich, magnificent, sumptuous;
dearly, at avery high price;
— մեծագնել, — վաճառել, to buy or sell dearly, at a high price.
Ետես հեղումն մեծագնին իւղոյն. (Զքր. կթ.։)
all powerful, omnipotent;
very strong, of a great force;
powerful, potent, mighty.
Մեծազօրն (մեգասթենէս) ասէ. նաբուկոդրոսորոս՝ որ ուժգնագոյն էր քան զհերակղէս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Այսպէս ասելով՝ մեծազօրն՝ նաբուգոդոնոսոր բռնագոյն էր քան զերակլէս։
of exalted sentiments, noble-minded, magnanimous, generous, noble;
mysterious, involving a great mystery.
Ընդ յոյժ մեծախորհուրդ իմաստասէրն պիթագորաս իրաւացի է միշտ զարմանալ։ Զսոյն եւ մեծախորհուրդն խրատաբանէ սողոմոն. (Պիտ.։)
Որ մեծախորհուրդ քննութեամբ զհամեմատութիւն հնոյն ընդ նորոյս շարամանութեամբ ունի. (Լծ. կոչ.։ եւ Տօնակ.։)
cf. Մեծաթիւ.
Մեծախումբ ժողովով խաղացին առաջի որթագլխոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
large-eyed.
Եւ ինքն մարիամ բարետեսիլ դիմօք, մեծակն, եւ անձամբ չափաւոր։ Ասի ըստ մարմնոյ մեծակն, եւ լայն երեսօք, որ է պատկեր իմանալի հոգւոյն գեղեցկութեան. (Տօնակ.։ Վրդն. յանթառամն.։)
very intelligent, talented, witty, very wise.
Յայսոսիկ միայն մեք հզօրագոյնք եւ մեծահանճարք. (Առ որս. ՟Գ։)
farfamed, very renowned, celebrated, of great repute;
aloud, loudly.
Սքանչելի եւ մեծահռչակ հօրն մերոյ սրբոյն գրիգորի լուսաւորչի հայոց մեծաց. (Թղթ. յն. առ Շ։)
Մեծահռչակ աղջիկն։ Սրբուհւոյն եւ մեծահռչակ վկային. (Ճ. ՟Ա.։)
loud, noisy, sounding, sonorous, resounding;
aloud, with loud cries or shouts, noisily, with hue and cry, clamorously;
— աղաղակել, կարդալ, to cry with might and main, to roar out, to cry with all one's strength.
μεγαλόφωνος magnam vocem habens. Բարձրաձոյն. մեծաբարբառ. համարձակաձայն.
honorable, worthy of honour.
Մեծամեծար պատուով մեծարիցի։ Զնոյն եւ քրիստոսի մեծամեծար ընծայացուցեալ՝ ասէ, թէ զխաղաղութիւն թողում ձեզ։ Ի սակաւուցն մարթի զչափ առնուլ մեծամեծար պատկերին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 7. 22.) յն. մեծ. պայծառ. արժանապատիւ։
magnanimity, greatness of mind, generosity;
great stature, tallness.
Յանլիութիւն աւուրցն հայելով. այլ տեսեալ զհոգւոյն մեծանձնութիւն. (Խոր. ՟Գ. 2։)
meritorious, deserving, of great merit;
cf. Մեծաջան.
Եկեալ մեսրոբ երանելին յաղուանս՝ մեծավաստակ ընտիր անօթ հոգւոյն սրբոյ. (Կաղանկտ.։)
Մեծավաստակ նահատակին մերոյ սրբոյն գրիգորի լուսաւորչին. (Կիր. պտմ.։)
Մեծավաստակ առաքինութեամբ սրբոյն գրիգորի. (Նար. գանձ հոգ.։)
Հոգւոյն շնորհք, եւ նոցա մեծավաստակ առաքինութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
very respectable, estimable, reverend, venerable;
— լինել, to be held in high esteem, to enjoy the esteem of, to be much esteemed by;
— առնել, cf. Մեծարեմ.
Շունչ (այսինքն հոգի) մարդոյ մեծարգոյ է եւ պատուական. (Վեցօր. ՟Թ. (յն. մարդն ազնուականութեամբ ոգւոյ գերագոյն է։))
cf. Մեծարգի.
Ամենայն ուրեք՝ քան զիմաստութիւն՝ զհաւատս մեծարոյ ցուցանէ. (Ոսկ. ես. (այսինքն նախապատիւ, կամ վերագոյն։))
to enlarge, to make to grow, to increase, to augment, to extend;
to enrich;
to render powerful, mighty;
to favour, to befriend, to raise, to exalt, to dignify;
to glorify, to celebrate;
to magnify, to praise highly, to exalt, to extol;
to amplify, to exaggerate.
Մարգարէքն եւ զարարածս մեծացուցանեն, եւ հերձուածօղքն զարարիչն փոքրկացուցանեն։ Պօղոս մեծացուցանէ զկենարարն։ Մեծացուցանէ ոչ զբնութիւն փառաւորելոյն, այլ զօրհնութեանցն զբանսն։ Մեծացուցից զնա գովութեամբ (ասէ դաւիթ). (Սեբեր. ՟Դ։)
Ուստի ՄԵԾԱՑՈՒՍՑԷ՝ է նոյն իսկ օրհնութիւն տիրամօրն.
execrable, abominable;
very wicked, heinous;
— ամբարըշտութիւն, horrible crime;
— յանցանք, crime.
Եղեռնական յոյժ. չարագոյն.
cf. Մեծիմաց.
Մեծիմացս (կամ մեծաիմացս կամ մեծայիմայս) կարծեա՛, մի՛ զանյս՝ որ զմեծագոյնս եւ զլայնս ագանին, այլ զայն որ չափաւորացն է սիրող. (Ոսկիփոր.։)
of vast intellect, very wise, — learned, — ingenious.
Մեծիմացս (կամ մեծաիմացս կամ մեծայիմայս) կարծեա՛, մի՛ զանյս՝ որ զմեծագոյնս եւ զլայնս ագանին, այլ զայն որ չափաւորացն է սիրող. (Ոսկիփոր.։)
greatness, thickness, size, capaciousness;
volume;
grandeur, greatness, power, magnificence, majesty, elevation, exaltation;
capacity;
մեծափարթամ —, great fortune, wealth;
աշխարհական —ք, human greatness;
լնուլ մեծութեամբք, to load with riches;
ի — հասանել, to attain to dignity or honours;
կորուսանել զ—ս իւր, to lose one's fortune;
մերկանալ ի մեծութեանց, to sacrifice one's fortune;
—դ, Your Grace.
Ի մարմինս բարձրաւանդակք, եւ խորագոյնք ինչ, մեծութիւնք եւ փոքրութիւնք. (Ածաբ. աղք.։)
long day.
Բացագոյն էր իբր մեծօր հասարակօրոյ միոյ հետեւակագնացի առնն ճանապարհի. (Խոր. ՟Ա. 11։)
explicit, clear, evident, formal, precise;
distinct, only, sole;
simple, ordinary, obscure;
clearly, explicitly, distinctly, precisely, expressly, intelligibly.
Որ աստուծոյ միայն են մեկինք։ Յոյժ դիւրին եւ մեկին է ճշմարիտ աստուծոյն մերոյ՝ ածել ի գոյ զչգոյսն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Պարզ եւ մեկին մեկնեաց (զտեսիլն), յառաջագոյն ասաց. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
Այս մարգարէութեան նման է, բայց պարզաբար մեկին ասացաւ։ Յոյնն մեկին իսկ ասէ. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)
distinct, one only;
cf. Մեկին.
Ի մեկնակ հողոյ լինել՝ ոսկերացն կարծրութիւն, եւ շնչափողոյն փափկութիւն, եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Ընդ կենդանւոյն մեկնակ տուժեսցի, եւ ընդ սպանելոյն՝ չորեքկին. (Կիւրղ. թագ.։)
to separate, to divide, to detach, to loose, to remove;
to explain, to expound, to develop, to resolve, to interpret, to comment upon;
to hold out or stretch forth;
— ի ստենէ, to wean;
թուղթ մեկնելոյ, bill of divorce;
cf. Թիւր.
Զոր աստուած զուգեաց, մարդ մի՛ մեկնեսցէ։ Ո՞վ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն քրիստոսի։ Մեկնեցէ՛ք զդոսա ի միմեանց ի բաց, եւ քննեսցուք զդոսա։ Մեկնեաց աստուած ի մէջ լուսոյն եւ ի մէջ քաւարին։ Մեկնեսցեն զչարս ի միջյ արդարոց։ Մահ մեկնեսցէ ընդ իս եւ ընդ քեզ։ Մեկնեսցուք զնոսա ի քաղաքէ անտի.եւ այլն։
Մեկնէ զխորհրդական սնդուն ի վերայս սեղանոյն զգուշութեաբմ. (Աթ. պտրգ.։)
interpreter, commentator, expositor.
Զիա՞րդ լուիցեն առանց քարոզչի, այսինքն առանց մեկնչի, որպէս փիղիպոսն ներքինոյն. (Եփր. հռ.։)
Դու բելիար՝ հեռացուցիչ յաստուծոյ, եւ մեկնիչ ի քրիստոսէ, եւ օտարացուցիչ ի հոգւոյն սրբոյ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
explication, explanation, interpretation, commentary;
separation, removal, retirement.
Զգրոյն զօրութիւն ոչ գիտէին, որ է մեկնութիւն. եւ միայն ի բառսն հայէին. (Մեկն. ղկ.։)
Եղեւ հողագործ. իսկ մեկնութեամբ՝ երկիր զմարմինս կոչէ, մշակ զմիտս հոգւոյն.(Մեկն. ծն.։)
cf. Մեկուսիմ.
Ի բարւոյն մեկուսանայ, եւ նմանօղ լինի սատանայի. (Յճխ. ՟Ի։)
Այսչափ մեղուցեալ յիս ժողովրդեանն՝ արժանապէս մեկուսացան ի լուսոյն, եւ եղիցին ի խաւարի. (Մեկն. ղկ.։)
to remove, to go away, to retire, to stand aloof, to withdraw to a lonely place.
Մեկուսեալքն ըստ զիա՛րդ գոլոյն բանի. (Կիւրղ. գանձ.։)
apart, aside, separately, in private, singly;
— առնել, to remove, to alienate;
— կալ, լինել, to remain aloof, to withdraw, to retire, to stand in dispart.
ՄԵԿՈՒՍԻ. նխ. μακράν, μακρόθεν longe, a longe, procul κατ’ ἵδιαν seorsum ἑκτός extra. Զատ. ուրոյն. հեռի. առանց. ազատ, արտաքոյ.
separation;
retirement.
Ի ԲԱՑ ՄԵԿՈՒՍՈՒԹԻՒՆ. Նոյն ընդ վ. եւ Խուսափումն. ἁποφυγή կամ ἁποφοίτησις declinatio, fuga.
fane, heathen temple;
ara, altar;
idol, image.
Լայնաբար. βωμός եւ εἵδολον ara եւ idolum. Բագին. զոհարան կամ սեղան դից. եւ նոյն իսկ կուռքն. տե՛ս (Ես. ՟Ժ՟Ե. 2։ ՟Ժ՟Զ. 11։ Ովս. ՟Ժ. 8։ եւ Հռ. ՟Բ. 22։ ՟Բ. Կոր. ՟Զ. 16։)
neocorus, guardian or maintainer of the temples.
Տապարք հոգւոյն տապալէին զմեհենազարդ տաճարս դիցն մեռեալ պատկերացն. (Տաղ.։)