to grow stronger, to become more powerful, to make or render oneself potent, mighty;
to gather strength, to be strengthened.
Աստուծոյ անտես առնելով հզօրացաւ նա։ Զհզօրացեալ դիւացն բաժանեսցէ զաւար. (Իգն.։ Աթ. ՟Թ։)
cf. Հզօրագոյնս.
Յաղագս հզօրապէս ճոխութեանն։ Հզօրապէս քաւարանք. (Փարպ.։ Նար. ՟Լ՟Ա։)
marauder, plunderer, robber, brigand;
— առնել, to go marauding, to plunder, to pillage, to sack, to ravage, to rifle.
ՀԻՆԱՀԱՐ ԱՌՆԵԼ. Ասպատակել. աւար հարկանել.
marauding, plundering, invasion, pillage.
Արշաւանք հինից. ասպատակութիւն. յելուզակութիւն. աւարհարութիւն.
Հինահարութեամբ ուղխեալ յաշխարհ հեղեղեն։ Ի գերութեան տանել հինահարութեամբ։ Վարին յաւազակութիւնս, եւ յաւարիցն հինահարութիւնս։ Ի դժնդակ հինահարութենէն զերծեալք. (Պիտ.։)
barbarous.
Պատերազմն, յաղթութիւն հինաւանդին, յաւարի բաժանել. (Ոսկ. ես. ՟Ը։)
five;
fifth;
երիւք հնգօք ամօք, for fifteen years, for three lustra;
պակաս քան զյիսուն հնգիւ չափ, forty five;
որ օր — էր ամսոյն, on the fifth day of the month.
Ի հնգէ սկիզբն արարեալ՝ աւարտեցաւ ի հինգ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
generative faculty;
fecundity, fertility.
Ի ծննդականութիւն չարի կառաւարեալ զմիտս. (Յհ. կթ.։)
twin-born, twin;
coeval, of the same age;
innate, inborn.
Ի ծննդակից խաւարէն փոխատրէր (զկոյրս) առ ի տեսանել զլոյս. (Նիւս. թաղմ.։)
birth;
midwifery, obstetrics.
Որդի հօր, այն որ ի սկզբանէ յաւարտենից առանց փոփոխելոյ է նա ընդ հօր իւրում ի ծնչութեան. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
that voyages or goes by sea, sailing;
ploughing the sea;
— լինել, to sail, to navigate;
— ընդ երկիր բերեալ լինել, to pass over the sea as if by a bridge.
ԾՈՎԱԳՆԱՑ ԾՈՎԱԳՆԱՑԻԿ. Ընդ գնացօղ. նաւարկօղ. իբր յն. θαλασσοπόρα, θαλασσόπλοος.
Հրաժարեալ ի կայսրէն՝ ծովագնաց լինէր. այսինքն նաւարկէր. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Ծովագնաց.
ԾՈՎԱԳՆԱՑ ԾՈՎԱԳՆԱՑԻԿ. Ընդ գնացօղ. նաւարկօղ. իբր յն. θαλασσοπόρα, θαλασσόπλοος.
Հրաժարեալ ի կայսրէն՝ ծովագնաց լինէր. այսինքն նաւարկէր. (Ճ. ՟Ա.։)
sea-voyage;
navigation.
Գնալն ընդ ծով. նաւարկութիւն.
submerged in the sea;
— լինել, to go to sea;
to stand out to sea.
ԾՈՎԱՄՈՒԽ ԼԻՆԵԼ. Մխիլ կամ մտանել ի ծով. նաւարկել կամ իջանել ի խորս ծովու.
apparatus;
preparing, preparation;
goods, furniture, household effects;
moveables, utensils;
equipage;
armour;
cf. Կազմութիւն;
— մարմնոյ, constitution, temper;
- պատերազմականք, military stores;
- ձիոյ, harness, caparisons, trappings;
— նաւու, rigging;
astronomical instruments.
Առին զյակոբ հայրն իւրեանց, եւ զկազմած։ Զկազմածն եւ ղաւարն։ Զսուսերն իմ եւ զկազմած իմ։ Ձիովք եւ ամենայն խաչամբք, եւ ամենայն կազմածովք իւրեանց։ Ամենայն կահիւ եւ կազմածով իւրեանց։ Այս է կազմած աշտանակին։ Զկազմածդ զայդ, ոսկի, արծաթ.եւ այլն։
Նաւ գործել, եւ ամենայն կազմածովք պատրաստ լինել ի նաւարկել։ Կահիւ եւ կազմածով խաղային. (Եւս. քր.։)
contrary, opposite;
adversary, hostile, unfavourable, inimical;
discordant;
incompatible;
against, contrary to;
opposite, facing, in front of;
զնորին —ն, նմին or նորին —, ի —էն, ընդ —ն, on the contrary, on the wrong side;
against the grain, in a contrary sense, backwards;
ամենեւին իսկ —, directly or diametrically opposite, quite the reverse;
— ուղիղ մտաց, in spite of sense and reason;
— կամաց նորա, against his will or grain, in spite of him;
forcibly;
— կալ, to stand, remain, stay or stop in the face of, in front;
to oppose, to withstand, to resist, to make head against, to cope with;
— լինել, to be contrary, to oppose;
ընդ —ս լինել միմեանց, to be at variance;
—, ի —ն or ընդ —ս ելանել, մտանել, ընթանալ, լինել, to oppose, to form an opposition to, to rise up or against, to go against, to run counter, to withstand, to counteract, to thwart, to cross;
ընդ —ս ելանել, cf. Հակամտեմ.
Եդաւ չար հակառակ բարւոյ, եւ խաւար հակառակ լուսոյ. (Մծբ. ՟Թ։)
cf. Խոտորնակի.
Եթէ հակառակադէմ զինեսցէ ոք, որպէս թէ ծածկիցէ զդէմսն, եւ յետս կոյս դարձուցանիցէ զգագաթն սաղաւարտին. (Նիւս. կուս.։)
contrary, adverse, opposite.
Զի թէ քրիստոս լոյս, ապա հակառակատիպն՝ խաւար։ (Զգալին եւ զիմանալին) զհակառակատիպ զսոսա ջրոյ նմանեցուցանէ։ Եւ ո՛չ զսիրոյն բողբոջս (է տեսանել) ի հակառակատիպ ծաղկանցն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
declination, inclination;
decline, inclination, attachment;
inclination;
— ծրի խաւարման, obliquity of the ecliptic.
to abridge, to diminish, to shorten;
to digest, to resume, to recapitulate;
to reduce, to contract, to extract;
ուղիղ —, to understand thoroughly and cause to be perfectly well understood;
— զօրէնս, to transgress, to break a law;
— քորեպիսկոպոսին զեկեղեցիս, to make a visitation of the diocese.
ՀԱՄԱՌՕՏԵԼ. Քաղելով բովանդակել, եւ աւարտել.
to pass through narrow ways.
Ի յոյս նշողից գնասցէ հոգւոյն բանս՝ կածանելով ինչ ի խաւարչուտ տեղիս յայս. (Վրդն. երգ.։)
cf. Կակղացուցանեմ.
Զլուսինն եդ աստուած լոյս տալ ի գիշերի, եւ զխաւարի զմթագինն կակղել. այսինքն մեղմել. (Կիւրղ. ծն.։)
circus;
course, race-ground;
riding-school.
Ի ձիընթացս մեծի կրկիսին կառաւարել կամեցեալ. (Խոր. ՟Բ. 76։)
monastic life;
religion, piety;
թողուլ զ—, to throw off the cowl.
θρησκία religio, vita monastica ἑγκράτεια temperantia. կրօնաւորն գոլ. հրաժարական կեանք. ժուժկալութիւն. առաքինի քաղաքաւարութիւն. ճգնութիւն. կրօնք.
Առաքելական կամ հրեշտակական կրօնաւորութեամբ քաղաքաւարեալ. (Ճ. ՟Ժ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
participating, partaking, having part or share in;
party, companion, associate;
partaker, partner, consort;
cf. Կցուրդ;
կենաց —, living together;
consort, husband, wife;
կարեաց —, compassionate;
assisting, helping, relieving;
արեան —, consanguineous, related;
— չարեաց, accomplice, accessory;
— առնել, to impart, to acquaint with, to inform, to oommunicate;
— լինել, cf. Կցորդիմ.
Կցորդ է նա արանց ամպարշտաց։ Կցորդ եղէց նմա։ Որպէս կցորդ եմք չարչարանացն, նոյպէս եւ մխիթարութեանն։ կցորդս ինձ շնորհեաց զձեզ ամենեսին լինել։ Արտասուաց կցորդ լինել։ Մի՛ կցորդ լինիք անպտղութեան գործոցն խաւարի։ Կցորդքեղերուք ինձ ի նեղութեանս։ Մերձաւորութեամբ կցորդ եղեւ նոցունց։ Ոչ եղէց կցորդ ընտրելոց նոցա (յն. կապակցեցայց)։ Ամբիծք եւ ուղիղք կցորդ եղեն ինձ (յն. կցեցան, կամ յարեցան). եւ այլն։ Կցո՛րդ լեր կարեացս, կամ տկարութեան, ուղւոյն, եւ այլն։ Կցո՛րդ է (այսինքն կից է) սմին եւ յոյժ նմանատիպ՝ հաւատալն իսկապէս. (Նար.։)
communication, participation, relations, connexion, association;
accompaniment, concert;
— կենաց, company, society;
— արեան, consanguinity, affinity;
— չարեաց, the being an accomplice;
ճանապարհ կցորդութեան, roads, means of communication;
— ունել ընդ ումեք, to be connected, in communication with, to form a connexion with;
in compliance with.
Լոյս առանց կցորդութեան խաւարի։ Որակութեան կցորդութիւն ունիմ, ըստ որում մարդս եմ. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
thousand;
immense, innumerable;
—, —ս, thousand times;
—ք —աց, million;
—ս հինգ արանց, five thousand men;
զօրութեամբ —օք, with an army a million strong;
քոյր մեր, եղիցես ի —ս եւ ի բիւրս, o sister! may your posterity be as the sand of the sea-shore;
— եւ բիւր դէպ եթէ գտցի ոք, if by chance, it happens;
ամն արժանի յիշատակաց — ութ հարիւր եօթանասուն եւ ութ, the memorable year one thousand eight hundred and seventy eight.
ՀԱԶԱՐ 2 (ոյ.) գ. θρίδαξ lactuca. Եղէգ ուտելի. բանջար զովացուցիչ, կամ խաւարտ բազմաթերթ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
Խաւարտ՝ որ կոչի հազար. (Վրք. հց. ձ։)
cos lettuce;
վայրի —, lettuce.
ՀԱԶԱՐ 2 (ոյ.) գ. θρίδαξ lactuca. Եղէգ ուտելի. բանջար զովացուցիչ, կամ խաւարտ բազմաթերթ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
Խաւարտ՝ որ կոչի հազար. (Վրք. հց. ձ։)
persecuted, expelled, fugitive;
— առնուլ, տանել, արկանել, to persecute, to pursue, to expel, to chase, to give chase to, to thrust or push back or aside, to scatter, to dislodge, to drive out or away, cf. Հալածեմ, cf. Վարեմ, cf. Քշեմ;
— լինել, երթալ, to be persecuted, driven away, expelled, to flee, to flee away, to take to flight.
Բաւական է միայն երեւելն լուսոյ հալածական առնել զխաւար. (Ոսկ. ես.։)
to hide;
to smooth or level with a roller.
Ղօղեաց յաշխարհէ տգիտութեան խաւար, ճառագայթ լուսոյ ծաւալեցաւ յերկիր. (Տաղ.։)
ray;
light, glare, brilliancy, splendour;
— սրբութեան, monstrance.
Խաւար է օր տեառն. ոչ գոյ ի նմա ճաճանչ։ Ճաճանչ է աստուծոյ զօրութեանն. (Ամովս. ՟Ե. 20։ Իմ. ՟Բ. 25։)
cf. Ճաճանչաւոր.
Լոյս ճաճանչագեղ ի խաւարն սեւացեալ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to know;
to perceive, to remark, to recollect, to recognize, to discern, to comprehend, to conceive, to understand;
չ-, not to know, to be unthankful, to forget;
— զիրաւունս, to listen to reason.
Ճանաչել զբարի եւ զչար։ Ճանաչեմ զիմսն, եւ ճանաչիմ յիմոցն։ Ճանաչ զձայն նորա։ Ուստի՞ ճանաչես զիս։ Ծանիջիք, թէ ես եմ տէր աստուած ձեր։ Ծաներո՛ւք, զի սքանչելիս արար տէր։ Միթէ ճանաչիցի՞ն ի խաւարի սքանչելիք քո։ Ծանիցի ի մէջ ազգաց զաւակ նոցա.եւ այլն։
equality, parity;
uniformity, conformity;
comparison, likening;
equalization;
participation, sharing;
union, concord, agreement;
գալ ի — ընդ, to equal;
cf. Հաւասարումն.
Ժամանակս այս գիշեր խաւարային եւ տրտմալից է առ հաւասարութիւն ժամանակին այնորիկ պակասութեան։ Փոքր են հաւասարութեամբ առ հրեշտակս. (Իգն.։)
Զի՞նչ հաւասարութիւն է լուսոյ ընդ խաւարի. (՟Բ. Կոր. ՟Զ. 14։)
to believe, to give credit to;
to confess;
to persuade oneself;
to commit oneself, to trust to, to confide in, to rely on;
չ-, to disbelieve;
— յաստուած, to believe in God;
— բոլորով սրտիւ, to believe firmly, with all one's heart;
— ամենայն բանի, to believe every thing;
— զոք, to side with, to second, to lend an ear to.
Զաւարտումն՝ քահանայութեանցն հաւատալ։ Որում զհրեշտակութիւն միջնորդութեանն հաւատաց։ Աստուծոյ հաւատացեալ լինի զպէտս հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Խոսր.։)
to assemble, to gather together, to collect;
to amass, to hoard, to accumulate, to heap up;
to infer, to conclude;
to concentrate;
to compile;
to stock;
— զանձն, զխորհուրդս or զմիտս, to retire within oneself;
to collect one's thoughts, to meditate.
Հաւաքել զառ եւ զաւար, կամ զբազմութիւն, կամ զնիւթ. ոսկի, կամ ինչս, մարտիկս, զդասս կրօնաւորաց. (Պիտ.։ Խոր. ՟Բ. 77։ Վրք. հց. ՟Բ։ Նար. ՟Ի՟Ա։ Զենոբ.։)
cf. Կողմնակի.
Յօրն յայն յետին աւարտին կողմանակի կամք եւ ներգործութիւնք մարդկան. (Տօնակ.։)
cf. Մերկիմաստասէրք.
Մերկիմաստասէրք ընդ տաղաւարօք եւ ի ներքնատունս բնակեալ էին։ Բրակմանք եւ մերկիմաստասէրք՝ աղեքսանդրի եւ առն քաջի գրեցաք խնդալ. (Պտմ. աղեքս.։)
gymnosophists (a sect of Indian philosophers who went naked, living in woods and feeding on herbs).
Մերկիմաստասէրք ընդ տաղաւարօք եւ ի ներքնատունս բնակեալ էին։ Բրակմանք եւ մերկիմաստասէրք՝ աղեքսանդրի եւ առն քաջի գրեցաք խնդալ. (Պտմ. աղեքս.։)
mist, fog, haze;
թանձր —, dense fog, thick mist.
Եղեւ խաւար, եւ մէգ, եւ մութ։ Մովսէս եմուտ ի մէգն, ուր էր աստուած։ Եդ զամպն եւ զմէգ ի մէջ մեր եւ ի մէջ եգիպտացւոցն. Տէր ասաց հովանի լինել միգով։ Եւ ոչ միգով սատակեսցէ զիս։ Կամ թէ ի միգի դատիցի։ Եդի նմա զմէգ ի հանդերձ, եւ զմառախուղ նմա ի խանձարուրս։ Եւ զմէգ որպէս փոշի ցանեաց.եւ այլն։
middle, midst;
inside, interior, heart, bosom;
loins, reins;
ցաւք միջաց, lumbago;
—ք or պորտ ընդոց, hilum of beans;
հացի միջաւ, with the crum;
ի — or ի միջի, in the midst or middle of, among, between, in, into, within;
ի միջոյ, through, out of, from;
ընդ —, by halves;
between, among;
in, into;
through the medium of, by means of;
— ընդ —, from time to time, now and then, ever and anon;
ց-ս, down or up to the waist;
ի միջի ձերում, among you, in the midst of you;
— գիշերոյ, midnight, twelve o'clock;
— ի գիշերի, at night, in the night, by night;
ընդ — իւր, upon his loins or side;
միջովք չափ ի վեր or ի միջոյն եւ ի վեր, from the loins upwards;
միջովք չափ ի խոնարհ or ի միջոյն եւ ի խոնարհ, from the loins downwards;
յապականութեան ի միջի, from or in the midst of corruption;
պնդել զ—ս, to gird up one's loins, to put on a belt;
խորտակել զ—ս, to break one's back;
գօտի ածել ընդ — իւր, to wear a belt, girdle or sash;
արկանել քուրձ զմիջովք, to put or gird sackcloth on one's loins;
սուսեր ընդ — ածել, ածել սուր ընդ —, to gird on a sword;
— ընդ — հերձուլ, հատանել, to cut in halves;
to split into two parts;
բառնալ ի միջոյ, to annihilate, to utterly destroy, to exterminate;
անցանել, կալ ի —, to come forward, to show or present oneself;
ի — բերել, to produce, to bring forward or out, to cite, to expose;
ի անկանել, to interpose;
փոյթ ի — առնուլ, to endeavour, to study, to try, to make any effort, to be solicitous;
դաշինս ի միջի հաստատել, to make an alliance;
արի՛, ա՛նց ի —, arise, get up, come here;
քերթացք նորա չեն ի միջի, his poems are lost;
ընդ — բանից մի՛ անկանիր, do not interrupt another's discourse;
cf. Խորհուրդ;
ի մէջ, cf. Մէջ;
ի միջի, in the middle, between, among;
ի միջոյ, from the middle.
Երեքն կատարեալ է, ունելով սկիզբն, մէջ, եւ աւարտ. (Խոսր.։)
obscure, dark, gloomy, dingy.
σκοτόεις, σκοτοειδής tenebricosus. Ուր կամ որ իցէ մութ յոյժ. կարի մթին. խաւարին. նսեմ. անլոյս.
Զլուսինն եդ աստուած լոյս տալ ի գիշերի, եւ զխաւար զմթագինն կակղել. (Կիւրղ. ծն.։)
dark, dark coloured.
Տեղի մթագոյն (գերեզման փրկչին), եւ լուսատու խաւարելոց տիեզերաց. (Մեկն. ղկ.։)
gloomy, dark, obscure, dismal, dull, sombre;
— լինել գինւով, to have the sight or reason obscured, to get drunk, to feel giddy, to feel one's head turn round.
σκοτόδινος եւ այլն. Զգածեալ մթով, զգեցեալ զմութ. խաւարազգած. խաւարամած.
Արեգակն խաւարեսցի, եւ լուսին եւ աստեղք մթազգած. (Տօնակ.։)
darkening, darkness.
Վանքս գեղ արարեալ կայր ի խաւարի ... ի զազիր մթազգածութենէն հասուցանել նախկին փառաւորութեանն. (Յիշատ.։)
to darken, to grow dark, to become dusk;
to dim, to obscure;
to tarnish;
— օդոյ, to begin to lower;
— աստեղաց, to be eclipsed;
— մտաց, to grow dim.
συσκοτάζω, συσκιάζομαι obtenebror, tenebris et caligine obducor. Մթով պատիլ. մթագնիլ. նսեմանալ. խաւարիլ. թխանալ. այլագունիլ. մթնել, մթնալ, մթըննալ.
cf. Մթազգած.
Խաւար մթապատ։ Մթապատ մէգ. (Վեցօր. ՟Զ։ Տօնակ.։)
Արեգակն մթապատ՝ ձայնէր ի բարձանց, աւետիս լուսոյ ծագման՝ բնակչաց ի խաւար աղջամուղջ. (Մեկն. ղկ.։)
obscurity.
Մթութիւն. մթարք. (պ. է խաւար)
Լնու խաւարազգած մթարութեամբ զոգւոյս լուսաւորութիւն։ Ամպ խտացեալ մթարութեամբ անջրպետելով ի միմեանց զբանակեալսն. (Պիտ.։)
to darken, to obscure, to cloud, to dim;
to blacken, to offuscate;
to eclipse;
— զտիւ ի գիշեր, to change day into night.
συσκοτάζω, σκότω, σκιάζω obtenebro, obscuro. Տալ մթանալ. խաւարեցուցանել. նսեմացուցանել. մթնցընել
Խաւարն մթացուցանէ զօդ. (Շ. ամենայն չար.։)
Խաւար է արդարեւ թշնամին մեր. մթացուցանէ զմեղաւորս՝ հանելով յերեսաց լուսոյ. (Իսիւք.։)
mass, heap, pile, accumulation;
provision, store, hoard;
remainder;
filth, dirt;
— առ —, in a heap, like a heap, in quantity.
Ուռուցեալ հերձար ընդ մէջ, եւ հեղաւ յերկիր մթերք որովայնի քո։ Յաւարի եհար զամենայն մթերս սատանայի. (Զքր. կթ.։)
obscure, gloomy, dark;
obscure, abstruse, occult, of difficult interpretation;
— կեանք, life of obscurity;
— վարս վարել, to live obscurely, to lead an austere life.
σκοτινός tenebrosus, tenebricosus γνοφερός caliginosus. Մո՛ւթ. ա. խաւարային. խաւարին. աղջամղջին. միգապատ. նսեմ. անշուք.
Յերկիր խաւարին եւ մթին. (Յոբ. ՟Ժ. 21։)
Մթին է բոցն (դժոխոցն), եւ խաւարային է հուրն. վասն որոյ արտաքին անուանեցաւ. (Եղիշ. ննջ.։)
Անձն իմ խաւար՝ միտքըս մըթին, կամաւ ի բանտ կամ ի խորին. (Յիսուս որդի.։)