corpse, carrion, dead body;
bad, ill;
— արկանել, to devour or make beasts eat.
· Calfa
, ո հլ. (նաև ի, ուց) «դի, ղիակ, շա-ղիղ» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ., «բզիկ, բզկտուած մարմնի կտոր» (այս նշանակութեամբ ու-նինք միայն գէշ գէշ պատառիլ «բզիկ բզիկ՝ կտոր կտոր լինել» ոճը՝ Դան. ժդ. 41), որից լայնաբար «մի կոտրած բանի կտոր, կտոր-տանք» Ճառընտ., որից գէշագէշ «բզիկ բը-զիկ եղած» Բ. մակ. ժե. 33, գազանագէշ «գազանաբեկ» Գ. Մակ. զ. 24, հոգեգէշ Կա-նռն. Մաշև.. գիշակեր Եզն. Վեցօր. 161. Ոսկ. նին., գիշախանձ Կոչ., գիշատել Փարպ. Խոր., գիշել «պատառոտել» Մխ. դտ. Մագ., գիշա-գէշ Մանդ. ևն, որոնցից ենթադրուած է սխալմամբ գիշ «գէշ, դի» ձևը՝ Եփր. աւեա. Յետնաբար բառս ստացել է «յոռի, վատ, գէշ» նշանակութիւնը՝ ինչ. Վրդն. ծն. Սիւն. քեր. 208. Թլկր. 41. Մխ. բժշ. 140. իմաստի զարգացման իբրև միջնորդ հմմտ. գիշանոտ «դիակի հոտ ունեցող, ժանտահոտ» Մամիկ. Վստկ., գիշահոտութիւն «ժանտահոտութիւն» Վստկ.։ Բառիս համար մի նոր վկայութիւն ունի Մծբ. 384 «Եւ հազիւ մեծաւ աշխատութեամբ զերծանին ճիրանք նորա իբրև առիւծու, ի գիշէ իւրմէ». (ի հլ. բցռ. ի գիշէ. տպուած է ի գիլէ. ուղղում եմ ի գիշէ. ըստ որում ասորի բնագիրը (հրտր. Graffin, 704) ըստ համե-մատութեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապա-լեանի (անձնական) ունի «ճիրանք նորա՝ որ-պէս առիւծու՝ (որ) ի վերայ որսին իւրոյ»)։ Գէշ «դիակ» իմաստից «գէշ, վատ» նշանա-կութեան անցման համար իբր գեղեցիկ միջ-նորդ է ծառայում Սվեդ. գ'իշ, որ նշանակում է «պիղծ, հոտած» և գործածւում է միայն շան կամ արծիւի միսը որակելու համար. այս օրինակով ասւում է նաև հոտը գիշ է «գի-շահոտ է», բայց առանց «վատ կամ տգեղ» իմաստի։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 94 զնդ. vaēša «փտիլ, ապականիլ» հբգ. wesanen «փտիլ, նեխիլ» բառերի հետ՝ կամ իբր բնիկ և կամ իրանական փոխառութիւն. իսկ գէշ «վատ» կապ չունի սրա հետ, այլ ծագում է գարշ բառից։
Bötticher, Wurzelforschungen, 23 սանս. viš։-Տէրվ. Altapm. 29 սանս. ghas «լափել, գիշատել» ևն։ Canini, Ft. étym. էջ 91 սանս. kaš «սպանել» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշ-խրհ. գրակ. 194 պրս. ❇ kež կամ ը︎ keǰ «թիւր»։ Հիւնք. կեշտ բառից։ Հիւբշ. 435 թէև շատ նման է ձևով, բայց կապ չունի, ասում է, լտ. vescor «սնա-նիլ», vescus «ուտող, նիհար, ճռզած»։ Patrubány, SA, 1, 312, հունգ. kese-lyū «արծիւ» մեկնում է «գիշակեր», իբր հյ. գէշ բառից։ Karst, Յուշարձ. 422 յօշել բառի հետ։ Մառ, ЗВО, 18, 167 և ՀԱ, 1921, 81, գեշ «լոռի» հա-նում է գարշ բառից։ (Նոյնը յետոյ, Ֆնտգլեան, ՀԱ, 1926, 489)։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 59 զնդ. vaema «ծառի ճեղք», ռուս. ваять «քանդակել, դրուագել, կոփել», սանս. veçf «ասեղ» բառերի հետ՝ հնխ. uoik'-uo ձևից։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ավար. guešau «գէշ, չար», gešabugu «գէշ, վատ»։
ԳՒՌ (dialectal) Պլ. Տփ. գէշ, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'էշ, Ոզմ. գ'եշ, Ասլ. գ'է՝շ, Հմշ. կէշ, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. կ'էշ, Ննխ. Ռ. Տիգ. քէշ, որոնք նը-շանակում են «յոռի, վատ» կամ «տգեղ, այ-լանդակ» և կամ «անբարոյական, բոզ»։ Նոր բառեր են՝ գէշնալ կամ գէշանալ, գէշբուկ, գէշութիւն, գիշագրող, գիշան, գիշոտուիլ «մէկի հետ գժտիլ»։-Թրքախօս հայոց մէջ գտնում ենք Ատն. գէշլէնմէք «շուտով բար-կանալ» (տե՛ս Արևելք, 1888, նոյ" 8-9)։
Թողուլ զդիակունսն, զի լուծեալ անկցին գէշ. (Խոր. ՟Գ. 36։)
Գէշ դնէին թռչնոց։ Ամենեցունց մարմինքն եղեն գէշ թռչնոց. (Եղիշ. ՟Գ. է։)
Ինքն ինքեան գէշ արկանէ (առիւծն), եւ զայլոյն ոչ ուտէ (զգիշատեալն). (Վրդն. ծն.։)
Կամ Խեշերանք իրաց անկելոց իբրեւ զգէշ.
Տարեալ զգէշ փշրանաց կռոցն, եւ ասէին, վա՛յ մեզ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Յորժամ գոյն գէշ եւ թուխ զգենուն օդ եւ երկիր, գիշեր կոչի. (Վրդն. ծն.։)
Ցուրտ, ջերմ. անոյշ, գէշ. դիւր, դժուար. (Երզն. քեր.։)
Գէշ գէշ պատառեցան (յն. լափեցան). (Դան. ՟Ժ՟Դ. 41։)
Մանր մանր կոտորեալ զայս թռչնոց գէշագէշ (յն. մասն մասն) ջամբեցից. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 33։)
cf. Գազանաբեկ.
· Calfa
Ի սատակումն գազանագէշ հավակերի զժողովուրդն նուիրէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 24։)
in several pieces, by bits, piecemeal.
· Calfa
Գէշ գէշ պատառեցան (յն. (լափեցան). Դան. ՟Ժ՟Դ. 41։)
Մանր մանր կոտորեալ զայս թռչնոց գէշագէշ (յն. մասն մասն) ջամբեցից. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 33։)
food for birds;
ի —երի դնել, ի սատակումն գազանագէշ —երի նուիրել, to give a prey to the fowls of heaven.
· Calfa
Ի հաւակերի դնել՝ գազանաբեկս արարեալ։ Ի սատակումն գազանագէշ հաւակերի նուիրէին. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 15։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 14։)
ugly, deformed, slovenly;
dirty, filthy, indecent, impure, lewd, obscene.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «զզուելի, գարշելի, վատ, գէշ, պիղծ» Ծն-խա. 19-21. Եւս. պտմ. Եփր. պհ., որիղ՝ զազրագոյն Ծն. խա. 19, զազրագործութիւն Իւագր., զազրալի Փարպ, զազրաձայն Եփր. բ. տիմ. 252, զազրանալ «զզուելի դառնալ» Ոսկ. յհ. բ. 38, «զզուիլ, գանիլ» Ագաթ. Եփր. ծն., զազրալ «գանիլ» Եփր. համաբ. 129. որ և զազրիլ Սարգ. ա. յհ. ե. էջ 694, զազրա-ցուցանել Ժող. ժ. 1. Յոբ. թ. 31. Եփր. թգ. 400, զազրատեսիլ Ոսկ. բ. կոր., զազրոտի Գ. թագ. ժա. 33, զազրութիւն Յոբ. բ. 9. ե. 5 Եփես. ե. 4 ևն։
αἱσχρός turpis μιαρός foedus Տգեղ եւ անարգ. յոռի. զզուելի. գարշ. աղտեղի. պիղծ. ամօթալի. գէշ, գարշելի.
wicked, bad;
profligate;
mischievous, hurtful, noxious, injurious, baneful;
pestilential, pestiferous, pestilent, contagious;
obscene, wanton, lascivious;
bitter, sour, harsh to the taste;
—, — ախտ, plague, contagion;
— օդ, foul air;
—ք դժոխայինք, the Furies.
· Calfa
, ի, ի-ա հլ. «դաժան, անգութ, խիստ չար, գէշ» ՍԳր. «վատ տեսակի, զզվելի» Ոսկ. Եզն. Երեմ. իդ. 3. «ժանտախտ» Բուզ. Ոսկ. մ. ա. 4. որից ժանտագործ ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. ժանտաթզենի Ղուկ. ժթ. 4. ժանտու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 17. Սեբեր. ժանտկէն Եւս. պտմ. ժանտափուշ Ագաթ. ժանտահոտ Նզն. Ոսկ. յհ. բ. 27. ժանտամահ Սերեռ. ժանտախտ Ոսկ. յհ. բ. 11. ամաժանդ «աղ-տեղութիւն, կղկղանք» Փիլ. լին. 83, 196. կրկնութեամբ՝ ժանտաժուտ Բ. մակ. ժե. 5 ևն։ Այս բոլորը գրւում են նաև ժանդ ձևով. արդի գրականի մէջ ընդունուած է միայն մանտ ձևը։
= Իրան. *zant բարբառային անծանօթ ձևից։ Սրա հետ հմմտ. զնդ. gainti-, պհլ. gand «ժանտահոտութիւն, վատ հոտ», սոզդ. γantāk «վատ, յոռի, գէշ», γnsy «հոտած» որոնք ծագում են հնագոյն *gonti ձևից. հմ-մտ. սանս. gandhá-«հոտ»։ Բայց հնխ. ար-մատական o՝ ածականների մէջ պիտի ստա-նար e ձևը. որով յիշեալ իրանեան *gonti-«ժանտ հոտ» գոյականի դէմ պիտի ունենա-յինք նաև *gento-«ժանտահոտ» ածականը, որ պիտի տար պրս. *ǰant, žant։ Ահա այս-պիսի բարբառային ձևից՝ որ աւանդւած չէ իրանեան լեզուների մէջ, փոխառեալ է հլ. ժանտ։ Առաջին և նախնական նշանակութիւ-նը (որ է «հոտ») ունի սանսկրիտը. նոյնը ի-րանեանների մօտ դարձել է «վատ հոտ». մի-ջին տեղը բռնում է հայերէնը, իսկ վեր-ջին ծայրն է սոգդ. «գէշ, վատ»։
λοιμός pestilens, exitialis. եբր. պէլիալ (որ է բելիար, եւն). որ եւ գրի ԺԱՆԴ՝ նովին հնչմամբ. ասի եւ ԺԱՆՏԱԳՈՐԾ. դաժան եւ դժնդեայ բարուք. անզգամ. չարագործ. գարշ դիմօք եւ վարուք. գէշ. եւ Վնասակար. մահառիթ.
night;
darkness, obscurity;
—աւ, ի —ի, by night, during the night;
nightly;
զ—ն ողջոյն, or ի բուն, all the night, անքուն —, sleepless night;
— յաւիտենական, eternal night, night of the tomb;
հեշտալի աննշոյլ —, delicious, impenetrable night;
զտիւն ամենայն եւ զ—ն ամենայն, all day and night;
զհասաբակ —աւ, at mid-night;
զ— իւր օգնական առեալ, hidden by the night or darkness;
անքուն անցուցանել զգիշերն, to pass a sleepless or bad night;
—ի տուրնջեան եղեւ, the day changed into night;
տիւ առնել զ—ն, to turn night into day;
ընդ մութ —ոյն, in the darkness of night;
ագանել ուրեք զ—ն, to set up all night, to pass the whole night;
մաշել զերկայնութիւն —ացն յերգս, to pass every night in singing;
մինչդեռ կայր եւս —ոյ, while it was yet dark.
· Calfa
Հներից Վրդն. ծն. մեկնում է գէշ բա-ռով. «Յորժամ գոյն գէշ և թուխ ղգենուն օդ և երկիր, գիշեր կոչի»։ Յայսմ. մրտ. 17 գեշ+իր կամ «Երր. եւ զխաւարն կո-չեաց գիշեր, որ է գէշ իր կամ գէշ երր, այս է մութն ու խաւար» Տաթև. Յմ. կզ. «գիշերն գարշ իր կոչի»։ Նոյն, հարց. 196 գիշեր՝ զի գարշանայ երր, որ է օդ. Քաղուածք ինչ Մեկն. արրծ. հանում է քշել բառից. «Որպէս թէ ի մտանել արե-գականն՝ քիշ արկեալ ժողովին մարո և անասունք և թռչունք. և գազանք յորջիցն քշեալք՝ ելանեն յորսս» (ըստ Մսեր Մա-գիստ. Խմբագիր չափածոյ, էջ 152)։ Նո-րերից ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asla polygl. էջ 99, որ համեմատում է հսլ. večer բառի հետ սրանց կցելով նաև իտալ. sera, լտ. sero, օսս. achsar։ ՆՀԲ «կիսեր, կէսն աւուր, լծ. թրք. oije, goje «գիշեր»։ Böttich. Wurzel-forsch. 23 viš արմատից։ Ուղիղ մեկ-նութիւնն ունի Müller, SWAW, 38, 576, որ կրկնում են Տէրվ. Altarm. 51, Նախալ. 108 ևն։ Մսեր մագիստր. (անդ) դնում է գորշ երր։ Karst, Յուշար-ձան, 405 սումեր. gisi «մթութիւն», gig «ստուեր, գիշեր», 423 ալթայ. ket, keê «երթալ, հեռանալ», օսմ. gečen «անցե-
νύξ սեռ. νυκτός nox սեռ. noctis Ցայգ. կէսն ամբողջ աւուր անլոյս, ցորչափ արեգակն է ընդ կիսագնտիւ. դնի եւ փոխանակ խաւարի. մթութեան, սեաւ եւ տխուր իրաց, որ ասի ռմկ. գէշ.
Յորժամ գոյն գէշ եւ թուխ զգենուն օդ եւ երկիր, գիշեր կոչի. (Վրդն. ծն.։ (լաւ եւս՝ կիսեր. կէսն աւուր. լծ. եւ ՟Թ. կիճէ, կէճէ).)
hard, harsh, rough, sharp, sour, atrocious, austere, morose, blunt, cross, fro ward, difficult, inaccessible, cruel, merciless.
· Calfa
, ի-ա հլ. (գրուած նաև դարժան) «լեղի, դառնահամ» Եզն. Ոսկ. ես., «ծանր, գէշ, ժանտ (հոտ)» Ոսկ. լս. Վրք. հց., «տա-ժանելի, յոգնեցնող» Ոսկ. յհ. ա. 33, «դժըն-դակ, անողորմ, անգութ» Սեբեր. Բրս. պհ., որից՝ դաժանութիւն Օր. իթ. 18. Վեցօր. Ե-ղիշ., դաժանիլ «դժկամակիլ» Ոսկ. լհ. ա. 31, դաժանագոյն Ոսկ. մ. ա. և ես., դաժանաբա-բոյ Աթ. անտ., դաժանու «դաժան» ԱԲ, չա-րադաժան Մանդ., փշադաժան Թէոդ. խչ.-դարժան ձևն ունին Զքր. կթ. Մխ. երեմ. Լմբ. սղ. Ճառընտ.։
ԴԱԺԱՆ որ եւ ԴԱՐԺԱՆ. δριμός, αὑστηρός acer, auster, dirus Անախորժ. տտիպ. դառն. խիստ. դժնեայ. դժնդակ. ժանտ. եւ Տարժանելի. անհամ, տհաս, լեղի, գէշ, անողորմ.
bad, wicked;
hurtful, sinister, dangerous;
mischievous, malicious, spiteful, flagitious, iniquitous;
evil, malice, wickedness, iniquity, perversity, impiety;
trouble, affliction, disaster, misfortune;
—, —աւ, —իւ, —եաւ or —ով, ill, badly, wickedly;
ferociously, ruthlessly, without pity;
—, —ն, այս —, demon, evil spirit;
մահ —, plague, pest, pestilence;
օր —, unlucky day;
ժամանակ —, calamitous times;
— ծառ, worthless tree;
— ջուր, unwholesome, polluted, very bad water;
— ամօթ, bashfulness, sheepishness;
—, —իս առնել, գործել, to harm, to hurt or wrong any one;
—աւ կորուսանել, to destroy cruelly, without pity or remorse;
զ—սն —աւ կորուսցէ, he will miserably destroy the wicked men;
արար — առաջի տեառն, he did evil in the sight of the Lord;
եւ որ — քան զամենայն է, այլ որ — եւսն է, the most disagreeable that can be, the worst, the worst is that, that is worse;
զի մի — եւս ինչ լինիցի քեզ, for fear lest something worse should happen.
· Calfa
, ի-ա հլ. «չար, գէշ, վատ» ՍԳր. Եզն. ԼՈ. Ոսկ. սրանից ունինք շատ բազմաթիւ ա-ծանցներ, որոնցից յիշենք մի քանի հատ. չարագործ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. չարալլուկ Երեմ. իգ. 9. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 2. չարակնել Օր. լը. 54, 56. Ոսկ. մ. բ. 15. Կոչ. Սեռեռ. Ա. գաթ. չարաձայն Ոսկ. մտթ. Եւագր. չարաճճի Տիտ. ա. 12. Ոսկ. մ. գ. 3. Եզն. չարամահ Ագաթ. Բուզ. չարաչար ՍԳր. Եւս. պտմ. Եզն. Եւագր. չարափու Եփր. թգ. չարի Բուզ. չա-րիք ՍԳր. Ոսկ. չարւոք Սարգ. չարուտ Եփր. համաբ. 247. չարեազապարտ Բ. մկ. դ. 47. չարել «չար՝ վատ խօսիլ» Նանայ. 184. չա-րանդակ «չար» (նորագիւտ բառ՝ կազմուած չար բառից՝ բովանդակ և այլանդակ բառե-րի հետևողութեամբ) Ուխտ. Բ. 104. զչարիլ կամ զչարանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 21. բ. թես. (որ և գրուած սչարիլ Մխ. երեմ.). ընդչարիլ Ճառընտ. չարչարել ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 10 (նը-շանակում է նաև «իւղ հանելու համար կաթ հարել». ինչ. Կաթն չարչարելով լինի իւղ. Տաթև. ձմ. կա. և այս իմաստից է բխում չարչրուկ Վն. (ծծկ.) «ժաժիկ», Շտխ. «թան, ջրով հարած մածուն». նոյն է նաև Տաթև. ձմ. ճիէ «Կաթն չարչարեալ լինի իւղ»). չար-չարիչ Ոսկ. մ. ա. 18 և ես. Եփր. ծն. ել. չարչարանք ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. զուարթաչար Մծբ. ժամաչար Ոսկ. յհ. ա. 3. յիշաչար Վրք. հց. նախաչար Սեբեր. օրաչար Սսկ. յհ. ա-3. չարաբաստիկ, չարագոյժ, չարամտաբար, չարանենգ, չարախինդ, չարախնդաց, չարա-խնդութիւն (նոր բառեր) ևն։ Մրղ. Պլ. Ռ. Սեբ. չարչըրէլ, Խրբ. Տփ. չար-չըրիլ, Հմշ. չարչարուշ, չարչըրուշ, Մկ. Սվեդ. չmրչmրիլ, Գոր. Ղրբ. չրչա՛րէլ, Ագլ. չրչա -րիլ, Վն. չmրչըրել, Տիգ. չmրչըրիլ, Զթ. չայ-չայիլ, չարչարիլ.-Սղերդի արաբախօս քրիս-տոնեաներն ունին չար (Բիւր. 1899, 116)։ Նոր բառեր են՝ չարանալ, չարաչիք, չարիկ-չարիկ, չարխափան, չարոց, չարք, չարունք, չարչրկել (>Ննխ. չարչըգէլ), չարքաշ, չար-չարմունք են։
ՆՀԲ ոչ բարի կամ ոչ արի։ Lag, IIr. oesch 197. Ges. Abhd. 105 arya բառի հակառակն է՝ իբր չ բացասականով։ Հիւնք. պրս. čār «չորս» բառից։ Buggs KZ 32, 23 չ բացասականով *ար «բա-րի» արմատից, որ կցում է յն. ἂρ-ιστος «լաւագոյն» գերադրականին։ Հիւբշ. 485 բռւորովին անապահով է համարում այս մեկնութիւնը (բայց Pokorny 1, 69 յի-շում է իբր ստոյգ՝ հնխ. ar->յար, յա-րել, առնել արմատի տակ)։ Թիրեաք-եան, Կարնամակ ծան. 114 պհլ. չահ հոմանիշի հետ՝ որ գործածուած է անդ ԺԳ 16. իսկ Արիահայ բառ. 307 պհլ. carvā «գէշ, վատ», čaryātum «չարա-չար», որոնց գոյութիւնը կարօտ է ստու-գութեան։ Յ. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. 16 եբր. չար (?)։ Karst, Յուշարձան 429 թթր. qar «սև, անբախտ, ցաւ, չարիք», ալթայ. qara «սև, չար»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 782 արաբ. [arabic word] šarr «չար» և գւռ. չոռ «ժանտախտ»։ Մառ ՀԱ 1921, 81 և Яз. и Лит. I. 257 կցում է բասկ. tzar «չար» բառին։
ՉԱՐ. գ. Չարութիւն. եւ Վնաս, կամ պատիժ. թշուառութիւն. գէշութիւն, գէշ բան.
ՉԱՐ. մ. ՉԱՐԱՒ. ՉԱՐԻՒ. ՉԱՐԵԱՒ. ՉԱՐՈՎ ՐՒՈՎ. κακῶς male. որ եւ ՉԱՐԱԲԱՐ. Չարւոք. չարաչար. գէշ կերպով.
(որպէս թէ՝ ո՛չ բարի. ո՛չ արի) κακός, -κή, -κόν malus, -a, -um. Վատթար. յոռի. ապիրատ. անզգամ. անօրէն. խոտորեալ յուղութենէ կամ ի լաւութենէ (ոք, իմն). վատ, գէշ.
effeminate, luxurious;
lascivious, debauched, wanton, dissolute.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხენემა խենեշա կամ եენემი խենեշի «վատ, անպէտք, նեխած, գէշ», სიხენემე սիխենեշե «չարութիւն, չարամտու-թիւն», თუალხენემი թուալ-խենեշի «չարա-կըն, նախանձոտ»։
Կամ Ցոփ. զեղփ. պիղծ. զազիր. գարշ. անպիտան. գէշ.
eagle;
ձագ արծուոյ, eaglet;
էգ —, eagless.
· Calfa
Թեթեւագոյնք քան զարծուիս։ Իբրեւ զարծուի։ Ձագք արծուեաց։ Զհետս արծուոյ թռուցելոյ։ Ուր գէշն իցէ, անդր ժողովեսցին արծուիք.եւ այլն։
to make, to do, to form, to produce, to compose, to fabric, to operate, to act, to render, to commit, to effectuate, to execute, to cause;
— յոչնչէ, to create;
— վերստին, to remake;
կին —, to marry;
ատելի —, to make odious;
բարւոք չարւոք առնէք, you do well, — ill;
բարի՝ չարիս՝ վնաս — ումեք, to do good, ill, wrong to some one;
ինչ ոչ արարի քեզ, I have done nothing to you;
զի՛նչ — իցէ զայս, what to do with that ? չգիտեմ որպէս —, I do not know how to do that;
չգիտեմ զի՛նչ —, I know not what to do;
ձայն — հաւուց, the singing of birds;
— ողջակէղ, to sacrifice, to immolate;
խնդիր, մոռացումն, յիշատակ, ծառայութիւն, զյարձակումն, դատաստան, վախճան —, to seek;
to forget;
to remember;
to serve;
to assail;
to judge;
to finish or end.
· Calfa
Անցս անցուցանել, կամ վարիլ ընդ ումեք. ուրիշի բան մը ընել՝ աղէկ կամ գէշ, գլխուն բան բերել.
very wicked.
· Calfa
κάκιστος, κακοήθης pessimus, malignus Բազում չարեաց առիթ կամ գործօղ. կարի յոյժ չար. լի չարեօք. շատ գէշ. չարիքը շատ, չարին չարը.
worst, very bad;
very wicked, very malicious, execrable, abominable.
· Calfa
παμπόνηρος, πάγκακος, παγχάλεπος. pessimus, omnino malus, plane improbus, malignus, molestus Կարի չար (ոք կամ իմն). լի չարութեամբ, եւ առիթ ամենայն չարեաց. վնասակար. դաժան. դժնդակ. գէշին գէշը. գայէթ քէօթիւ. փէք ֆէնա՝ զալըմ. քէմրէք.
fallen;
abject, vile, despicable;
booty, spoil.
· Calfa
Ըստ յարմարութեան յն. եւ լտ. ձայինց՝ Դի անկեալ. գէշ. լէշ πτῶμα. cadaver.
Զմարմին իւր անուանէ գէշ եւ անկած. (Երզն. մտթ.։)
Ինքն Տէրն զմարմինն ի գէշ առակեաց վասն չարչարանաց խաչին, եւ ի գերեզմանի դնելոյն. այլ եւ անկած ասի ըստ այլոց, զի անկաւ նա ի բնութիւնս մեր խոնարհագունիւքն. (Տօնակ.։)
illness, disease, indisposition;
affection, passion;
vice, bad habit;
menses;
seed of man;
— ցաւոց՝ դառնութեան, calamity, plague, disaster, any thing troublesome;
— արտասուաց, tears;
— քնոյ, sleep;
— մահու՝ մահացու, mortal malady;
զ—ս մահու ջերանիլ, to be seriously, mortally ill;
— մարդահաճութեան, adulation, flattery;
ապաս ունել ախտի, մեծարել զախտ, to give one's self up to vice, pleasure.
· Calfa
ἀμαρτία, κακία, vitium Կարիք մեղաց. անգոսնելի կիրք. յօժարութիւն եւ ունակութիւն ի չար անդր. մոլութիւն. մեղք. պակասութիւն. գէշ բնութիւն. պէդ խույ, նօգսան, թաքսիրաթ, գապահաթ.
sorrowful news.
· Calfa
ἁγγελία nuncium (sinistrum), rumor (malus) վր. ասի, եւ գրի բավթի. Լուր ձախօղ եւ տխուր. գոյժ. համբաւ չար եւ ցաւալի՝ զեղելոց եւ զլինելեաց. գէշ՝ սեւ՝ բօթ խապար. (իսկ փօթ՝ է կեղակարծ եւ խիթալի չարիք).
torn by a wild beast.
· Calfa
Ապա թէ գազանաբեկ լինիցի (այսինքն գիշատեսցի), ածցէ վկայ ի գէշ անդր. (Ել. ՟Ի՟Բ. 13։)
to be killed on the spot;
— արկանել or առնել, to kill one on the spot.
· Calfa
ԴԻՏԱՊԱՍՏ կամ ԴԻ ՏԱՊԱՍՏ. Դիակնացեալ, եւ գէշ անկեալ.
cf. Գարշահոտութիւն.
· Calfa
Գարշահոտութիւն. ժանտահոտութիւն. գէշ հոտ, հոտածութիւն.
to loathe, to nauseate;
cf. Աղտեղանամ.
· Calfa
ԶԱԶՐԱՆԱՄ μιαίνομαι foedor գրի եւ ԶԱԶՐԱՄ. որ եւ ԶԱԶՐԻԼ. Զազիր եւ գարշելի լինել. աղտեղանալ. գէշ ու գանելի ըլլալ.
nasty-looking, ugly, deformed, unpleasant to the sight.
· Calfa
ԶԱԶՐԱՏԵՍ ԶԱԶՐԱՏԵՍԱԿ ԶԱԶՐԱՏԵՍԻԼ. δυσειδής, δυσειδέστατος, αἱσχρός deformis, turpissimus Զազիր տեսութեամբ, տեսանելով, տեսլեամբ, տեսակաւ. տգեղ. գարշ. դժոխատեսիլ. գարշելի տեսքով, գէշ.
cf. Զազրատես.
· Calfa
ԶԱԶՐԱՏԵՍ ԶԱԶՐԱՏԵՍԱԿ ԶԱԶՐԱՏԵՍԻԼ. δυσειδής , δυσειδέστατος, αἱσχρός deformis, turpissimus Զազիր տեսութեամբ, տեսանելով, տեսլեամբ, տեսակաւ. տգեղ. գարշ. դժոխատեսիլ. գարշելի տեսքով, գէշ.
cf. Զազրատես.
· Calfa
ԶԱԶՐԱՏԵՍ ԶԱԶՐԱՏԵՍԱԿ ԶԱԶՐԱՏԵՍԻԼ. δυσειδής, δυσειδέστατος, αἱσχρός deformis, turpissimus Զազիր տեսութեամբ, տեսանելով, տեսլեամբ, տեսակաւ. տգեղ. գարշ. դժոխատեսիլ. գարշելի տեսքով, գէշ.
execrable, ugly, deformed, slovenly;
exerementitious;
impure;
unchaste, smutty, obscene, lewd.
· Calfa
βδελυκτός, ἑβδελύγμενος Abominabilis, foedus Խորշելի. զզուելի. զազիր. տգեղ. խիղծ. աղտեղի. գանէլու, գէշ. փիս, մէքրուհ, մէնքուր.
stinking, fetid;
stink;
stinkingly.
· Calfa
Ժանտահոտ. ժահահոտ. չարահոտ. գէշ հոտով, հոտած. ֆէնա գօգուլու.
stink, tank or bad smell, infection, fetidness.
· Calfa
Հոտ գարշութեան. ժանտահոտութիւն. ժահահոտութիւն. չարահոտութիւն. հոտածութիւն, գէշ հոտ, գէշութիւն.
very pretty, genteel, charming.
· Calfa
Կարի գեղեցիկ. գեղագէշ. աղուորիկ, սիրուն.
very bitter;
—, —ս, bitterly.
· Calfa
πικρότερος amarior, δεινότερος dirior, durior, acerbior Առաւել կամ յոյժ դառն. դժնդակագոյն. աւելի լեղի, գէշ.
stink, stench, offensive smell, taint;
mephitism, miasma;
****-*****, to stench, to cause to stink, to taint.
· Calfa
δυσωδία, ἁηδία teterodor, foetor τὰ νωσώδη pestifera res Հոտ ժահից, գարշահոտութիւն. ապականութիւն. աղտեղութիւն. գէշ հոտ, հոտածութիւն, հոտած բան.
abandoned towick-edness, very wicked, remorseless, hardened in sin.
· Calfa
Որպէս թէ ժանդին ժանտն. յետին անզգամ. գէշին գէշը.
adj. s. that strips sepulchres or the hurried dead.
· Calfa
τυμβωρύχος busta eruens, spoliator mortuorum, vespillator Որ կրկտէ եւ բրէ կամ բանայ զգերեզմանս ի կողոպտել զզարդս մեռելոց, որպէս գողն. կամ վասն ուտելոյ զգէշս, որպէս բորենի.
cf. Գեզ.
· Calfa
Եւ մի՛ ինչ գէզ առ սակաւիկ ի ներքս մնասցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։) ըստ յն. ասի, եւ մի ինչ գծուծ վերարկուն արատ դիցէ նմա. (իբր ռմկ. գէշ, խուզած )։
humid, moist;
lewd, libidinous;
— ականջաց, ear-wax.
· Calfa
ԳԷՋ. ἁκόλαστος intemperans, libidinosus, lascivus Ցանկասէր. գիջասէր. վաւաշոտ. անառակ. անժոյժ. անխուզ. անարգել. գէշ մարդ, գէշ կնիկ. զանի, շէհի, շէհվէթլի.
that eats dead bodies, carnivorous, ravenous.
· Calfa
ԳԻՇԱԽԱՆՁ կամ ԳԻՇԱԽԱՆԾ. σαρκοβόρος, ἁνθρωποβόρος carnivorus, hominum vorans Խանձեալ՝ իբր վառեալ ի գէշ, կամ խանծանօղ զգէշ. գիշակեր. շաղղակեր.
to tear, to devour;
— զմիմեանս, to tear each other, to tear one another to pieces.
· Calfa
διασπάω, διασπάσσω discerpo, dilacero, dilanio որ եւ ԳԻՇԵԼ. Գէշ գէշ պատառել. յօշատել. պատառոտել. բզըկտել.
putrified, stinking, fetid.
· Calfa
Ընթացեալ կուտեցան որպէս անգեղք ի նեխաշաղիղ ինչ գէշ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Հոգեշահ.
· Calfa
Ոգէշահ խրատուց։ Զխրատս ոգէշահս. (Նեղոս.։)
Իսկ քոյդ սիրայնոյ (բանք կամ ներբողք) աստուածարեալ եւ ոգէշահ. (Շար.։)
where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.
· Calfa
Ո՛ւր ուրեք եւ դիպէր ի տեղիս ի յոստանի, եւ կամ ի հովն։ Ո՛ւր ուրեք իցէ գէշ, անդր վաղվաղակի հասանիցեն. (Փարպ.։ Նար. յովէդ.։)
ill-natured, perverse, ill-bred, ill-trained, ill-mannered, spiteful, malignant, malicious, malevolent, evil-disposed, inclined to evil;
immoral;
— լինել, to be ill-mannered, uncivilised, rough, rude.
· Calfa
κακόφρων, κακοήθης, πονηρός, ἁγνώμων male moratus, malignus, nequam, pravus, improbus, stolidus. որ եւ ՉԱՐԱԲԱՐ. Որոյ բարոյքն է չար. չարակամ. ծանր. անզգամ. անմիտ եւ չարաճճի. գէշ.
very bad, worse;
more wicked;
of a bad colour;
cf. Չարաչար;
եւ որ —ն էր, and that which was most deplorable.
· Calfa
ՉԱՐԱԳՈՅՆ. մ. Առաւել չար եւ անբերելի օրինակաւ. աւելի գէշ կերպով.
χείρων, -ον pejor, -jus κάκιστος pessimus. Առաւել կամ կարի չար. չար ե՛ւս. վատթարագոյն. յոռեգոյն. խիստ գէշ, շատ գէշ, գէշին գէշը.
to speak ill of, to slander, to detract, to calumniate, to accuse, to defame;
to tittle-tattle, to gad about gossiping.
· Calfa
եւ ն. καταλαλέω maledico, obloquor διαβάλλω, ἑνδιαβάλλω defero, traduco, criminor. Չարիս խօսել զումեքէ կամ ընդդէմ ուրուք. բամբասել. զրպարտել. գէշ խօսիլ ուրիշի վրայ, անունը աւրել.
ill-willing, malevolent, ill-intentioned, malignant;
բարեկամ եւ —, friend and enemy.
· Calfa
ըստ յն. պէսպէս. κακός malus κοινοῦν, ἁγνώμων եւ այլն. Որոյ կամքն է չար. որ կամի այլում զչար. չարասէր. չարագործ. անզգամ. չարկամ, սիրտը գէշ.
nasty-smelling, rancid, stinking, fetid, infected, foul.
· Calfa
κάκοσμος, δυσώδης, δυσωδέρος malum odorem sprians, foetidus. Որ ունի զհոտ չար. ժահահոտ. չարաւահոտ. գէշ հոտով. ...
stench, stink, fetor.
· Calfa
κακοσμία malus odor, foetor. Զազրահոտութիւն. գարշահոտութիւն. գէշ հոտ.
to behave or act wickedly, to become worse, to fester, to rankle, to sour, to become exasperated;
cf. Նախանձիմ.
· Calfa
κακύνομαι, πονηρέομαι depravor, pervertor, nequiter ago χείρων γίνομαι pejor fio. Փոխիլ կամ բերիլ ի չար անդր. վատթարանալ. անզգամիլ. գէշնալ.