natural, innate, original, proper, radical, native, natural, indigenous;
— քաղաքակցութիւն, state of a native;
—ք, aborigines.
· Calfa
Զմեր բնիկ նախարարութիւնս։ Ի վերայ պահելով զբնիկ անունն արտազ։ Յիւր բնիկ աշխարհն. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 49. 64։)
Բնիկ թագաւորացն։ Ըստ բնիկ կարգին։ Թողուլ զբնիկ տեղիս, կամ զժառանգութիւնն։ Բնիկ սեպհական կալուած։ Տարան ի բնիկ գիւղն։ Զբնիկ տեարսդ մի՛ կորուսանել ջանայք. (Փարպ.։)
Յառաջ քան զգալուստ բնկին մերոյ նախնւոյն հայկայ։ Մերում իսկ բնկի նախնւոյն։ Կեցեալ բնիկք պսակաւոր արք. (Խոր. ՟Ա. 11. 20. 21։)
Իսկ նա զի բնիկ ի յաշխարհէն է, զամենեսեան ի յականէ ճանաչէ. (Փարպ.։)
Երկու փիլիսոփոսք՝ բնիկ մերկ շրջէին. զի ամենայն ինչ ընդ գիտութեան մերկ է առաջի մեր՝ ասէին. (Մարթին.։)
Ոչ բնիկ տէր. անհարազատ. օտար.
Հաւանէր մտանել ընդ լծով ծառայութեան անբնիկ Գուրգենայ. (Յհ. կթ.։)
adj. s. inhabitant, native, indigenous;
inherent;
habitation, dwelling;
sepulchre, tomb;
բնակք, cf. Գերեզման, cf. Շիրիմ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «բնակարան, բնակած տեղը» Շար. Նար. Մագ. Սհկ. կթ. արմաւ-«գերեզման, մեռելի թաղ» Ծն. իգ. 9. Կիւրղ. ծն. որից բնակիլ ՍԳր. Եփր. ղևտ. Եւս. քր. բնակիչ ՍԳր. Եւս. քր. բնակեցուցանել ՍԳր. Եւս. քր. բնակարան Նար. բնակութիւն ՍԳր. բնակունակ կայեանք «գերեզման» Պիտ. բնակակից Եզն. անբնակ Բուզ. եղեգնաբնակ Ագաթ. Փարպ. դիւաբնակ Կաղանկատ. ՅՀ. իմ. Ոսկ. գծ. հեռաբնակ Ագաթ. վրանաբնակիչ Դատ. ը. 1. մարդաբնակ Լաստ. Պիտառ. Սա-նահն. անմարդաբնակ Վրք. հց. լեռնաբնակ Չենոբ. երկնաբնակ Նար. առաք. բնակչու-թիւն, ազգաբնակութիւն (նոր բառեր). տար-բեր է բնակ «բնիկ», որ տե՛ս բուն բառի տակ։
= Պհլ. bunak «տուն, բնակարան» ձևից, որ թէև այս իմաստով աւանդուած չէ, սակայն հաստատելու համար ունինք պրս. [arabic word] buna «տուն, հայրենիք. 2. կահ-կարասիք», պհլ. bunak «կահկարասիք», Բելուճ. bunag «կահ-կարասիք»։ Իրանեան բառերը ծագում են պարզական bun ձե-վից, որից փոխառեալ է հյ. բուն. այս պատճառով բնակ բառի և բուն բառի ա-ծանցները շատ անգամ իրար հետ շփոթւում են, կամ այնքան են իրար մօտենում, որ դժուար է լինում որոշել թէ ո՛ր արմատից են ծագում. այսպէս օր. բնականալ «բնակիլ, բնիկ դառնալ, ընտանենալ», բնակցութիւն «բնակակցութիւն» (առաջինը անշուշտ բուն արմատից, երկրորդը՝ բնակ արմատից)։ Պհլ. bunak «բնակավայր, wohnsitz» նշա-նակութեամբ գործածուած է Städteliste § 36 (Մարքվարտ, նամակ 1926 յունվ.)։ -Հիւբշ. 121։
ՆՀԲ հանում է բուն բառից, կցելով բնակ «բնիկ» բառին։ Ուղիղ մեկնեց Lagarde, Symmicta 34, 92, որ կցում է պրս. buna և արաբ. bunak բառերին. բայց սա էլ նորից միացնում է բնակ «բնիկ» բառին։ Երկու արմատների զանազա-նութիւնը երևան հանեց նախ Հիւբշ.։
αὑτόχθων, ἑγχώριος indigena (ի բառէս բուն, եւ ինքն արմատ բնակել բառին) Բուն բնակիչ. բնիկ քաղաքացի, գաւառական. երկրցի, տեղացի.
ԲՆԱԿ. գ. ἑγγενής, γνήσιος, συγγενής nativus, enuinus, cognatus Բուն. բնիկ. հարազատ.
nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.
· Calfa
, ի-ա հլ. (կայ նաև սեռ. բնոյ Եփր. Փիլիպ., գրծ. բնիւ Բուզ.) «ծառի իրանը, այն է արմատից վեր՝ մինչև ճիւղերի ռաժան-մունքը եղած մասը» Յոբ. ժդ. 8. նմանու թեամբ՝ «աշտանակի հիմնական մասը, որի վրայ հաստաուած են ստեղները կամ ճրագ-նեոր» Ել. իե. 31, լէ. 17, Թուոց ը. 4. «նիզա-կի կոթ» Ա. թագ. ժէ. 7. «խաչի կոթը, եռ. կար թևը» Շնորհ. թղթ. և բարձր. «սանդու-խի երկու կողմի գերանները, որոնց վրայ ամրացած են աստիճանները. montant» Վրք. հց. «խարիսխ, հիմ» Ոսկ. զ. ճառ Ղազարու. (Զբունս սրտին շարժեալ սասանէր. յն. ἐձ βεuέλια (ոհիմունս) τῆς ϰαρδίας. áá զբոյնս, զբոց, զբոյժս. ՆՀԲ ուղղում է զբոյ-նըս. Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 յաջող կեր-աով սրբագրում է զբուն). «բուն բանակը կամ բանակատեղին (համեմատութեամ թևերի)» Ա. մակ. թ. 35. Ագաթ. Բուզ. «մէկի կամ մի բանի ծագումը, նախապատճառը. սկիզբը» Ոսկ. մ. բ. 26. Մծբ. Եզն. Եփր. Փի-լիպ. «բնիկ, բնական, իսկական, ճիշտ ու ճիշտ» Սգր. Ոսկ. ես. և Եփես. Եւս. պտմ. և քր. Կորիւն։ Այս այլևայլ առումներից են ծա-գում ի բուն «ցվերջ, ի սպառ» Ագաթ. Ոսկ. ես. ցբուն «ցվերջ, ընդ միշտ» Ոսկ. մ. բ. 6, z. ես. և եփես. ի ընէ «բնականից, ի սկըզ-բանէ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հռ. Եւս. պտմ. և քր. Ագաթ. Բուզ. Եզն. Կիւրղ. թգ. բուն կանգնել «որսալու մի ձև է. որսատեղին մարդկանցով ու շներով շրջապատելով՝ երէներին խըրտ-նեցնում էին և քշում դէպի կենտրոնը» Անան. գիտ. 25. ի բնմէ Բուզ. Ոսկ. յադամ. ի բնո-ջէ Կիւրղ.. գնձ. բնաւ, բնաւ իսկ, ոչ բնաւ-ընդ բնաւ ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. բնաւին Ոսկ. մ. ա. 4. բնաւոր Ոսկ. մտթ. և ես. բնակ «բուն, հարազատ» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. «տևական, մնայուն» ՍԳր. Ոսկ. ես. բնի Ոսկ յհ. ա. 11. բնիկ Փարպ. Խոր. բնութ Տիմոթ. կուզ. էջ 178. բնութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. բնական Հռ. ա. 26, 27. Կորիւն. բնաբարձ Մծբ. Ոսկ. ես. բնադիր «բանակա-տեղի» Յուդթ. ժե. 7(բուն «բանակ» բառից). բնածին Բ. պետ. բ. 12. բանիբուն Ոսկ. Սե-բեր. Եւս. քր. անբուն Հռ. ժա. 24. նիզակա-բուն Եփր. թգ. Բուզ. միաբան Ագաթ. Կիւրղ. յես. համաբնեայ Եզն. ողորմաբուն «բնապէս ողորմած» Մ. Մաշտ. 226բ ևն ևն։ Նոր բա-ռեր են՝ բնաձիր, բնապաշտ, բնատուր, բնա-կանոն, բնածուխ, բնագէտ, բնագիտութիւն, բնոյթ, բնութագիր, բնութագրութիւն ևն։
= Պհլ. պազենդ. սչ bun «հիմ, արմատ, ծագում, բուն, սկիզբ, ծայր, հիմնական». պրս. [arabic word] bun «յատակ, տակ ջրհորի՝ աւա-զանի և նոցին նմանեաց. 2. արմատ կամ տակ ծառոյ», [arabic word] bun-i-nēza «նիզակա-բուն, նիզակի կոթը», օսս. bjn «յատակ, տակ», բելուճ. bunā «տակը, վարը, ներքե-վը, յոտս», քրդ. [arabic word] bуn «մի բանի յատաևռ. ներքև, տակ», [arabic word] beni «տակը, մրուր, դիրտ», հինդուստ. [arabic word] bun «հիմ, արմատ». օնդ. buna «հիմ, յատակ»։ (Իրանեանից են փոխառեալ նաև գնչ. būna, bunoz «վարը, ի վայր», մանդ. [hebrew word] bunka «հիմը, հիմք»)։ Իրանեան բառերի միւս հնդևրոպա-կան ցեղակիցներն են՝ սանս. budhná-«յա-տակ, հիմ, ծառի բունը, արմատը», յն. πυϑμήν «յատակ, հիմ, արմատ, ծառի բուն] ծաւռում. սեռոնապատճառ, լեռան ստորոտր», πίνδος «ամանի լատակը կամ խուփը, սրի կոթ», լտ. fundus, գերմ. Boden, հբգ. bo-dam, հիոլ. botn, անգլոք. botm, կիմր. bon «բուն, խարիսխ, հիմ» ևն, որոնք յառա-ջանում են. հնխ. bhudhno-կամ նաև bhun-dho-ձևից (տե՛ս Walde* 325-6, Boisacq 825, Kluge 65, Horni§ 229, Pokorny 2, 190, Frnout-Meillet *385. հմմտ. նաև Berneker 245-6 Trautmann 46)։ Վերջին ձևը հայե-րէնում պիտի տար *բունդ (իբր բնիկ բառ), որ իրօք էլ պահուած է բացասական *ան-բունդ>անդունդ ձևի մէջ (տե՛ս այս բառըև։ Սրանից հետևում է, որ բուն բառը բնիկ հայ չէ, այլ, ինչպէս մի քանի խիստ մասնաւոր նշանակութեանց համաձայնութիւնը և բառի ի-ա հոլովումը (փոխանակ ո) ցոյց են տա-լիս, փոխառեալ է իրանեանից։-Հիւբշ. 123 և 430։
Klaproth, Asia polygl. էջ 298 մանչու. funku և էջ 105 սլ. pen, էրզ. bun։ Առարին անզամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ, որ մեր բառը համեմատում է պրս. պիւն և պում ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. պիւն, բայց ի բուն, ցբուն բառի մօտ նաև լծ. լտ. finis «վերջ»։ Պրս. bun ձևի հետ են եռում նաև Bötticher, Lagarde, Mül-ler, Justi։-Spiegel, Comm. 2, 421 հյ. բնութիւն բառի հետ դնում է պրս. buna, ինչպէս որ Windisch. 22 հյ. համաբնութիւն ձևին իբր համապա-տասխան դրած է սանս. samabhava։-Երկուսն էլ սխալ։-Առաջին անգամ Muller SWAW 38, 578, 593 և 39, 404 աւելացնում է սանս. budhna, իսկ Justi, Zendsp. 215 նաև զնդ. buna։-Bugge KZ 32, 5 հիոլ. bun «արմատ, տակը» և bunad «ծազում, հիմ» բառերի հետ. բայց IF1, 455 փոխելով այս փունջ բառի հետ *bunyo-ձևից։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 31 մերժում է կցել պրս. bun-պհլ, van<զնդ. vanā-«ծառ» բառի հետ, որ պիտի տար հյ. *վան։ Նոյնը Arm. Gram. վճռական մի որոշում չի կարո-ղանում տալ՝ էջ 123 դնելով իբր իրա-նեան փոխառութիւն, իսկ էջ 431 դնե-լով իբր բնիկ հայ։ Karst, Յուշարձան, էջ 400 ասուր. būnu «մանչ, սերումն, կազմութիւն», bunānu «սերունդ», իսկ էջ 406 հյ. պինդ և սումեր. pin «հիմ-
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. բուն (ծառի), Երև. բ'ուն «ծա-ռի բուն և մի բանի հիմքը. ինչ. աթարի դէ-զի բունը, թոնրի բունը կապել՝ վառելու հա-մար», Սչ. բ'ուն «բնիկ, իսկական», Շիր-ունն ու բ'ունը= Երև. հունք ու բ'ունք «մի բանի էութիւնը, բոլոր մանրամասները», Մրղ. պնավրին «բնաւ», Մշ. բ'նութ, Տփ. բնութկ, Մկ. պնիւթք, Պլ. փունութք, փու-նուրթք, Երև. Սեբ. Սչ. բ'նություն, Ալշ. բ'նու-թեն, Ախց. բ'նութէն, Պլ. փունութին, Շմ. պունութուն։
ՓՈԽ (borrowing) Մեր զանազան առումներից կազ-մուած ձևեր են՝ վրաց. ბუნი բունի «ար-մատ. բուն, բնիկ, կոթ», ბუნაური ռունառι-րի «տուն, բնակարան», ბუნება բունեբա «բնութիւն, նկարագիր, յատկութիւն, մարդ-կային բնութիւն, ցեղ, սեռ», ბუნებით բու-նեբիթ «բնականաբար», ბუნებითი բունե-բիթի «բնական», ბუნთურკი բունթուրքի «բուն թուրք» (Մառ Иппoл. 62), ბუნიკი բու-նիկի «դաշոյնի կոթ» (Մառ ЗВО 22, 79), թուշ. ბუნებ բունեբ «բնութիւն», կիւրին. փուն «արմատ, հիմ»։-Իսկ արաբ. [arabic word] bunk «բունը, սկիզբը», [arabic word] tabannuk «բնակիլ, հաստատուիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 76) ուղղակի իրանեանից են։-Պա-տահական նմանութիւն ունի չեչէն. bun «վրան»։
ԲՈՒՆ. φύσις natura Բնութիւն. իսկութիւն. եւ նմանութեամբ՝ Սկիզբն, արմատ, պատճառ, հիմն, աղբիւր. ծայր. գլուխ. հին իրք. բնիկք. եւ նախնիք.
silk;
անգործ —, raw silk;
գործարան —ի, silk-manufactory.
· Calfa
ՀՀԲ և ՆՀԲ համարում են յունարէն. Neumann ZKM 1837, 389 չի համար-ձակում որոշել թէ հայե՞րն են յոյներից առել այս բառը, թէ յոյները հայերից. միայն նկատում է որ յոյնը բնիկ չէ։ Böttich. Horae aram. 24 եբր. [hebrew word] dəmešeq։ «Դամասկեան մետաքսեայ կտոր»։ Նոյնը, Rudim. 45, 153 յիշում է արաբ. [arabic word] dmq s և [arabic word] d ms q, որ հանում է պրս. dimsa «սպիտակ ա. պրշում» բառից։ Ewald, Götting. Ge-dmqs և ասոր. dm šq։ Müiler SW. AW 41, 12 համարում է ասորերէնից փոխառեալ և կցում է ասոր. mitaksā և յն. μέταςα բառերին։ Lag. Keliqq. gr. յռջ. 37, ինչպէս և Hitzig ZDMG 8, 213 ջանում են յունարէնը հանել սեմական [hebrew word] 'ks «ապարանջաններով զարդար-ուիլ» արմատից։ Brockelm. ZDMG 47, 1-42 լունարէնից փոխառեալ համարե-լու հակառակ է, որովհետև յոյն բառը շատ քիչ է գործածուած, իսկ հայը բա-ւական յաճախադէպ։ Հիւբշ. Arm. Gram. չէ ո՛ր լեզուից։ Müller SWAW 136 (1897), էջ 26 և Մէնէվիշեան ՀԱ 1897, 246բ համարում են յունարէն փոխա-ռութիւն։
(որ եւ յն. մէ՛դաքսա, մէդա՛քսիօն. որպէս բառ օտար լեզուի. զի ըստ բնիկ յն. ասի սիրիգօն ի սիր, այսինքն շերամ որդանէ). μέταξα, μετάξιον, σηρικόν sericum. Թել եւ հիւսք շերամ որդան. եւ Կերպաս ի նոյն ի նիւթոյ.
today, this day;
մինչեւ ցայսօր, to this day, up to this time.
· Calfa
Առնու երբեմն զյօդ կամ զհոլով՝ պահելով զբնիկ նշանակութիւնսդ.
to make one's self God;
to become God;
to unite one's self, to join one's self to God;
to resemble God.
· Calfa
Բանն աստուած եղեալ մարդ՝ ըստ էութեան (այսինքն ըստ բնիկ իսկութեան իւրոյ ի յաւիտենից) Աստուած կոչի, եւ ոչ մարդ. եւ ըստ տեսչութեան (այսինքն ըստ տնօրէնութեան մարդեղութեամբ՝) աստուած մարդ աստուածացեալ՛. ուր հրէամիտն նեստոր ասէր, մարդ աստուածացեալ, քանթէ (Աստուած մարդացեալ։)
to graduate;
to ascend gradually, to go by degrees.
· Calfa
Զի մի՛ անկանիցիք յաստեաց հաստատութենէ. (Բ. Պետ. Գ 17. յն. ի բնիկ կայից. ըստ հյ. իբր ի վիճակէ կայից։)
that partakes of the nature of God, that belongs to God, divine.
· Calfa
Որ ինչ բնիկ կամ սեպհական է այսինքն.
s. pl. life, duration of life;
ոչ լինել ապրանաց, to be in a dying state, to be dying.
· Calfa
δίαιτια. vitae ratio. Տեղի ապրելոյ. բնիկ կայք. վիճակ կենաց.
cf. Ամենայն;
· Calfa
ԱՄԷՆ, կամ ԱՄԷՆԱ. Սկիզբն բարդութեանց, նոյն է ընդ ԱՄԵՆ, կամ ԱՄԵՆԱ. նմին իրի զնոյն բառ ոմանք ի գրչաց՝ է տառիւ գրեն, եւ այլք ե. եւս եւ նոյն գրիչ՝ երբեմն է, եւ երբեմն ե. վասն որոյ եւ զառաջիկայսդ վերածեա՛ յառաջինսն՝ գիտելով եւ զայն, զի առաւել աստ եդաք զայն բարդութիւնս՝ որոց յաջորդ բառն բնիկ ձայնաւորաւ սկսանի, թէպէտեւ ըստ ինքեան ուղիղ եւս է ամեն, քան ամէն, որ է առաւել ռամկական. թո՛ղ զի եւ հոլով սորա է ամենի, ից։
unspilt;
raw, unprepared.
· Calfa
ἅγναφος, ἅγναπτος. a fullone nondum purgatus, rudis. գավը տէօքիւլմէմիշ. խավլը.. Ոչ թափեալ ի բնիկ խաւոյ. չեւ լուացեալ ի թափչաց. նոր. անմաշ.
name;
renown, glory, reputation, honour, title;
— բայի, nominative;
noun, substantive;
— շքոյ, title.
· Calfa
ԱՆՈՒՆ. ըստ քերականաց եւ տրամաբանից՝ նոյն է ըստ բնիկ նշանակութեան ընդ առաջնոյն.
physiology;
physics.
· Calfa
Եւ Յատկութիւն կամ սովորութիւն խօսից. բնիկ լեզու.
natural;
—, — իմաստասէր, այր, philosopher;
physician;
—ն, physics;
—ք արուաց, genitals;
—ք, — լոյս, օրէնք, light of nature, natural law.
· Calfa
Եւ որպէս Բո՛ւն, իւրական, սեպհական. բնիկ. եւ Հարազատ. ընտանի.
naturally.
· Calfa
Եւ οἱκείως domestice, familiariter Որպէս բնակ, որպէս բնիկ, եւ ընտանեբար.
cf. Բնակեմ.
· Calfa
οἱκέω habito, dego Բնակել. բնակ լինել իբրեւ ի բնիկ տեղւոջ. եւ Ընտանենալ. բնաւորիլ.
to inhabit, to dwell, to lodge, to reside, to make abode, to sojourn, to settle, to occupy;
—ի միասին, to cohabit.
· Calfa
ԲՆԱԿԵՄ ԲՆԱԿԻՄ. οἱκέω, κατοικέω, ἑνοικέω habito, inhabito, σκηνόω, κατασκηνόω commoveor tamquam in tabernaculo, καταλύω diversor եւ այլն. որ եւ ԲՆԱԿԱՆԱԼ. Բնակ լինել, նստել իբրեւ ի բուն տեղւոջ եւ ի բնիկ տան. բունել. որջանալ. տաղաւորիլ. դադարել. զետեղիլ. օթեւանիլ. հանգչիլ. կալ մնալ ուրեք.
adj. s. inhabiting, dwelling;
inhabitant.
· Calfa
κατοικῶν, ἑνοικῶν, κατοικός, οἱκήτωρ habitans, habitator, incola Բնակօղ, բնակեալն. բնակ. որ նստի ուրեք իբրեւ ի բնիկ քաղաքի եւ ի տան.
of the same country, native;
countryman, compatriot.
· Calfa
Բնակ, կամ բնիկ իրիք աշխարհի, գաւառի. եւ Որ ինչ հայի ի բուն աշխարհ ուրուք, եւ ի հայրենի գաւառ.
natural, innate;
— յօժարութիւն, temper, inclination.
· Calfa
φυσικός, ἕμφυτος naturalis, a natura insitus Բնական. բնիկ. ընդաբոյս. սեպհական. տնկակից.
natural, innate;
— բարի, naturally good.
· Calfa
ԻՆՔՆԱԲՈՒՆ αὑτοφυής nativus, innatus, naturalis, proprius որ եւ ԻՆՔՆԱԲՆԱԿ ասի. Բնածին. ընդաբոյս. բու՛ն. բնական. սեպհական. յատուկ. բնիկ.
essence, reality, substance, truth;
essential, real, effective, true;
besides, moreover;
but, still, yet;
in fact, really;
even;
as for, as to;
զիսկն գիտել, զիսկն ասել, to be thorougly acquainted with;
to tell the simple truth;
to exhaust a subject;
մեզէն — լուաք, we ourselves have heard;
ինձ — գլխովին, to me;
to myself;
բնաւ — ոչ, not at all;
բնաւ — զի՞ լսէք նմա, why do you listen to him ? չէ եւ չէ —, by no means, in no way whatever;
յայտ —է, it is palpable, evident, clear;
— ես, for me, as for me;
— վասն, as for;
— եւ —, in a moment, soon, speedily, immediately, instantly, directly, forthwith;
truly, in effect, really.
· Calfa
ԻՍԿ. ա. որ եւ ԻՍԿԱԿԱՆ. Էական. ի բնէ գոյացական. բուն. յատուկ. բնիկ. ստոյգ. Ճշմարիտ եւ. հարազատ.
cavalier, gentleman;
cf. Հանդերձ.
· Calfa
Զոմանս յազատ տանէ, եւ զայլս, որք ի բնիկ հեծելազանց. (Արծր. ՟Գ. 7։)
prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.
· Calfa
ՆԱԽԱԳԱՂԱՓԱՐ. Ըստ քերականաց է բառ արմատական եւ բնիկ՝ որ լինի հիմն ածանցից.
pre-existent;
— էն, the First Being.
· Calfa
Նախկին գոյացեալ. որ ինչ եղեալ է կանխաւ. նախաբնաւորեալ. բնիկ.
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
· Calfa
proper, own, particular, special, peculiar, private;
essential, natural;
alone, separate;
singular, unexampled, alone of its kind;
cutting, sharp, taunting (answer);
cf. Յատկաբար;
— անուն, proper name.
· Calfa
ἵδιος proprius եւ privatus, peculiaris, specialis. իբր Յատեալ՝ զատուցեալ՝ իրօք կամ մտօք. Սեպհական. իւրական. բնիկ, առանձնական. մասնաւոր. իսկ. բուն իրենը. մախսուս.
of our nation, national.
· Calfa
Որ է յազգէ մերմէ. մերազգեայ. բնիկ ազգային. համազգային. մեր ազգէն.
spread throughout, very extended, universal, general;
— ծով, the Ocean;
— օդ, atmosphere.
· Calfa
Զբնիկ աշխարհ իւր համատարած զսա մեծ հայք անուանէ. (Յհ. կթ.։)
paternal;
patrimonial;
— ստացուացք, patrimony, inheritance.
· Calfa
πατρωός, πατρικός paternus Հայրական, եւ հայրենի. սեպհական հօր եւ հարց եւ նախնեաց, եւ բնիկ աշխարհին. հօրենական, ծնողական, պապենական, բուն հայրենեացը.
cf. Պատսպարեմ.
· Calfa
ἁποκαθίστημι restituo. Նոյն ընդ Պատսպարել՝ ըստ որում վերստին ի նոյն տեղի անքոյթ կամ ի բնիկ յարկս դարձուցանել.
this earthly pilgrimage;
hospice, inn for pilgrims, foreigners or other travellers, khan, caravanserai.
· Calfa
Կատարեալ զտաղտուկ զաւուրս կենցաղոյս պանդըխտանոցիս՝ գնալոց եմք ի բնիկ աշխարհն մեր. (Փարպ.։)
proper, special, particular, specific, one's own;
noble, illustrious, egregious;
—ք, one's own part, property or heritage;
— էր նմա, it was specially his, it was his lot.
· Calfa
ՍԵՊՀԱԿԱՆ կամ ՍԵՓԱԿԱՆ, կամ ՍԵՓՀԱԿԱՆ. (որպէս թէ սեպուհական, ազատական). περιούσιος peculiaris, eximius περιποίησις acquisitio ἑξαίρετος exemptus a numero, selectus եւ ἵδιος proprius, suus. Առանձնական. իւրական. յատուկ. իրաւամբք ժառանգեալ կամ ստացեալ. ազատ. որոշեալ. բուն. հայրենի, բնիկ. ընտիր. իսկագոյն.
appropriation;
propriety;
attribute, attribution;
nobility.
· Calfa
Դառնային ի սեպհականութիւնս եւ ի տունս։ Զի մի տարամերժիցի սեպհականութիւն ազգացն այնոցիկ ի բնիկ տէրութենէն։ Յինքն գրաւեր զսեպհականութիւն տանն. (Յհ. կթ.։)
περιουσία, ἱδίωμα peculium, opes, res familiaris, proprietas ἱδίωσις appropriatio. յատկութիւն. եւ Սեպհական ինչ. բնիկ ժառանգութիւն. պայազատութիւն. ազատութիւն.
to drive away, to expel, to banish, to exile, to expatriate, to cause to wander or stray;
— ի ծառայութիւն, to reduce to slavery to lead into bondage.
· Calfa
ἅγω duco, abduco. Ի բաց կամ անդր քան զբնիկ տեղին վտարել. վարել տանել. տարագրել. կր. տարագրիլ. եւ Օտարանալ. վտարանջել.
sent as a colony, dispersed, scattered;
vagabond, wandering;
colonist, planter.
· Calfa
ἅποικος domo absens, colonus, peregrinus ἁποικία colonia. Վարատեալ. օտարացեալ ի բնիկ տեղւոջէն. հատուած. գաղթական, եւ Ինքնագլուխ վտարանդի. թափառական. վայրավատին.
to pluck up, to root out, to extirpate;
to unclasp;
to sweep away;
to force, to take by force, to extort, to take away;
to demolish, to destroy, to pull down, to ruin;
— զատամն, to draw, to pull out, to extract a tooth;
— զաչս, to put, to tear the eyes out.
· Calfa
ἑκριζόω eradico ἑκτίλλω, ἑκσπάω, ἑξολεθρεύω ev ello, extraho, extermino. (արմատն է Խիլ. որ եւ արաբ. քէլ, քէր) Ի բաց կորզել արմատաքի զբոյսս եւ զտունկս. եւ Քարշել հանել ի բնիկ տեղւոջէն զոր ինչ եւ է՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
possession, domain, land, estate, landed property, fief;
farm, arable land;
possession, occupancy, holding;
dominion, empire, power;
— որովայնի, costiveness, constipation of bowels.
· Calfa
κατάσχεσις possessio. Կալեալ տեղի բնակութեան եւ հասից. ստացուած տանց եւ անդոց. վիճակ ժառանգութեան. բնիկ տէրութիւնն, եւ երկիր ստացեալ. սահման սեպհական. ունեցած կամ ձեռք ձգած տեղը. Տե՛ս (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 24=45։ ՟Ի՟Ե. 16=28։ Թուոց. եւ ՟Ի՟Է. 7։ ՟Ի՟Ե. 12, եւ այլն։)
Զբնիկ սեպհական կալուածի ազգին արշակունեաց զքաղաքն վաղարշապատ. (Փարպ.։)
the thirty fifth letter of the alphabet, and the twenty ninth of the consonants;
eight thousand, eight thousandth.
· Calfa
Փ. Թաւոսութիւն տառիս այնչափ հեռանայ ի բենէ, մինչեւ մերձենալ ի փհ, վհ, ւհ. այսինքն ի ֆ. ուստի առ եբրայեցիս անխտիր հնչի ֆէ, եւ փե. որ առ քաղդէացիս է միշտ փէ, եւ առ ասորիս եւ առ պարսիկս միշտ ֆէ. բայց պարսիկք ստէպ խառնեն զայլ տառս նմանաձեւս ընդ ֆէի. այսինքն են փէ կամ բէ, պէ, եւ վաւ։ Լատինք զսեպհական եւ զսեպհականեալ բառս իւրեանց գրեն ֆ տառիւ. իսկ զբնիկ կամ զյայտնի յունականս եւ զայլազգականս՝ գրեն բհ կամ փհ, բայց ֆ հնչմամբ։ Իսկ մեք չունիմք զձայնդ ֆ, վասն որոյ զայնու գրեալս յայլոց՝ փոխեմք ի փ. զոր օրինակ փաղեկ, փարաւոն, փող, փիղ, փիլիսոփոս եւ այլն. որ ըստ այլոց՝ է ֆալթգ կամ ֆէլէկ. ֆսրաօն կամ ֆառաօ. ֆուլ, ֆիլ, ֆիլօսօֆօս եւ այլն.
the thirty sixth letter of the alphabet, and the thirtieth of the consonants;
nine thousand, nine thousandth.
· Calfa
Ք. Ի վերջին տառ ի բնիկ մեսրոպեան նշանագիրս մեր. (զի օ՝ յետ ժամանակաց յաւելաւ ի յունէ փոխանակ համազօր հնչմանս աւ. զորմէ տե՛ս ի տառն Ւ, եւ Օ) այլ քանզի առ յոյնս վերջին տառ է ω մեծ օ՛ ասացեալ, նմին իրի ուր Յայտ. ՟Ա. 8. եւ 10. յունարէն ասի.
the same country;
townsman, citizen, burgess;
—ք, towns-people, towns-folk.
· Calfa
reform, regeneration;
epigram;
inscription;
title.
· Calfa
ՎԵՐՏԱՌՈՒԹԻՒՆ. ἁναστοιχείωσις instauratio, resolutio, redintegrtio. որ եւ ՎԵՐԱՏԱՌՈՒԹԻՒՆ. Վերծանութիւն ի բնիկ տարերս, եւ ի նախկին վիճակ. նորոգութիւն.
cf. Տար;
foreign, exotic;
foreigner, stranger, traveller, pilgrim.
· Calfa
ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԻԿ մ. Օտարանալով ի բնիկ աշխարհէ. վտարանդութեամբ.
grammar.
· Calfa
γραμματική grammatica, -ce, litteratura. Գրականութիւն. գրագիտութիւն. . անվրէպ դպրութիւն իբր քերեալ եւ հարթեալ. արուեստ ուղղախօսութեան եւ ուղղադրութեան ըստ կանոնաց բնիկ լեզուի գրոց.
ԱՇԽԱՐՀԱԾԻՆ ԱՇԽԱՐՀԱԾՆՈՒՆԴ Ի նմին աշխարհի ծնեալ. բնիկ. սեպհական. համաշխարհիկ. երկրցի, տեղացի. եէրլի.
Արք սիրելիք, որպէս բնիկք, եւ իմոյ արեան առուք, եւ հաւաստի հարազատք. (Խոր. ՟Ա 21։)
that, this, the.
· Calfa
«այդ, դա» ՍԳր. ևն. որից այդչափ, այդպէս, այդպիսի, այդր, այդրէն, այտի կամ այդի «այդտեղից», այդրէնածին «բնիկ» Ե-զեկ. խէ. 22. բոլորն էլ հին և ընտիր. յետին են այդուստ կամ այտուստ «այդտեղից», այ-դանօր «այդտեղ», այդգունակ «այդպիսի», այդապէս «այդպէս», այդքան ևն։
= Բնիկ հայ բառ, հնխ. to ձևից. մեկնու-թիւնը մանրամասն տե՛ս Դ, դա։-Հիւբշ. 487։
cf. Այծի.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ. հնխ. aig'-(Pokorny 1։ 8 և 38, Boisacq 26)։ Հմ մտ. յն. օίς, սեռ. αίγος «այծ», αίγειος «այծեայ, այծենի». սանս. [other alphabet] aǰā «այծ», aǰá-«բուծ», aǰa-gara «այծակեր», ajina-«մորթ», զնդ. iza-ēna կամ izaena-«մաշկեայ, կաշեղեն» (ո-րից Justi հետևցնում է հին զնդ. *iza «այծ» բառը), պհլ. azak «այծ», լիթ. ožys «բուծ», ožka «այծ», հիռլ. ag allaid «եղջերու»։ Հայերէն ձևը ճշտիւ համապատասխանում է յունարէնին. միւսները ղուրկ են յ ձայնից։ -Հիւրշ. 417։
man;
husband, spouse;
person;
youth, young man;
— երեւելի, personage;
— իւրաքանչիւր, every one, every person, every body;
— ոք, a person, some one;
— ընդ արամբ, — զարամբ, in competition;
with emulation;
— ցընկեր, one to another;
ընդ — եւ ընդ կին, the men as well as the women, both men and women;
առ —, յայր, each person, a head, a man;
առն տալ, to marry;
առն՝ արանց լինել, to get, to be married;
վատ արանց, coward;
քաջ արանց, brave, courageous;
— խաղաղութեան, peaceful man;
— գործոյ, ingenious, active man;
— զօրութեան, valorous man;
— մահու, guilty, worthy of death;
— պատերազմի, belligerous, warlike, martial;
արք արեանց, sanguinary, bloody men;
— Աստուծոյ, man of God.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ է, բայց բացատրութիւ-նը շփոթ է. մի կողմից կայ զնդ. arša «այր, արական (հյց. aršānəm, սեռ. aršnō, յգ. ւեռ. aršnam), յն. ἀρσην, ἄροην (սեռ. ἀρρε-νος), լակ. εἰρήν, յոն. έρσην (έρσήν) «այրուկ, այրական», սանս. ršabhá-«ցուլ». -իսկ միւս կողմից կայ յն. ἀνήρ, ἀν(δ)ρός «այր»։ Հիւբշ. 418 առաջինների կողմն է և դնում է հյ. առն=զնդ. aršnō<հնխ. rsnós, ուղ-ղականը սեռականի նման *առն<հնխ. rsen (հմմտ. զառն=յն. fօրήν), յգ. ուղ. *արինք իսկ այր, արք՝ ուրիշ բունից ձևացած։ Bug-ge, Etrusk. u. Armen. էջ 53 առաջարկում է այր=ανήρ. Meillet MSL 9, 151 և 11, 18 ծան. ընդունելով որ հնխ. s՝ հայերէնամ r ձայնից յետոյ տալիս է շ (օր՝ զարշիլ, քար-շել), մերժում է Հիւբշմանի համեմատա-թիւնները և ըստ Bugge՝ դնում է այր= ανήρ, սեռ. առն<հնխ. anr*(s (յն. ανορος) տր. առն<հնխ. anrai, anri, գըծ. արամբ, ռեռ. տր. արանց կազմուած նմանութեամբ զառն բառի. յգ. հյց. արս-*anrns, յգ. ուղ. արք շինուած սբանից։