solidity, durability, strength;
re-enforcement, establishment, confirmation, settlement, corroboration;
fort, fortification;
redoubt, outwork.
ὁχύρωμα, ἑρυμνότης, κρημνότης munitio, munimentum, firmitas Ամո՛ւր եւ անքոյթ գոլն. յապահովութիւն. պատսպարութիւն. հաստատութիւն, սերտութիւն. պնդութիւն. տոկունութիւն. անսասանութիւն. գավիլիք. խթիհքեամ. իշթիտատ. թէմքին. գարար. եմնիյէթ.
Պահեալ ամրութեամբ զհովուապետն։ Համօրէն ժողովրդեան քում սովիմբ ամրութիւն. (Նար.։)
to assemble, to concentrate;
to enclose, to confine;
to fold, to furl, to tighten, to pack, to tuck;
to shorten, to restrain, to contract;
to straiten, to stint, to limit, to bound;
— զմիտս՝ զանձն, to recollect one's self, to collect one's ideas;
— զմեռեալն, to bury the dead, to inter;
— զսուրն, to sheathe a sword.
Զտօն արմտեաց ամփոփելոյ։ Մի՛ առհասարակ զնշխար հնձոց ամփոփեսցես։ Ամփոփիցէ զկալ քո։ Առաքեաց Դաւիթ, եւ ամփոփեաց զնա ի տուն իւր։ Ամփոփեաց զձեռն անդրէն։ Շա՛տ է արդ, ամփոփեա՛ զձեռն քո։ Ընդէ՞ր ամփոփեաց Մողոքոմ զԳադ։ Ամփոփեցին զնա, եւ տարան թաղեցին։ Երթիցես ամփոփիցես զմեռեալն։ Ամփոփել զմարմինս անկելոցն ի պատերազմի. եւ այլն։
to contain, to be closed or shut up;
to draw closer, to be contracted, concentrated, to assemble;
to fold up;
to fall back;
to reflect.
Ի սենեակս ղօղեալ ամփոփիցիմ։ Ի քո սպառնալեաց ամփոփին քերոբէք։ Ամենայն չարին երեւոյթք մերժին խափանին, եւ բնաւին ամփոփին։ Իբր զհերքեալ՝ առ իս ինքն ամփոփեցայ. (Նար.։)
Թէ եւ թաքուն իմն ամփոփեալ, յռամիկ ազանց միջի ծածկեալ. (Շ. վիպ.։)
Գոչումն որոտման յետ հասելոյ զանձրեւ կենաց՝ ամփոփեալ յերկինս՝ առ առաքողն անդրէն դարձան. (Շ. տաղ.։)
shame, confusion, abashment;
bashfulness;
ignominy, turpitude;
baseness;
յ— առնել, to put to shame, to confound;
յ— լինել՝ զամօթի հարկանել, to be ashamed, to be confounded, to blush;
—ք, privy parts.
αἱσχύνη, ἑντροπή pudor, verecundia Կիրք ամաչելոյ. (որպէս յաղաչելոյ՝ աղօթք, յարածելոյ՝ արօտ) շառագունութիւն դիմաց. պատկառանք՝ հանդերձ նշաւակութեամբ անձինն, կամ ընդ նախատինս իւր. խայտառակութիւն. խիպ. խպնիլը. խաղքութիւն. առ, հիճապ, ուտ, ութանմագլըգ, այպ, րէզալէթ.
Բորբոքեսցին ամօթով իւրեանց։ Ամօթ կրեսցեն յուսացեալքն ի քաղաքս եւ յինչս։ Թշնամիք նոցա զգեցցին զամօթ։ Կրեսցեն զամօթ։ Ամօթ երեսաց իմոց ծածկեաց զիս։ Հեղեր զնովաւ զամօթ։ Արկցեն որպէս կրկնոց զամօթ իւրեանց զիւրեամբք։ Թշնամեաց նորա զգեցուցից զամօթ։ Ամօթ հօր որդի անմիտ։ Խայտառակեալ զամօթ եգիպտացւոցն։ Եղիցի ձեզ թիկունք փարաւոն յամօթ։ Զերեսս անանկաց լի առնէք ամօթով։ Պոռնկութիւն քո յամօթ լինիցի քեզ։ Ամաչեցէ՛ք զամօթ մեծ։ Գնասցեն ամօթով։ Զերեսս իմ ոչ դարձուցի յամօթոյ ընդ երեսս թքանելոյ։ Առ ամօթոյ ձերոյ ասեմ. եւ այլն։
Առանց ամօթոյ եւ պատկառանաց կալ առաջի մեծութեան քո. (Ագաթ.։)
Ամօթով քով մեծաւ լի եմ. (Կլիմաք.։)
Յայտնեսցի ամօթ պոռնկութեան քո. (Եզեկ. ԺԶ. 36։)
Մարգարէք ամօթոյ (աստարտայ գարշելւոյ)։ Յայտնեսցի ամօթ քո. (՟Գ. Թագ. ԺԸ. 25։ Ես. ԽԵ. 3։)
shameful, disgraceful, ignominious, scandalous.
Ամօթալիս առնէ զքորսն յաչս օտարաց. (Վրք. հց. ՟Թ։)
cf. Ամօթալիք.
Զամօթոյ մարմինսն ի պարկեշտագոյն կողմանսն թաքուցեալ պահէ. (Կոչ. ՟Դ։)
vine-dresser, husbandman, that cultivates the vine, wine-grower.
Թզենի մի էր ուրումն անկեալ յայգւոջ իւրում ... ասէ ցայգեգործն։ Մաճակալք եւ այգեգործք քո։ Յաղքատաց երկրին եթող դահճապետն յայգեգործս եւ յարդիւնարարս։ Այգեգործք ի լերինն. (Ղկ. ԺԳ. 7։ Ես. ԿԱ. 5։ ՟Դ. Թագ. ԻԵ. 12։ եւ Երեմ. ԾԲ. 16։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 10։)
vineyard, large extent of country planted with vines.
Խոտորեցաւ Սամփսոն յայգեստանն։ Դարանամուտ լերուք յայգեստանին։ Ելջի՛ք յայգեստանացն։ Մինչեւ ցյաբէղ այգեստանեացն։ Անգս եւ այգեստանս։ Յայգեստանի քում։ Եդին զիս պահապան այգեստանի։ Ի մէջ այգեստանեաց ենգադգայ. (Դտ. ԺԴ. 5։ ԻԱ. 20. 21։ ՟Ժ՟Ա. 33։ ՟Ա. Թագ. ԻԲ. 7։ Ես. ԺԶ. 10։ Երգ. ՟Ա. 5. 13։)
vineyard, land planted with slips of the vine;
անկել զայգիս, to plant the vineyard;
կթող այգւոյ, cf. Այգեկութ;
տէր այգւոյ, cf. Այգետէր;
պահապան այգւոյ, keeper or guard of the vineyard.
Զվեց ամ յատցես զայգի քո. յամին եօթներորդի զայգի քո ո՛չ յատցես։ Ո՛չ սեխենիք, եւ ո՛չ այգիք, եւ ո՛չ նռնենիք։ Երկիր ցորենոյ եւ գարւոյ եւ գինւոյ, այգեաց, նռնենեաց։ Նստէին ընդ այգւոյ իւրեանց եւ ընդ թզենեաւ. (Ա. Մակ. ԺԴ. 12. եւ այլն։)
so, thus, in this manner.
Ա՞յդպէս ուսար ի տեառնէն քումմէ, ա՞յդպէս վարդապետեաց. (Լմբ. ատ.։)
such, like, similar, so.
Զի՞նչ գործես, ո՛վ այդպիսիդ. իջուցանես ի յերկիր զյոյսն մեր։ Ուստի՞ դուք, ո՛վ այդպիսիքդ, եւ մեծին եւ փոքուն զքանակն ի վերայ բերէք։ Ասացէ՛ք մեզ ո՛վ այդպիսիքդ։ Ասա՛ ինձ, ո՛վ այդպիսիդ. (Կիւրղ. պրպմ. ԼԷ։ եւ գնձ. ՟Ժ՟Ա. ԻԹ։)
cf. Այդր.
Այդրէն ի քեզ (յն. ի քեզ ինքն) խորտակեսցին ալիք քո։ Այդրէն ի դոյն աթաթաւել։ Այդրէն ի ձեզ մեծանալոյ. (Յոբ. ԼԸ. 11։ ՟Բ. Մակ. ՟Բ. 26։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 15։)
Առ քեզ այդրէն դարձցին քոյս գրեցեալք. (Շ. թղթ.։)
another, other;
different, unlike;
some;
—ով ճանապարհաւ, by another way;
—ով օրինակաւ, in another manner;
—ոք, another;
եւ ոչ — ոք, even another;
յայլմէ կողմանէ, another side, the other side;
— է ասել եւ — գործել, it is one thing to say, another to do;
եւ այլն, —ովքն հանդերձ, and so on;
— ընդ այլոյ, one for another, pellmell;
— յայլմէ լինել, to lose one's presence of mind, to be overcome by joy or fear;
ոչ — իւիք, in no other way;
— ընդ —ոյ ասել, to say equivocally, ambiguously.
Տո՛ւր զքո որդիդ ինձ պատանդ, եւ այլ ընդ իս եւ ընդ քեզ խաղաղութենէ. (Լաստ. Դ։)
Կենդանի եմք մարմնով, այլ տկար երկոքումբք. (Շ. թղթ.։)
Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլ եւ այլ. (Ղեւտ. ԺԹ. 19։ Օր. ԻԲ. 9.) սոյնպէես եւ յն. διάφορον. diverse. կամ δίφορον իբր կրկին բերս քաղել, կամ երկիցս սերմանել.
Այլ եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, եւ այլն։ Ոչ ասաց նմա Յիսուս, թէ ոչ մեռանիցի, այլ թէ կամիմ ես՝ թէ կացցէ. եւ այլն։
but, yet, still, however;
only, but;
now, then.
Տո՛ւր զքո որդիդ ինձ պատանդ, եւ այլ ընդ իս եւ ընդ քեզ խաղաղութենէ. (Լաստ. Դ։)
Կենդանի եմք մարմնով, այլ տկար երկոքումբք. (Շ. թղթ.։)
Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլ եւ այլ. (Ղեւտ. ԺԹ. 19։ Օր. ԻԲ. 9.) սոյնպէես եւ յն. διάφορον. diverse. կամ δίφορον իբր կրկին բերս քաղել, կամ երկիցս սերմանել.
Այլ եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, եւ այլն։ Ոչ ասաց նմա Յիսուս, թէ ոչ մեռանիցի, այլ թէ կամիմ ես՝ թէ կացցէ. եւ այլն։
besides, moreover, more.
Տո՛ւր զքո որդիդ ինձ պատանդ, եւ այլ ընդ իս եւ ընդ քեզ խաղաղութենէ. (Լաստ. Դ։)
Կենդանի եմք մարմնով, այլ տկար երկոքումբք. (Շ. թղթ.։)
Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլ եւ այլ. (Ղեւտ. ԺԹ. 19։ Օր. ԻԲ. 9.) սոյնպէես եւ յն. διάφορον. diverse. կամ δίφορον իբր կրկին բերս քաղել, կամ երկիցս սերմանել.
Այլ եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, եւ այլն։ Ոչ ասաց նմա Յիսուս, թէ ոչ մեռանիցի, այլ թէ կամիմ ես՝ թէ կացցէ. եւ այլն։
differently, otherwise;
allegorically, enigmatically.
Զարտաշիսէ եւ զորդւոց նորա յիշելով (երգողաց) այլաբանաբար։ Որք զճշմարտութիւն իրացն այլաբանաբար յինքեանս ունին թաքուցեալ. (Խոր. ՟Ա. 29. 31։)
allegory;
symbol, type;
emblem;
figure, metaphor;
enigma, riddle, rebus.
Եթէ ոչ թուեսցի ումեք՝ արտաքոյ տեղւոյ այլաբանութիւն. (Կամրջ.։)
of another kind, other, different;
otherwise, differently;
else.
Մեծին ա՛յլ ազգ ծառայանալ, եւ փոքուն ա՛յլ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
foreigner, stranger;
pagan, gentile, heathen;
foreign;
different, unlike.
Երբեմն՝ որ էր յայլմէ ազգէ եւ ի կրօնից արտաքոյ եբրայեցւոց. եւ այժմ՝ որ չիցէ քրիստոնեայ. օտարազգի. օտարոտի. այլասեռ. բարբարոս. հեթանոս. դրսի ազգէ, այլազգ. եէպանճի. էճնէպի. ախէր միլլէթտէն. պարպարըշ. թիւրք. եւ այլն. ἁλλογενής, ἁλλόφυλος, ἁλλότριος, βάρβαρος. aliegena, alienus, extraneus, barbarus
transfiguration;
metamorphosis;
transformation, disguise.
Սոսկալի հիացմամբ զայլակերպութիւն քո Տէր եւ այլն. (Շար.։)
of a different sentiment or opinion;
whose ideas wander, flighty, lightheaded.
Ցուցանէր այլամիտ խորհուրդս ունել (յն. օտարս խորհել) նմա ընդ օրէնսն արքունի. (՟Բ. Մակ. ԺԴ. 26։)
to be rascally, to be knavish, to be wicked;
to become mad, to grow mischievous.
Քաւ լիցի ձեզ ե՛ղբարք, մի՛ ինչ անզգամիք։ Անզգամեցար պղծել զճանապարհս քո։ Եւ դուք անզգամեցայք առնել առաւել քան զհարսն ձեր. (Դատ. ՟Ժ՟Բ. 23։ Երեմ. ՟Բ. 33։ ՟Ժ՟Զ. 22։)
Մի՛ անզգամեր (նոր ձ. մի՛ անզգամիր) ի վերայ եղելոց իրացդ ընդ քեզ յառնէն քումմէ. (Պտմ. աղեքս.։)
insensible, inanimate, dull, stupid;
besotted, infatuated, stupefied.
ՅԱՆԶԳԱՅ, ՅԱՆԶԳԱՅՍ. Իբրեւ անզգայ եւ անմիտ. եւ անզգալի օրինակաւ. առանց զգալոյ՝ իմանալոյ՝ գիտելոյ. անզգայաբար. անզգայութեամբ. յանզգաստից. անբանաբար. չզգալով, առանց իմնալու, անխելքութենով. սէրսէմլիյիլէ. ագըլսըզլըղըլա. տույմատան.
Որ ոչ յանզգայ եւ արտաքոյ մտաց իւրեանց իցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
insensibly, imperceptibly;
stupidly;
cf. Անզգայաբար.
ՅԱՆԶԳԱՅ, ՅԱՆԶԳԱՅՍ. Իբրեւ անզգայ եւ անմիտ. եւ անզգալի օրինակաւ. առանց զգալոյ՝ իմանալոյ՝ գիտելոյ. անզգայաբար. անզգայութեամբ. յանզգաստից. անբանաբար. չզգալով, առանց իմնալու, անխելքութենով. սէրսէմլիյիլէ. ագըլսըզլըղըլա. տույմատան.
Որ ոչ յանզգայ եւ արտաքոյ մտաց իւրեանց իցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
cf. Անզգայ.
Ծովն եւ ձուկնն, որ է անզգայական բնութիւնք, լսէին եւ անսային. (Ոսկ. ապաշխ.) իմա՛ ըստ յն. արտաքոյ բնութեան։
insensibility, stupidity, apathy, indolence, lethargy.
Եւ իբր անմտութիւն. անխոհեմութիւն. անբանութիւն. որ ասի եւ ԱՆԶԳԱՄՈՒԹԻՒՆ. ἁφροσύνη. amentia, imprudentia, desipiemta. անխելքութիւն, խենդութիւն. ագըլսըզլըգ. սէրսէմլիք.
insensible.
Քուն անզգայուն, քուն մշտնջենաւոր։ Արթնութիւնք նոցա անզգայունք. (Բրս. հց. եւ Բրս. արբեց.։)
impenitent, irreclaimable;
irrevocable.
Ըստ անզեղջ սրտի քո գանձես անձին քում բարկութիւն. (Հռ. ՟Բ. 5։)
unarmed.
Զօրագլուխք մարտի քո անզէնք ի գիտութեանն օրինաց. (Երզն. լս.։)
matchlessness, incomparableness, excellence.
Ծանիցէ՛ քո անզուգականութիւնդ. (ՃՃ.։)
interminable, infinite, perpetual.
Յանզրաւ թախծանաց։ Յանզրաւ հիքութիւնս. (Նար.։)
nothingness.
Անգոյութիւն. ոչինչ. չքութիւն. անէք. անգոյք.
uninterrupted, continual, successive;
uninterruptedly, successively.
Անընդհատ ի քուն կալ. (Մամբր.։)
immediately.
Որ եւ ԱՆՄԻՋԱԲԱՐ. ἁμέσως. immediate. Առանց ընդ մէջ մտանելոյ այլոյ իրի կամ միջոցի. անդէն մերձ կալով. հուպ առ նմին. քովէն. սըրա իւզրէ. մուգթէրին. հէման.
cf. Անընդունելի;
— լինել, to be inadmissible.
Քաղցեաւ եւ ծարաւեցաւ՝ անընգալ ի հաշանաց, եւ մաքուր ի մեղաց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Մեծամեծ պարգեւօք պատուել. վասն որոյ հաւանեցուցեալ զարքունիսն՝ անընկալ թողոյր (Մեսրոպ). (Կորիւն.։)
indiscretion, imprudence.
Պակասութիւն ընտրողութեան՝ քննութեան եւ ուղիղ դատման. անխոհեմութիւն, տգիտութիւն. անխելքութիւն.
cf. Անթարգման.
Անթարգմանելի է քո տնօրէնութիւնդ Քրիստոս Աստուած. (Գանձ.։)
without wings.
Ոչ ոք զմարդոյ բնութիւն սահմանելով՝ ասիցէ, անթեւ, ոչ չորքոտանի. (Կիւրղ. գանձ.։)
too late;
unseasonable;
unforeseen, unexpected.
παρὰ καιρόν. praeter tempus, ἅκαιρος. inopportunus. Որ ինչ լինի արտաքոյ դիպող ժամու. տարաժամ. յառաջ քան զժամանակն կամ անագան. տարադէպ. պիվագթ, մահալսըզ.
Զի թէ արտաքոյ արդեօք տօնիս զբան պատմութեանս ձգեցի, անգոսնեցէ՛ք որպէս զանժամ եւ շատախօս. (Աթ. համբ.։)
intolerant, impatient;
incontinent, intemperate, immoderate;
violent.
Տկար եւ անժոյժ (կամ թերեւս՝ անոյժ) են չարչարանքդ քո. (Ճ. ՟Ա.։)
to curse, to imprecate;
to detaste, to loathe, to abhor, to forswear, to deny upon oath.
Օրհնեսցէ զպտուղ երկրի քո, որ Ադամաւն անիծաւ. (Արշ. ՟Կ՟Թ։)
Մի՛ անիծաներ այլոց։ Ի մտի քում մի՛ անիծաներ թագաւորի. (Ժղ. ՟Է. 23։ ՟Ժ. 20։)
foolish, senseless, insipid;
irrational, absurd.
Երգեսցե՛ս մի՛ անիմաստ լեզուաւ միայն, այլ ի միտս քո. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Անիմաստասիրութիւն.
Պակասութիւն իմաստութեան, եւ անիմաստն գոլ. անմտութիւն. տգիտութիւն. անխոհեմութիւն. անխելքութիւն. ագըլսըզլըգ. ահմագլըգ.
negligent, heedless, indifferent, inattentive;
confident, sure;
Անհոգ, Յանհոգս, negligently, carelessly;
confidently;
indifferently;
յ—ս կալ՝ լինել, to be negligent or indifferent.
Ազատ ի հոգոց. անզբօս, անզբաղ. անկասկած. անքոյթ. յապահովացեալ. աներկիւղ. անխռով. հանդարտ. ἁμέριμνος. curis vacuus, securus. սաքին. գայտսըզ. էմին. տաղտաղասըզ.
ԱՆՀՈԳ, ՅԱՆՀՈԳ, ԱՆՀՈԳՍ, ՅԱՆՀՈԳՍ. Առանց հոգոց, եւ անփոյթ լինելով. անհոգութեամբ. յանհոգութեան, յապահովս. աներկիւղ. անքոյթ. էմնիյեթ իւզրէ, գամսըզ գասավ էթսիզ. իհմալլըզըլա.
Ոչ թէ անհոգ գամ զճանապարհս օրինաց քոց. (Լմբ. սղ.։)
not haughty, humble, unpretending.
Պահել զհոգիդ քո սրբութեամբ, եւ անհպարտ խոնարհութեամբ. (Շ. այբուբ.։)
that cannot be taken in hand, extremely difficult;
untractable.
Վերամբարձութիւն անձեռնարկելի։ Ոչ երբէք ելանէ ըստ բան քո իր անձեռնարկելի. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Հ՟Զ։)
Ինձ յոքունց տարացոյց վկայս կացուցանել ո՛չ է անձեռնարկելի. (Մագ. ՟Ի՟Ա։)
that cannot reach or accomplish, incapable, unskilful.
Բնակութիւն քո երկնից երկինք են՝ աներեւոյթ անձեռնհաս ձեռին մարդոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 8։)
unformed.
Հերացն կտրել ցուցանէ զմաքուր եւ անձեւ կեանսն. (Դիոն.։)
narrow;
desirable.
Անձկալի փափաքումն. (Մագ. ՟Ե։)
narrowness, contractedness;
pressure;
constraint;
anxiety, inquietude, chagrin, trouble, vexation, care, affliction, tribulation, anguish.
Յանձկութեան քում եւ ի նեղութեան քում, որով նեղեսցէ զքեզ թշնամին քո։ Նեղութիւն եւ անձկութիւն եւ մութ։ Ի նեղութեան եւ յանձկութեան։ Նեղութիւն եւ անձկութիւն ի վերայ ամենայն մարդոյ՝ որ գործէ զչար։ Նեղութի՞ւն, թէ անձկութիւն։ Զեղութիւն եւ զանձկութիւն գտի։ Յանջրդւոյ, յանձկութենէ, եւ ի թշուառութենէ. եւ այլն։
Փեսային անձկութեամբ մաշիմ։ Անձկութեամբ սիրոյ քոյ յիշատակի։ Փափագ անձկութեան. (Նար. ՟Ժ՟Բ. ՟Ղ՟Բ. ՟Ղ՟Ե։)