cf. Սարսռամ.
ՍԱՐՍՌԱՄ կամ ՍԱՐՍՌԻՄ. τρέμω, τρέω tremo, trepido φρίσσω horreo ῤιγέω rigesco, exhorreo θορύβομαι turbor, commoveor. որ եւ ՍԱՌՍՌԱՄ, ՍԱՌՍՌԵՄ. Սարսուռ կրել. դողալ ի ցրտոյ սառնամանեաց կամ ի տենդէ, եւ յերկիւղէ. դոփալ. զնդալ. սարսիլ բոլորովին. սարսափիլ. սըրսռալ, դողալ դողդղալ, խիստ մրսիլ եւ վախնալ.
cf. Սրտաբախ.
Թնդեալ սրտիւ. սրտատրոփ. սիրտը թունդ ելած՝ վախէն.
to strike with consternation, to terrify, to appall.
Պախեալ՝ պակուցեալ՝ պաղեալ՝ բախեալ սրտիւ. (լծ. սրտաբախ, եւ սրտավախ) յն. պէսպէս բառիւք. որպէս ռմկ. սիրտը փրթիլ, հոգեվարք քաշել, խիստ վախնալ.
cf. Վաղամահուկ.
ՎԱՂԱՄԱՀ ὡκύμορος q.d. ocys moriens subita morte sublatus, immaturo fato abreptus, brevis vitae. որ եւ ՎԱՂԱՄԱՀՈՒԿ. Վաղամեռ. վաղամեռիկ. արագավախճան. արագամահ. յանկարծամահ. շուտ մեռնօղ, քիչ ապրօղ.
Վաղամահ սովով վախճանել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
cf. Վաղամահ;
— մահ, premature death;
juncus rotundus aromaticus, schoenanth.
cf. ՎԱՂԱՄԵՌ ՎԱՂԱՄԵՌԻԿ) կամ որպէս Վաղ եւս մեռեալ. կանխաւ վախճանեալ.
to crown, to wreath;
to reward, to recompense;
to give the nuptial blessing, to marry;
to crown, to achieve, to accomplish.
Ըզքեզ քաղաք Աստուծոյ ... անվախճանփառօք պսակեաց սուրբ հոգին։ Պսակէ զքեզ ի պատիւ ամենայն սրբովք իւրովք։ Քանզի թագաւորն քրիստոս պսակեաց զսա սքանչելի փառօքն իւրովք։ Որ պսակեացն զհայաստան նորասքանչ լուսաւորչօք . (Շար.։)
screw;
windlass, hand winch;
wheel and axle;
*whirligig;
— խոր or — մայր, hollow or female screw;
screw-box, nut;
— մանրաչափական, micrometrical screw;
— վերակոչ, nut-screw;
— օդահան, ventilating screw;
— արքիմեդեայ, Archimedes' screw, spiral pump;
— հոլանտացի, Dutch screw-pump;
— անվախճան or — անեզր, endless or perpetual screw, worm, creeper, conveyer.
cf. Պտսկեմ.
Մագլցէր զերեսս դատաւորին, որպէս եւ սովորութիւն է տղայոց՝ այսպիսի անակնածութեամբ պտըսկել։ Մինչեւ ի ստնդիայ տղայսն՝ որք ի գիրկս մարցն պտըսկէին, ասելով թերակատար եւ թոթովախօս լեզուով. (Հ. յուլ. ՟Ժ՟Է.։ եւ Հ. փետր. ՟Դ.։)
fracture, breakage.
Եհար, եւ ցրուեաց զուղեղն. (եւ այսպիսի ջախմամբ վախճանեցաւ։ Ջախմամբ անդամոց) (մարտիրոսաց). (Խոր. ՟Բ. 43։ Շ. տաղ.։)
multitude, crowd, quantity;
company of mourners or weepers;
repeated bursts of weeping, wailing.
Մկրտութիւն՝ վախճանելոց աջողակ պատան, քան զշիրիմ՝ մեծ վայելչականագոյն, քան զջայլին պար՝ բարեպաշտագոյն. (Ածաբ. մկրտ.։)
to warm oneself, to get warm;
to catch a fever, to fall sick;
to burn, to be excited, inflamed, infuriate;
— յախտս, to plunge into vice;
առ պատկերս կռոց —, to give oneself up to idolatry.
Ծիւրական ցաւօք ջերեալ վախճանեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
after, since, afterwards;
— զատկի, after Easter;
— տրայիանոսի, after Trajan;
— երկուց ամաց, after two years;
— գալոյ քո, after or since your arrival;
— մեկնելոյ քո, since you set out;
— բազում ժամանակաց, a long time since;
— սակաւուց, a short time since, shortly after;
— այսորիկ, — այնորիկ, after that, since that time, then, since, afterwards, after;
— որոյ, after that;
back;
— յառաջ, before and behind;
ի — ընկենուլ, to lay aside;
— դարձուցանել, to bring back;
— դառնալ, to return, to come back;
— կալ, to recede from, to desist;
— հայիլ, to look back;
— ընթադրել, to retort, to repulse, to repel.
Յետ փոքր ինչ իրի. (Ոսկ. ի տղայս վախճ.։)
from behind;
after, at last;
back, the buttocks;
nakedness;
— ուրեմն, lastly;
— կողմանէ, behind, from behind.
Յետուստ ի վախճան ժամանակի ինքն զինքն երեւեցոյց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
long;
a long or great while or time;
— հիւանդանալ, to have a long illness.
Յերկար հիւանդացեալ վախճանեցաւ. (Խոր. ՟Գ. 12։)
Ի դորա յերկար խաղաղութեանն եւ մեք առողջութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր։ Հասեալ ի յերկար ծերութիւն՝ վախճանեցաւ. (Եղիշ. ՟Բ։ Փարպ.։)
to prolong, to prorogue, to delay, to put off, to protract, to spin out;
ոչ — զկեանս իւր, to be short-lived;
ոչ յերկարեսցէ աւուրս, let his days be few;
առանց յերկարելոյ իսկ ասացից, in a word;
զի՞ —, in short, in fine;
cf. Յերկարիմ.
Ոչ յերկարեալ զկեանս իւր՝ վախճանի. (Խոր. ՟Գ. 10։)
memorial, preserving the memory of.
Որ առնէ զյիշատակ այլոց. յիշօղ վախճանելոյն.
flowing rapidly;
impetuous, rapid;
furious, noisy, clamorous;
whirlpool;
syrtis, quick-sand, moving sands.
Մինչ դեռ ընդ ալբան գետ անցուցանէր զզօրսն, անկեալ ի յորձանուտ՝ վախճանեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Judaism.
Յուդայութիւն ի Յուդայէ, որ է հրէութիւն. եւ ի վախճանի հրէութեան՝ Քրիստոնէութեան անուն ի Քրիստոսէ. (Եզնիկ.։)
accompanying, escorting;
—ք, attendants, train, retinue, suit;
— ճառ, funeral oration.
παραπέμπων, παραπομπός comes, deductor ἑκφόρων efferens in funus, exportator in funeratione. Որ յուղարկ լինի. յուղարկօղ. ուղեկցելով յուղի դնօղ զճանապարհորդս, մանաւանդ զվախճանեալս. ճամբօղ. կէօնտէրիճի.
pre-existent;
— էն, the First Being.
Որով բոլորք՝ վախճանեալք եւ կենդանիք գտցեն զփրկութեան հանգամանս, եւ աշխարհ ի նախագոյակն ժամանեսցէ հաճութեան. (Պիտ.։)
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
to predict, to foretell, to prophesy.
Այսուիկ ա՛յլ նախաճառեալ ձայն (յն. (նախաձայնութիւն) առնու վախճան. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
fighting in the first rank;
coryphaeus, champion;
skirmisher, sharpshooter.
Աւաղէին զվախճան նախամարտկացն հզօրաց եւ քաջաց։ Տայր ի պահեստ բանտի զանձինս զօրավարաց նախամարտկաց եւ քաջից. (Ղեւոնդ.։)
predisposition.
Զի՞նչ արդեօք իցէ նախայօժարութիւն։ Ախորժելն վախճանին է, իսկ նախայօժարութիւն՝ որոց մերձ առ վախճանն։ Ամենայն գործոյ՝ նախայօժարութիւն առաջնորդէ. եւ սկիզբն մեղաց եւ արդարագործութեան՝ նախայօժարութիւն ընդ դատաստանաւ է. (Նիւս. բն. ՟Լ՟Բ. ՟Լ՟Թ։)
cf. Նախասացիկ.
Եկեալ ի վախճան ժամանակի բացակատարեաց տէրն զնախասաց բարբառն աստուածազգեստից։ Եկեալ կատարեաց զնախասաց բարբառ մարգարէիցն. (Զքր. կթ.։)
predicted, foretold.
Եկեալ ի վախճան ժամանակի բացակատարեաց տէրն զնախասաց բարբառն աստուածազգեստից։ Եկեալ կատարեաց զնախասաց բարբառ մարգարէիցն. (Զքր. կթ.։)
exordium, preamble, prologue, prolegomena.
Գրեաց զնախերգանս թղթոյն այսպէս. յորմզդէ առ վախտանգ ախոյեան տասն թագաւորաց խնդալ. (Պտմ. վր.։)
to prelude;
to make a preamble.
Յաղագս կենդանի ծնողաց եւ վախճանելոց յայնժամ բաւականապէս իսկ նախերգեցաք. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
The First Being, the Eternal;
first, former;
—ք, antecedents, precedents.
Ամենայն էիցս սկիզբն եւ վախճան նախէն. սկիզբն՝ որպէս պատճառ, իսկ վախճան՝ որպէս որոյ աղագաւ. (Դիոն. ածայ.։)
primitive, ancient;
primordial, primitive (soil);
— թիւ, primary number.
Սկիզբն ի հօրէն մեր նախնական՝ (յԱդամայ), մինչ ի վերջին դարուս վախճան. (Շ. վիպ.։)
preceding, foregoing, antecedent.
prediction, prophecy.
Ըստ յառաջասացութեան (կամ առաջասացութեան) ի սկզբանն՝ կատարեաց ի վախճանի. (Ագաթ.։)
eternity;
perpetuity;
age;
life;
world;
—, —ս, always, perpetually, eternally;
—ենից, ի —ենից, ab eterno, from all eternity, since the world is world;
ի —ենից ոք ոչ լուաւ, such a thing was never heard of since the world began;
—ս —ենից, for ever and ever, to all ages, ever world without end, everlastingly, eternally;
հանդերձեալ —, future life;
— աշխարհի, duration of the world.
αἱών aevum, saeculum, aeternitas . Յաւէտ գոլն. մշտատեւութիւն. մշտնջենաւորութիւն՝ անսկիզբն եւ անվախճան, կամ սկսեալ անկատարած. եւ Երկար ժամանակ. դար մի հարիւր ամաց. կեանք, աշխարհ. (լծ. արաբ. էպէտէլ ապատ. յն. էօ՛ն, այի՛ օ՛ն. լտ. է՛վում, էդէ՛ռնում, սէ՛գուլում. եբր. այօլամ, էօլամ, լիյօլամ թ. ).
to push, to give a push to, to thrust, to push forward;
արտաքս —, to unload, to discharge, to empty, to cast forth;
— զմիմեանս, to press or crowd on one another;
— զպատերազմ, զճակատ, to fight, to make or wage war, to give battle to;
— զախոյեան, to win, to conquer, to subdue, to depress, to prostrate;
զհոգաւոր կռիւն —, to fight against temptation;
ընդդէմ իրերաց զբարկութիւնն մղել, to be exasperated one against another;
— զանասուն, to train to labour, to break in or teach animals to work;
cf. Ճաշ.
Մղել ընկենուլ ի կորստեան գուբ։ Ի գահից կամ ի վախից մղել. (Սարկ. քհ.։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. մտթ.։)
living for ever or eternally.
Որ միշտ կեայ. անվախճան.
perpetuity, perpetuation, continuation, permanence, eternity.
ἁειδιότης, τὸ ἁείδιον aeternitas եւ այլն. μονή perennitas, perseverantia. որպէս Յաւիտենականութիւն աստուծոյ անսկիզբն անվախճան. եւ որպէս անկատարծ տեւողութիւն սկսելոցն. մնացականութիւն. հանապազորդութիւն. եւ ἁποσχόλασις vacatio, studium. անընդհատ պարապումն.
hemlock.
mendacity.
Սիրով յանձն առցուք զաղքատութիւն եւ զմուրողութթիւն։ Թէ մուրողութեամբ իցէ, եւ թէ օտարութեամբ, նովաւ եւեթ կեցցուք։ Կամ թէ յօտարութեան մուրողութեան եւ վախճան. (Փարպ.։)
mist, darkness, obscurity;
shadow, shade;
foggy, obscure, dark, dusk;
shady, woody.
Ել վախթանգ (ի պատերազմ) ի մռայլ աւուր. (Պտմ. վր.։)
flesh-food;
excess, debauch.
Յադամայ մինչեւ ի վախճան ջրհեղեղին ոչ գոյր հրաման մսակերութեան (ըստ կարծեաց ոմանց). (Մխ. ապար.։)
man;
mortal;
the human race;
կին —, woman;
որդի —ոյ, the Son of Man;
— եւ աստուած, Man-God;
բարի —, worthy or honest man, man of worth;
գեղեցիկ —, handsome man;
բարեսիրտ —, man of feeling, generous-hearted man;
—ն անօրէնութեան, antichrist;
յարգէ —, man of straw;
a scare-crow;
— ի —ոյ, from one man to another;
ամենայն —, every man;
արժանի —ոյ, manly;
անարժան —ոյ, unmanly;
ի բաց մերկանալ զ—ն հին, to put off the old man;
— առ — կուտակիլ, to crowd or rush together, to press, to throng;
արար աստուած զ—ն ի պատկեր իւր, God made man after his image;
ի բարեբաստութիւն —ոյս, for the happiness of mankind;
cf. Այր, cf. Մարդիկ.
Յառաջագոյն ո՛չ մարդ, այլ՝ աստուած (էր բանն). իսկ ի վախճանի եւ զմարդն էառ վասն մերոյ փրկութեանն. (Առ որս. ՟Թ։)
martyr.
Եւ այսսոքիկ մարտիրոսք են, եթէ մինչ ի վախճան պահեսցեն զհնազանդութիւնն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
very profitable, advantageous, lucrative.
Ի վախճան մեծաշահ երթան հասանեն։ Ծով՝ շահ մեծաշահ է մեծատանց։ Մեծաշահ օգտութիւնս գտցուք. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Դ. ՟Ե։)
to separate, to disunite, to part, to get loose;
to remove, to go away, to depart, to retire, to go out, to make off, to steal away;
to abstain, to forbear;
to leave off, to desist, to cease;
to stretch;
to explain oneself;
— ի ցամաքէ, to bear off from the shore, to take sea-room, to stand out to sea;
— ի կնոջէ, to give a bill of divorce;
— ի հիացումն, to go into ecstasies.
Մեկնիլ յաշխարհէ. այսինքն վախճանիլ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 40։)
plundering temples, sacrilegious.
Ի Փովկիդա օրէնք կային՝ զմեհենազերծն կա՛մ ի վախէ արկանել, կամ ընկղմել, կամ այրել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
to die, to expire, to breathe one's last, to give up the ghost, to depart this life, to pay the last debt to nature;
to mortify one's body;
մահու —, to be punished with death, to suffer capital punishment;
— ի մարտ պատերազմի, to die on the breach, to be slain in action;
— ի վերայ ազգին, ի սէր հայրենեաց, to die for one's country;
— քաջութեամբ, պատուով, to die on the field of honor;
մերձ է ի —, he is at the last gasp, he is expiring, dying;
որպէս կեայ ոք այնպէս եո մեռանի, people generally die as they live.
θνήσκω, ἁποθνήσκω morior τελευτάω vitam finio, decedo, defungor νεκρόομαι emorior, demorior. պ. միռ. միւռտէն. լտ. մօ՛ռիօր. դաղմ. մռու. Մահանալ. անշնչանալ. վախճանիլ. փոխիլ յաստեացս. ննջել արդարոց ի տէր. եւ Սատակիլ անբանից կամ չարաց. կոտորիլ. եւ Ապականիլ. մեռնիլ, անցնիլ, հոգի տալ՝ փչել.
dead, deceased, defunct;
dead body, corpse;
ընդ —ս համարել, to believe or take for dead;
օր մեռելոց, All Soul's day;
ցուցակ մեռելոց, register of the dead;
պաշտօն մեռելոց, office for souls in purgatory;
cf. Ննջեցեալ.
ՄԵՌԵԼՈՑՆ գ. ՄԵՌԵԼՈՅԹՔ. որ եւ ասի ՄԵՌԵԼՈՑՆ. Ծախք ի թաղումն եւ ի հոգեւոր օժանդակութիւն մեռելոյն. եւ Որ ինչ իցէ վախճանելոյն.
funeral expenses;
the goods of the deceased.
ՄԵՌԵԼՈՅԹՔ. որ եւ ասի ՄԵՌԵԼՈՑՆ. Ծախք ի թաղումն եւ ի հոգեւոր օժանդակութիւն մեռելոյն. եւ Որ ինչ իցէ վախճանելոյն.
deadness, want of animation, privation of life;
mortality;
mortification;
— արգանդի, the being past bearing, impotence, sterility.
last;
— յետին, վերջին, the last, the last of all, the hindmost;
— յետոյ, — ուրեմն, after all, at last, lastly, finally.
ՀՈՒՍԿ. ՀՈՒՍԿ ՅԵՏԻՆ. ՀՈՒՍԿ ՅԵՏՈՅ. (լծ. յն. է՛սխադօս. եւ թ. ուզագ. ἕσχατος, -ον, -ως, τελεύτατος ultimus, -me;
summus, -me;
postremus, novisimus, extreme. Կարի յետին, վերջին. որ է ի ծայրն ստորին. եւ Յետոյ քան զամենայն. յետ ամենեցուն. ի վախճանի. է՛ն ետեւինը, ետքի, ետքը.