chamberlain.
· Calfa
Երեք պատանիք՝ որ էին սենեկապանք նորա։ Ի բանի արարեալ զբղաստոս սենեկապետ արքայի։ Դիմեցին նոքա ի խորանն հողոփեռնեայ, եւ ասեն ցսենեկապետ նորա եւ այլն։
Lord High Chamberlain.
· Calfa
Երեք պատանիք՝ որ էին սենեկապանք նորա։ Ի բանի արարեալ զբղաստոս սենեկապետ արքայի։ Դիմեցին նոքա ի խորանն հողոփեռնեայ, եւ ասեն ցսենեկապետ նորա եւ այլն։ Եկնել սենեկապանն յարքունուստ։ Կաշառեաց զմանկլաւիկքն, որք սենեկապանք արքայի եւ մօտակացք. (Եղիշ. ՟Է։ Վրդն. պտմ.։)
small room, cabin, cell, hut.
· Calfa
οἵκημα habitaculum, cella. Սենեակ փոքր. խուց. խուղ. խրճիթ. խցիկ,
proper, special, particular, specific, one's own;
noble, illustrious, egregious;
—ք, one's own part, property or heritage;
— էր նմա, it was specially his, it was his lot.
· Calfa
Զբնակութիւն պարթեւական զձեր սեփական պահլաւն ի ձեզ դարձուցից։ Կանգնեցին ի տարոն յիւրեանց սափհական գիւղն յաշտիշատ։ Խնդրեաց զմանկութեան սեպհականն, զոր հօր իւրոյ շնորհեալ էր նմա հազար երգ։ Եւ ոչ մի ոք յիմոց սեպհականացն եւ ի կամարարացն։ Բաժանակից եւս արար զքեզ իւրոյ սեպհականացն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 11։ Եղիշ. ՟Ը. եւ թզմ։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 20։)
appropriation;
propriety;
attribute, attribution;
nobility.
· Calfa
Սոքա իմ սեպհականութիւնս, իմ փափկութիւնս. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
kind, race, species;
sex;
cream;
— գինեմրրոյ, cream of tartar;
gender;
գեղեցիկ —, the fair sex, womankind;
գալ ի ծնունդեւ ի —, to increase and multiply.
· Calfa
Հետեւին անուանք հինգ. սերք. տեսակք, ձեւք. թիւք, հոլովք. եւ սերք են երեք, արական, իգական, չէզոք։ Սերք նախագաղափարացն (դերանունաց ի յն. իսկ ի հյ. եւ յամենայն անուանս) ձայնիւ ոչ ընտրին, այլ յատուկ ի վերայ ինքեանց ցուցցին. (Թր. քեր.։)
Սոքա են անցեալ սեր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
gleaning, gathering or picking up seeds;
babbler, tale-bearer, telltale;
— լինել, to criticize, to find fault with, to censure.
· Calfa
Մի զօրէն սովեցելոյն սերմանաքաղ լինիցիք զփոքունսն մեր, եթէ սխալանս պարտ իցէ ասել, եւ եթէ խաղս. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
σπερμολόγος frugilegus, semina colligens եւ garrulus, nugator եւ disseminans verba. Որ քաղէ յանդաստանաց զարկեալ սերմանիս, կամ ի ճանապարհաց զանկեալ հատս. որպէս ազգ ագռաւու, կամ թռչուն, կամ աղքատ ոք։ Նմանութեամբ՝ կրկտօղ բանից, շաղակրատ. ունայնաբան. բանորսակ. պարսաւագէտ. բանսարկու.
seed, grain;
berry;
corn, pulse;
progeny, race, descendants;
germ, bud, seeds, cause, principle;
cotyledon;
— արութեան, sperm;
— ձկանց, spawn;
— շողգամի, rape-seed;
ի — տալ զցորեան, to sow corn;
ելանել արութիւն սերման, to be afflicted with gonorrhea;
— առնուլ կնոջ, to conceive.
· Calfa
Սերմանել սերմն։ Որոյ սերմն յիւր ի նմին։ Պտուղ սերման։ Սերմն եւ հուձք։ Տուր սերմն, զի սերմանեսցուք։ Առէք ձեզ սերմանս։ իբրեւ զսերմն դնձոյ սպիտակ։ Սերմն բարի։ Փոքրագոյն է քան զամենայն սերմանիս.եւ այլն։
Այսոքիկ են վնասակար որոման սերմանք. (Յճխ. ՟Է։)
Կին ոք եթէ սերմ առցէ (այսինքն յղասցի) եւ ծնանիցի արու ... (կամ) էգ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
to play the telltale, to babble.
· Calfa
Յոլովս դեռեւս առ այսոքիւք եւ այլ ինչ սերմնաբանեսցես, եթէ կամիս բարդել. (Առ որս. ՟Գ։)
eloquence.
· Calfa
Հասարակաց խօսիւք անցանելով ընդ պատմութիւնս. որպէս զի մի ոք երեւեսցի ի պերճաբանութիւնս գրաւեալ առ փափաքն, այլ ճշմարտութեան բանից մերոց կարոտեալ եւ այլն. (Խոր. ՟Գ. 1։)
to be proud of, to act the master, to make parade or show of, to strut, to pique oneself on, to tower or rise above, to domineer, to lord over;
to abound, to increase.
· Calfa
Քաղաքացեաց՝ մի կարի առ գեղջկօքն պերճանալ։ Բայց եւ ոչ ի քահանայանալն եւ փառաւորել հօրն՝ երեւեալ պերճացան նոքա. (Խոր. ՟Բ. 7. 77։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
· Calfa
Գործ աստուծոյ ոչ միայն յիւրմէ զպարգեւս շնորհէ, այլ զմեր չարութիւնն ի բարւոք պէտս դարձուցանէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Զորոց եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պետք յանձին կալաւ մատենադրել. (Խոր. ՟Ա. 2։)
impure, unclean, profane;
filthy, foul, dirty, abominable, detestable, execrable;
— առնել, cf. Պղծեմ.
· Calfa
Ոչ ինչ է պիղծ նովաւ. բայց այնմ՝ որ համարիցի ոք ինչ պիղծ, նմա է պիղծ. (Հռ. ՟Ծ՟Դ. 14։)
pinna, pinna-marina.
· Calfa
Պիննեակն որսայ, եւ պիննասպասեկին տայ, եւ երկոքեանն ուտեն. (Լծ. փիլ.։)
cf. Պին.
· Calfa
Պիննեակն որսայ, եւ պիննասպասեկին տայ, եւ երկոքեանն ուտեն. (Լծ. փիլ.։)
cf. Պինասպասեակ.
· Calfa
ՊԻՆԱՍՊԱՍ ՊԻՆՆԱՍՊԱՍԵԱԿ. Սպասաւոր պինայի, այն է փոքրիկ խեչափառ, ազդարարօղ նմին զգալուստ որսոյ կամ թշնամւոյ. զի յայնժամ խփէ պինն զպատեանս իւր.
cf. Բորոտութիւն.
· Calfa
Բորոտութիւն, պիսակութիւն, եւ դիւահարութիւն։ Պիսակութիւն կամ այլ ինչ արատ՝ որ փոփոքելով իցէ։ Զամենայն պատահար չարեաց յառաջ բերէ. այսինքն զուրկութիւն, զպիսակութիւն։ Ապականեն զմարմինս մարդկան ուրկութեամբ, պիսակութեամբ, եւ այլ պէսպէս վիրօք. (Կանոն.։)
abusively, falsely, improperly;
catachrestically;
— վարիլ, to abuse, to use improperly.
· Calfa
Ոչ իսկ տիրապէս սոքա օգնականք, այլ պիտակաբար ասին։ Չարչարելոյ անուն ասի եւ իսկապէս, ասի եւ պիտակաբար. իսկապէս՝ առ գորցսն չարութեան՝ որ է որդւոյն առանձինն. եւ պիտակաբարն՝ ի վերայ այլոցն, որոց ստածուածովք եւ մարմնովք լինին վնասք. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 4։)
Ոչ են սոքա տիրապէս սուրբ, այլ պիտակաբար ասին. (Ի գիրս խոսր.։)
Մի ոք կարծեսցէ ի վերայ աստուածոյ զստուերս իսկապէս տիրաբանիլ, քանզի պիտակաբար իրք են այս (իբր զեղծումն չարաչար Վարումն). (Փիլ. իմաստն.։)
to want, to be in want of;
to be necessary, useful.
· Calfa
Ստորոգութիւնքն արիստոտէլի պիտոյ են մեզ յամենայն իմաստասիրութիւն. իսկ ներածութիւնքս պորփիւրի պիտանան մեզ ի ստորոգութիւնքն արիստոտէլի։ Այսոքիկ առինչունակին են. յորում պիտանան յըստ միմեանց բանն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ես զիմ աման ձիթոյն ո բացեալ էի, այլ մախաթով ծակեալ էի ըզծեփ նորա. քանզի փոքր ինչ պիտացաւ ի նմանէ. (Վրք. հց. ՟Ե. ձ.) (տպ. տիպոյացաւ)։
utility, profit, advantage;
use, employ.
· Calfa
ՊԻՏԱՆՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. որ եւ ՊԻՏԱՊԷՍ. Օգտակարապէս. բարւոք, ըստ արժանաւոյն. որպէս պարտ էր.
v. imp. one must, it is necessary;
սակաւիկ ինչ պիտեցաւ, it was within a hair's breadth of.
· Calfa
Սակաւիկ ինչ պիտեցան՝ ասէ, եւ եղեալ գտանէի ի մէջ ամենայն չարեաց։ Սակաւիկ ինչ պիտէր՝ եւ սպառեալ կործանէր զնա յերկիր. (Վրք. հց. ձ. այսինքն փոքր միւս եւս եւ ... քիչ մնաց որ.)
cf. Պիտանամ.
· Calfa
Փոքր ինչ պիտոյացաւ ի նմանէ։ Ողորմելով տային նմա որչափ եւ պիտոյանայր նմա։ Եթէ ճգնէաք ի խոնարութիւն, ոչ պիտոյանայր մեզ այլ ճգնութիւն. (Վրք. հց. ՟Է. ՟Ը. ՟Ժ՟Ը։)
Որպէս ոք հեդից եւ վանկից ուսման պիտոյանայ. (Ոսկ. գծ.։)
pyrheum, Persian Fire-altar.
· Calfa
Հրով վառեաց զպիւռիոնն պարսից, զոր տաճար հրոյ անուանէին, յորում զհուրն բորբոքէին հրապաշտքն։ Հրամայէր նմա միւսանգամ շինել զպիւռիոնն՝ զոր այրեաց. (Ճ. ՟Բ. եւ Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։ եւ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Դ.) որ գրէ ՊԻՌԻՈՆ, եւ ՊԵՌԻՈՆ։
cf. Պիւրամիտ.
· Calfa
Այլ պիրամիդքն՝ եւ սոքա արժանի են հրաշից. շինեալք յոյժ անըմբռնելիք յեգիպտոս. զոր քրիստոնեայքս ասեմք շտեմարանս յովսեփու գոլ. իսկ հելլենացիք՝ յորոց մի է եւ հերովդոտոս, ասեն եթէ թագաւորաց շիրիմք են. (Նոննոս։)
Platonic;
— սէր, platonic love;
Platonist.
· Calfa
Զպղատոնականն համարձակագոյն այժմ բարբառիմ։ Եւ այսոքիկ պերճ եւ պայծառ՝ պղատոնականքն իբր եղանիլ բանք. (Խոր. Ա. 35։)
copper, made of copper;
—ձիք, copper utensils, cauldron, copper kettle.
· Calfa
եթէ պղնձի մարմին ունէին նոքա, արդ լուծեալ էր ի դէջ խոնաւոյ աստի. (Եղիշ. ՟Ը։)
pepper;
— լոսեալ, ground or pounded -;
համեմել —աւ, to -.
· Calfa
Զսպիտակ պղպեղ եւ զսեաւ՝ նմանս միմեանց ասեմք գոլ ըստ ջերմայնոյն. քանզի երկոքին ջերմինք են, այլ ըստ առաւելութեան եւ նուազութեան. քանզի սեաւն առաւել ջերմային է, իսկ սպիտակն նուազ. (Սահմ. ՟Ծ։)
ՊՂՊԵՂ. գրի եւ ՊՂՊԻՂ. նոյն բառ է եւ յայլ լեզուս. թ. պիպէր. πέπερι, πέπερις piper. իտ. pepe, pevere. Համեմ կծու եւ ջերմ յոյժ՝ ի գոյն սեաւ, եւս եւ սպիտակ՝ ի չափ գնձոյ՝ ողկուղօրէն բերեալ ի վերայ փոքրիկ ծառոյ յարեւելեան հնդիկս. իսկ յայլ տեղիս պղպեղ է բերք դոյզն բուսոյ՝ ի սկզբան կանաչ պատճով, որ յետոյ կարմրանայ. տաքդեղ.
turbidness, muddiness;
trouble, broil, agitation, disorder, confusion.
· Calfa
Զոր ոչ ոք կարէ գիտել, պէ որպէս, դիւրեա՞ կամ սաստիկ պղտորմամբ պատերազմդ եղեալ վճարեսցի, (Փարպ.։)
to bedizen oneself with coquetry and too great attention to effect, with studied neatness.
· Calfa
Եթէ ոչ սոքօք պճնեսցի ոք, զի այսպէս ասացից, զնա եւ ոչ գէթ ճանաչել զիրին զօրութիւն ասացից. (Սարկ. խր. ուսմ.։)
dish;
bowl, porringer, wooden bowl;
մխել զձեռն ի — ընդ ումեք, to eat together, at the same table, to be a table-companion.
· Calfa
Եթէ ոք զպնակ լուտնայցէ, եւ շարաւով զոհիցն լնուցու. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ղ։)
Նոյն եւ յն. բինաքս. πίναξ, πανάκιον catinus, catilus. իտ. piatto, catino, scudella. Սկուտեղ, սկաւառակ. ամենայն անօթ կերակրոյ ի սեղանի՝ տափարակ, եւ փոքր մի խոր, թեփսի, սահան. ...
strong, robust;
brave, daring, gallant, courageous, manful;
hard, firm, solid, steady.
· Calfa
Ոչ ամենայն ոք պնդակազմ է լսովք (լսելօք). (Լաստ. ՟Ի՟Գ ։)
flat-nosed or snub-nosed;
noseless.
· Calfa
Զոր օրինակ նահատակս ոք ընտրիցէ՝ կողմնակէս, կամ պնչատս. (Ոսկ. գաղ. ՟Է։)
cf. Պշնեմ.
· Calfa
Յորժամ ոք ընդ զննական արեգակամբս նայիցի՝ պշնելով, եւ շնչմարելովն՝ ճանաչէ զպայծառութիւն լուսաւորութեանն. (Սեբեր. ՟Ա։)
to gaze, to stare, to look at fixedly, to fasten or fix one's eyes upon, to look upon attentively, to consider, to observe, to contemplate;
cf. Հայիմ.
· Calfa
Եթէ ի ճառագայթս արեգականն ոք պշնուցու, ոչ միայն չհասանէ նայել հաւաստեաւ, այլ եւ վրիպի՝ եւ կարի իսկ վնասի. որչափ եւս առաւել որ ընդ անմատոյց լոյսն կամիցի պշնուլ մտացն աչօք. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)
to cause to look at fixedly or attentively, to cause to rivet one's gaze on.
· Calfa
Եթէ կարճիչք յանցանաց էին դեւք, ոչ երբէք զմարդիկ ի կռապաշտութիւն յօժարեցուցանէին ... ոչ ընդ աստեղաց պշուցանել, թէ նոքա ինչ իցեն պատճառք բախտաւորութեան եւ շուառութեան. (Եզնիկ.։)
s. zool. pompilus, nautilus, a species of remora.
· Calfa
Զնոյն զայս՝ զարոքիլեսն ամենեցուն առնել, եւ զպոմպիլոս, եւ այլն. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Պոյտն.
· Calfa
Քաղէր զբանջար անտառին, եւ ի փոքր պոյտ արկեալ եփէր. (Վրք. հց. ՟Դ։)
adj. s. fornicator;
letcher, whore-monger;
adulterer;
— կին, prostitute, abandoned or debauched woman, harlot, street-walker, courtesan, whore, strumpet, wench, trull;
adulteress.
· Calfa
Չխառնակել ընդ պոռնիկս։ Եթէ ոք եղբայր անուանեալ՝ պոռնիկ իցէ։ Ո՛չ պոռնիկք, ոչ կռապարիշտք, ոչ շունք. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 10։ ՟Ղ. 9։)
navel, umbilicus;
belly;
middle, centre;
— երկրի, mount, mountain;
— կամարաց, key-stone of an arch;
— ի վեր, —յորսայս, supinely, with one's face upward;
—ոյ ծառայ, slave to one's belly, gourmand, *greedy-gut.
· Calfa
Զօրութիւն զպորտիւ որովայնի իւրոյ։ Պորտ քո թակոյկ ճախարակեայ։ Յորում աւուր ծնար՝ ոչ ոք եհատ զպորտ քո. (Յոբ. խ. 11։ Եգր. ՟Է. 2։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 4։)
ամենայն վայրքն ամնոքիկ՝ որչափ ի մէջ գագաթան մերոյ եւ պորտոյ ձեացեալ կայ. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Պուետիկոս.
· Calfa
Որպէս ոք ուստեք ի պւետիկոսացն ասաց զճշմարիտն, կրթութիւն գործոյ օգտակար է. (Նախ. գծ.։)
poet;
philosopher.
· Calfa
Որպէս ոք ուստեք ի պւետիկոսացն ասաց զճշմարիտն, կրթութիւն գործոյ օգտակար է. (Նախ. գծ.։)
pot, small pot, saucepan.
· Calfa
Իբրեւ պուտկունս ոք զի արկանէ հրով, զմարմինն այնպէս կծուակից առնէ. (Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
Գրի եւ իբր ռմկ. պըտուկ. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Է.) եւ Վստկ. Որ եւ ստէպ դնի յոքն. Պուտկներ, եւ ուրեք պուտկնի։ Ա՛յլ է եւ ՊՏՈՒԿ ըստ գրոց, զորմէ զկնի։
χυτρίς, χυτρίον ollula. Պոյտն փոքրիկ, խէցէղեն կամ պղնձի. պըտուկ.
prester, hot and scorching wind, typhoon.
· Calfa
Պռեստեր, որ կիզիչ ասի, հողմ է շարամանեալ ընդ ամպոյ խոնաւի եւ թանձրագունի՝ ի ձեռն ինքեան պատառեալ զշարունակ ծալումնս ամպոյն՝ խոշիւն շաչիւն եւ թնդիւն առնելով ... Ապա թէ թերաբորբոք իցէ հրութիւնն առ ի յոչ ուժգին հարկանել ամպոցն՝ պրեստեր կոչի, որ ասի կիզիչ. (Արիստ. աշխ.։)
paraphernalia, portion, dowry, dower.
· Calfa
Առաջինն (կին) եբեր պռոյգս։ Եթէ ոչ առնէ կտակ (այրն), որդիրք պռուգօք կնոջն ժառանգեն զնա։ Վասն պռուգաց։ Զոր ինչ բերէ կին ի պռոյգս։ Հաւանի այրն ի պռոյգսն։ Յամենայն աշխարհս ըստ սովորութեան բերեն կանայք զպռոյգսն։ Այր ոք՝ որ առնու կին օրինաւոր պռուգօք։ Այն որ յառնէն ի կինն դարձաւ (պարգեւ), ոչ դրի ի թիւ պռուգացն՝ որ հարսինն է բերք։ Պռոյգս տայ դստերացն՝ եւ տուայր որդւոցն. (Մխ. դտ.։)
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
· Calfa
Եթէ ոք գաղտ պսակ դնիցէ, պսակադիրն լուծցի. (Կանոն.։)
Մի՛ ոք ի ձէնջ գաղտ պսակ դիցէ ումք ... հասարակաց տեսւոթեամբ յայտնի դիցի պսակն. (Շ. ընդհանր.։)
Արասցես պսակ շուրջ զտանեօքն, զի մի՛ ոք ի վայր անկցի. (Օր. ՟Ի՟Բ. 8։)
Դլերիկոքսն պսակ արասցեն ի գլուխ ի ձեւ բոլորի ի նշան եկեղեցականութեան. (Մարթին.։)
crowning;
marrying.
· Calfa
Եթէ ոք գաղտ պսակ դնիցէ, պսակադիրն լուծցի. (Կանոն.։)
faithful or tender (bridegroom or bride).
· Calfa
Ծաղիկք գարնանայինք ծաղկեցան, եւ նոքա ոչ յիշեցին զպսակասէր զամուսինս իւրեանց. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Պտղաբերիմ.
· Calfa
նոքա ոչ պտղաբերեցին յայնժամ յասացելոցն։ Բիւրս ի ձեռն գոհութեանն այնորիկ պտղաբերեցեր վարձ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45 եւ 26։)
cf. Պտղալի.
· Calfa
Ոչ ինչ բնաւ էին նմանք ... պտղաբոյծ ատոքութեան այլ պտղոց ձիթենւոյն. (Փարպ.։)
fruitless, unfruitful, sterile, barren.
· Calfa
Հերապանծ տունկն պտղակորոյս։ Իւղընձիւղ փայտս պտղակորոյս։ Պտղակորոյս տնկոյ թզենւոյն ... սոքա բարեխօսք. (Նար. ՟Թ. ՟Լ՟Թ. ՟Ձ՟Ա։)