ripe, mature, grown up;
wise, prudent, judicious;
— հասակ, ripe or advanced age;
— այր, man of mature age, a discreet sober-minded man;
— օրիորդ, marriageable young lady;
— խորհուրդ, միտք, mature judgment;
— խաղաւարտ, ripe imposthume;
— գործել, to ripen, to make ripe, to mature, to bring to maturity.
to cause to arrive, reach or attain;
to bring, to refer;
to cook, to dress, to get ready, to prepare;
to ripen, to mature;
հասոյց ինձ անբաւ աշխատութիան այս բառգիրք, this dictionary has cost much labour.
Աշխատութիւն հասուցանել մարդկան։ Զօրս ի ձեռն հասուցանել։ Ի նեղ մեծ զամուրն հասուցանէր։ Ցաւս յայլոց մարմինս տանջանօք հասուցանէր։ Սաստիկ հարուածս ի վերայ թշնամեացն հասուցանէր։ Ի տեառնէ զարժանի տանջանս ի վերայ չարագործին հասուցելոյ (այսինքն հասուցանելով տեառն, կամ հասուցանելով ըստ յն, ի կողմանէ տեառն։) Անմարդի զերուսաղէմ հրէից հասուցանել (յն. առնել, կամ կացուցանել). եւ այլն։
Առ որթ մի մատաղ, եւ փութացոյց հասուցանել։ Որ ինչ հասուցանելոց էք, հասուցէ՛ք։ Հասոյց զնոսա, եւ կերան։ Հասուցանիցեն զզենլիս։ Հինգ ոչխար հասուցեալ.եւ այլն։
firm, solid, strong;
hard, compact.
Որպէս զաշտարակ մի հաստաբեստ, հզօր եւ անշարժ. (Բուզ. ՟Ե. 3։)
Մի՛ ինչ թերի գտցի ի հաստաբեստ շինուածոյն եկեղեցւոյ։ Մարմին եմք ի մարմնոյ նորա, եւ ոսկր հաստաբեստ յոսկերաց նորա՝ անխախուտ հաւատոյ միաւորութեամբս. (Լմբ. հանգ.։)
strong, robust, vigorous.
Հարուստ մի հաստ, այսինքն պինդ, տոկուն. կամ հարուստ պնդութեամբ. ուժեղակ. զօրաւոր. յաղթ. ըստ յն. հզօր. ἱσχυρός fortis, robustus.
to grow stronger, to be strengthened or confirmed;
*to become larger, to increase in bulk.
stable, firm, well built.
Զգերեզման շիրմին սանատրկոյ արքային ոչ կարացին բանալ վասն անհեգեգ սկայագործ հաստաշինած ճարտարագործ արարածոցն. (Բուզ. ՟Դ. 24։)
stereometric;
solid.
Հաստատուն մարմին ըստ երկրաչափից, ունակ երկայնութեան, լայնութեան, եւ խորութեան.
Գիծ եւ երեւումն (այսնիքն մակերեւոյթ) կոչեն զիմանալեացն չափն, իսկ հաստատաչափ եւ մարմին՝ զգալիսս. (Վրդն. ել.։)
cf. Հաստատ.
Գլուխ հաստատապէս պատգամին շապհոյ զայս յղէին. (Փարպ.։)
stability, firmness, solidity, fixedness, consistence;
constancy, resolution;
strengthening, consolidation, confirmation;
prop, stay, support, base;
affirmation, assertion, acknowledgment, authorization, certifying, approbation, ratification;
solidification;
— երկնից, the firmament;
— մտաց, constancy, firmness of purpose;
— առնուլ, to be vouched for, of a certainty, to prove true, to be confirmed, attested, certified;
հաստատութեամբ, cf. Հաստատ;
հաստատութեամբ եդեալ էր ի մտի, he was resolved, he has taken a resolution, he decided to.
ՀԱՍՏԱՏՈՒԹԻՒՆ. στερέωμα firmamentum. Հաստատուն միջոց տարածութեան որ յօդս եւ յերկինս.
Երկինք, եւ երկիր, եւ որ ի միջոցիս են հաստատութիւնք. (Շիր.։)
firm, solid, stable, fixed;
certain, sure, positive;
immovable, constant;
permanent, persevering;
determined;
solid;
cf. Հաստատ;
— կերակուր, solid food.
Հաստատուն հիմ կամ խարիսխ, եւ աւետիք, միտք, եւ այլն։ Որպէս նորատունկ հաստատուն են ի մանկութենէ իւրեանց. (Սղ. ՟Ճ՟Խ՟Գ. 12։)
Ի ծակս վիմի հաստատնոյ. (Ես. ՟Բ. 21։)
Որ ոչ աստուծոյ միայն չվայելէր, այլեւ ոչ մարդոյ հաստատնոյ. (Սեբեր. ՟Թ։)
ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ. գ.ա. στερεόν solidum. որ եւ ՀԱՍՏԱՏԱՉԱՓ. Մարմին երկրաչափական, որ ունի երկայնութիւն, լայնութիւն, եւ խորութիւն. (լծ. հյ. ստուար)
to create, to produce, to make;
to strengthen, to confirm, to consolidate;
— զոք ի բարիս, to confirm in the right way.
Եթէ էր հաստեալ կապեալ մտացն ադամայ ի պատուէր արարչին, ոչ լինէր մարմին նորա լուծեալ յօդելոյ անտի. (Եփր. ծն.։)
creator, producer.
Պաշտել զաստուած արարիչ եւ զորդին հաստիչ, եւ զհոգին կազմիչ. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
prudent, cautious.
Ոչ յօդ ոտից եւ ի հանդերձս միայն զգուշանալ, այլեւ յամենայն իրս հաստոյժս լինել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։ (յն. այլազգ։))
creation;
production;
strengthening, consolidation, confirmation, reestablishment, restoration.
Զչարեացն ի բաց բարձումն, եւ զմիշտ բարեացն հաստումն. (Տօնակ.։)
creation.
Տալ մի ձկամբն որ հաստատ եցոյց (կամ նոր հաստատելոյ) զհաստչութիւն իւր. (Ճ. ՟Գ.։)
section, paragraph;
caesura;
cut, cut out;
—ք կոնի, conics, conic sections.
Այս իսկ հատած է առաջին միոյ յերկոտասան մասնէ։ Գնայ արեգակն ի հատածն առաջին, յորժամ հաւասարի տիւ գիշերոյն։ Պատմութիւնս ժամանակացն, յոր յառաջն եդեալ է մեր՝ ի հատածս հատածս դրոշմեալ է մեր. (Եւս. պտմ.։)
Կանգնէր կայր փոքր մի ի վերայ հատածի միջոյն. (Յհ. կթ.։)
pieced, patched;
composed.
Զի մի՛ հատակարկատ ինչ կարծիցէք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
bit, piece, morsel;
remnant, shred, fragment;
— առնել, կոտորել, to cut up, to cut in pieces;
to break, dash or smash to pieces;
to mutilate, to curtail, to change, to alter.
Ոչ հատակոտորելով զյարմարումն, եւ ոչ միաւորութիւնն անջատելով. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
cf. Հատահմայ.
to be cut, separated, divided;
to be exhausted, to decline, to fail, to desist;
to abstain, to refrain;
to shine, to glitter, to sparkle;
to yield, to give way, to fall into;
— գունոյ, to turn pale;
to be discoloured, tarnished, to lose colour, to fade, to grow pale;
— ի յուսոյ, to lose hope, to cease to hope, to despair;
յանգործութիւն —, to foment, to cherish idleness;
յանմտութիւն —, to be without even the shadow of common sense;
ի զեղխութիանս —, to plunge into debauchery;
ի չարութիւն —, to abandon oneself to wickedness;
— բոցոյ, to flame, to cast a glare, to shine;
զհետ —, to apply oneself to;
ի վաճառս —, to deal, to traffic;
ի գինեվաճառս —, to keep a wine-shop, a tavern;
իբրեւ զկարկուտ հատեալ յամպոց, like hail fallen from the clouds;
ամենայն ուրեք ոսկւոյ եւ ականց նշոյլք —նէին, all was brilliant with gold and precious stones;
փայլատակունք —նէին, thunderbolts fell;
գունդ մի հատեալ, a detachment of troops;
հատեալ ի յուսոյ, desperate;
բան հակիրճ հատեալ, brief, succinct discourse.
cut;
castrated, gelded.
Զքածաւարոտն եւ զհատեալն մի՛ մատուցանիցես տեառն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 24։)
to be out of breath, to become breathless, to gasp for breath;
ի հեկեկանացն — կլեալ, hindered by sobs.
Հատկլիմ արտասուօք, փղձկի սիրտ իմ, եւ յիմարին միտք. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
part, bit, shred, fragment, stump;
volume, tome;
— հոգւոյս, my life ! my darling ! my love !.
Առեալ ի հատոր մի նափորտան՝ ծածկեցի զուս նորա. (Վրք. հց. ձ։)
Զի այնպէս եղիցին մարմին մի, թէպէտ հատոր հոգւոյ ասի. (Արշ.։ եւ Վրդն. ծն.։ Նչ. եզեկ.։)
sharp, trenchant;
decisive, peremptory;
pickpocket, cutpurse;
cf. Զէն.
Մի՛ հակառակօղս, մի՛ հատուս. (Տիտ. ՟Բ. 10։)
cut, shape, fashion;
section, division;
part, portion;
bit, piece, fragment;
retrenchment, separation;
emigration, transmigration, colony;
article, head, point;
segment;
—ք կոնի, conics;
առաջանիւթ — օրագիր, leading article;
— գնալ ուրեք, to emigrate;
գրել —, to write an article;
— տալ բանին, to interrupt, to break in upon.
Ի խորս կամի տալ զհատուածսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
Յունաց թափել յաշխարհէն հատուածիւ։ Ասէ զպեղեգացւոց հատուածից յունաց՝ երթեալ եւ այլն։ Հատուածք երթեալ։ Եղբօր ընդ նմին հատուած եկելոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՀԱՏՈՒԱԾ. որպէս Ուրոյն եւ ինքնագլուխ վաստակ, եւ կամ հատումն գնոյ. սակարկութիւն բոլորական՝ կամ միանգամայն.
cf. Հատուկտիր.
ՀԱՏՈՒԿՃԻՐ ՀԱՏՈՒԿՏԻՐ. Հատմամբ միանգամայն կտրօղ. եւ Հատեալ. կտրեալ. կրճատեալ հատմամբ. հատակոտոր. եւ Բնաջինջ. քէսիպ աթան. եւ կտորբրդուճ, ջարդուբուրդ ընօղ, էնելով
Որ հատուկճիր, եւ յանդուգն է, եւ խիստ է առ միանգամայն հատանել։ Մշակք զիւրեանց վաստակս ոչ հատուկճիր առնելով՝ ամբողջ պահեն։ Հատուկճիր զնինուէացիսն արարեալ։ Հատուկճի՞ր զնոցա քարոզութիւնն առաքեցի. (Փիլ.։)
cutting or reducing to pieces;
— առնել, to reduce to pieces, to atoms;
to exterminate.
ՀԱՏՈՒԿՃԻՐ ՀԱՏՈՒԿՏԻՐ. Հատմամբ միանգամայն կտրօղ. եւ Հատեալ. կտրեալ. կրճատեալ հատմամբ. հատակոտոր. եւ Բնաջինջ. քէսիպ աթան. եւ կտորբրդուճ, ջարդուբուրդ ընօղ, էնելով
Որ հատուկճիր, եւ յանդուգն է, եւ խիստ է առ միանգամայն հատանել։ Մշակք զիւրեանց վաստակս ոչ հատուկճիր առնելով՝ ամբողջ պահեն։ Հատուկճիր զնինուէացիսն արարեալ։ Հատուկճի՞ր զնոցա քարոզութիւնն առաքեցի. (Փիլ.։)
to render, to restore, to give back;
to pay, to discharge, to acquit;
to disburse, to lay out;
to recompense, to satisfy, to make amends, to compensate, to indemnify;
to cut;
— ի ստենէ, to wean, to take from the breast;
— զփոխարէնն, to render like for like, to requite;
— զվնասն, to make up for, to indemnify for;
— չար փոխանակ բարւոյ, չար — երախտեաց, to render evil for good;
— զմեղս հարանց՝ որդւոյ, to revenge the sins of the fathers upon the children;
—ցեր ինձ բարիս, եւ ես —ցի քեզ չարիս, I have rendered you evil for good;
աստուած հատուսցէ քեզ ի բարիս, may God reward you;
cf. Հատուցումն.
Ոչ միայն զանձանց, այլեւ զհնազանդելոց հատուսցեն պատիժս պատուհասի. (Խոսր.։)
Հատոյց զամենասուրբ հոգին իբրեւ զխունկ անոյշ ի ձեռն միածնին իւրոյ. (Տօնակ.։)
cf. Հատուցիչ.
Բիւրուց պարտուց տուժից գոլ հատուցանող ի միում աւուր. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
who renders, restores or gives back;
payer;
remunerator.
Բիւրուց պարտուց տուժից գոլ հատուցանող ի միում աւուր. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
legitimately;
brotherly;
sincerely, intimately.
Հարազատապէս միթար լինել, կամ մաքառիլ, խօսակցել, մակացու լինել, ցանկալ բարին. (Նար. հ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Լմբ. սղ.։ Արիստ. աշխ.։ Նոննոս.։)
cf. Հարաւակոյս.
ՀԱՐԱՒԱԿՈՂՄ եւ ՀԱՐԱՒԱԿՈՂՄՆ. Կողմն հարաւոյ. հարաւ. միջօրէ.
Ընդ հարաւակողմ յերկայնութիւն։ Որ իջանէ ի հարաւակողմն։ Քաղաքք որ ընդ հարաւակողմն, եւ այլն։ Բեթղահէմ ի հարաւակողմ կայ երուսաղէմի. (Զքր. կթ.։)
to pass quickly, to skip, to omit, to pass over in silence.
Յորժամ սիրելի լսեմք, մի՛ հարեւանցցուք ընդ բանս. (Լմբ. սղ.։)
superficial, light;
futile, frivolous, vain, transitory, fleeting;
superficially, slightly, for form's sake, negligently, in passing, with an absent look;
— անցանել ընդ, to graze, to pass close to, to glide by;
to skim along or over, to glance at;
to touch lightly or briefly on.
Զի մի՛ երբէք հարեւանցի ինչ իրս վարկանիցի. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Ոչ կամիմ զձեզ այժմ հարեւանցի (կամ ի հարեւանցի) տեսանել. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Զ. 7։)
Կամիմ հարեւանցի չանցանել ընդ տեղիս. (Խոսր.։)
cf. Խերեւէշ.
Այրին ինչ ոչ ունէր, բայց միայն երկու հարէժս, այսինքն է երկու դանկ արծաթոյ. (Ոսկ. ապաշխ.։)
even with the ground, plaid, flat, on the same floor, on a level, levelled;
— առնել, to pull down or raze to the ground, to level with the ground, to raze;
to level, to make even.
Դադարեալ էր ի հովիտս հարթայատակ վայրի միոջ առ ստորոտով լերինն. (Յհ. կթ.։)
to start with fear, to be scared, to take fright or umbrage at, to start or fly off, to bound away.
Յորժամ ուռկան արկանիցի, ձուկնն հարթնու, եւ ի միջին ծոցն դիմէ։ Սատանայ արկանէ ուռկան աշխարհի ... եւ արդարքն հարթնուին, եւ արտաքս քան զուռկանն ելանէին. (Սեբեր. ՟Գ։)
Անձն ձանձրացօղ միայնակեցի հարթուցեալ ի դուրս անդր. (Նեղոս.։)
level, levelling, planing, smoothing;
equality.
ὀμαλισμός complanatio, aequalitas Հարթ գոլն. տափարակութիւն, եւ Հաւասարութիւն. զուգակշռութիւն. միաբանութիւն. ուղղութիւն. եւ Մեղմութիւն. ցածութիւն. cf. ՀԱՐԹԱՀԱՒԱՍԱՐՈՒԹՒԻՆ.
to give umbrage, to scare, to startle, to fright away, to estrange, to alienate, to remove;
— զվարսս, to cause the hair to stand on end.
Հարթուցեալ զկռուողսն կոչէ, որք պատերազմին ընդ միմեանս. իբր ի կռիւ կաքաւեալս. (Շ. բարձր.։)
cf. Հարիւրաձեռն.
Յաղագս հարիւրաձեռացն, մի մի ի նոցանէ հարիւր ձեռս ունելով. (Նոննոս.։)
(բրիարէ) hundred-handed (Briareus).
Հարիւրաձեռանիքն օգնէին աստուածոցն ի մարտին։ Յաղագս հարիւրաձեռացն, մի մի ի նոցանէ հարիւր ձեռս ունելով. (Նոննոս.։)
cf. Հարիւրամեան.
ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՅ ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՆ. ἐκατονταέτης centum annos agens. որ եւ ՀԱՐԻՒՐԵՄԵԱՆ. Ունակ հարիւր ամաց (անձն, կամ միջոց ժամանակի). հարուր տարեկան՝ կամ տարուան.
a hundred years old, centenary;
of every hundred years, centurial;
զ—ամենիւք ուրեմն էր, he was about an hundred years old.
ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՅ ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՆ. ἐκατονταέτης centum annos agens. որ եւ ՀԱՐԻՒՐԵՄԵԱՆ. Ունակ հարիւր ամաց (անձն, կամ միջոց ժամանակի). հարուր տարեկան՝ կամ տարուան.
centuple, a hundredfold, hundred times as much.
ἐκατονταπλάσιος, -ον, -ως centuplus, -um, -pliciter. Հարիւր անգամ աւելի կամ կրկնեալ ի վերայ միոյ. հարուր խաթ.
Ընդ միոյն զհարիւրապատիկն հատուցանել։ Ընդ միոյն զհարիւրապատիկսն փոխանորդէ օգուտս. (Սարգ. յկ. ՟Է։ Պիտ.։)
centurion, captain.
Կացուսցես հազարապետս եւ հարիւրապետս։ Ետ, կամ պատուիրեաց հարիւրապետաց։ Մատեաւ առ նա հարիւրապետ մի.եւ այլն։
a hundred;
century.
Սկսայց ի միակէն, եւ անցից ի հարիւրեակն. (Եղիշ. մատն.։)
hundredth;
hundredth part, centime.
Յամին հարիւրերորդի ուտսներորդի ութերորդի. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 10։)
cf. Հարիւրերորդ.
Յամին հարիւրորդի քառասներորդի եւ այլն. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 70։ ՟Զ. 16։)
Ի հարիւրորդ թուոյ անտի՝ որ ի յերկինս են, մի ոչխար անուանէ զմարդիկ. (Իգն.։)
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
ἁνάγκη necessitas. (որ եւ ստէպ թարգմանին ի մեզ՝ վիշտ, տագնապ, վտանգ) Պէտք կարեւոր. կարօտութիւն ստիպօղ. բռնադատութիւն. բուռն կարիք կամ անձկութիւն կամ հրաման. ինչ մի ակամայ եւ անհրաժեշտ. (լծ. ընդ Երկն. որպէս եւ յն. խրիա՛. թ. կէրէք, հաճէթ, ըհթիյաճ, իգթիզա ).
Զի մի՛ թուիցի ընդ հարկաւ վարել զբանաւորսն. (Եզնիկ.։)
Զի մի՛ բարիքդ քո ի հարկէ լինիցին, այլ կամաւ. (Փիլիմ. 14։)
Զբարին բնութեամբ կամի, եւ զտանջանս հարկիւ. (Մխ. երեմ.։)
tributary;
vassal;
liege, subject;
ածել ի —ս, — առնել, to subject to tribute, to render tributary;
— լինել, to be tributary.
Զմեզ կամիք ձերում անօրէն ամպարշտութեանդ հարկատու առնել։ Որովայնամոլ միայնակեաց՝ որովայնի հարկատու է. (Ճ. ՟Ա.։ Նեղոս.։)
Մինըն յունաց հարկատու լեալ, միւսըն պարսից հըպատակեալ. (Շ. վիպ.։)