endowed with supernatural excellence, most glorious.
Տիրամայր, հուպ երրակին, լոյս գերազանց, լուսոյն արփի վեհինաճեմ (կամ վեհիցնաճեմ). (Նար. տաղ.։)
to revive, to be reanimated, to come to life again;
to outlive, to survive.
Յերիր աւուր նախասացութեամբ պատմեաց վերակենցաղիլ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to invoke, to implore, to call on;
to recall, to call back;
to surname, to call.
Անմայրն յերկինս՝ անհայր ծնաւ յերկրի, զի մեք վերակոչեսցուք հայր զբոլորից զպատճառն։ Զոր դուք նազովրեցի անուանէք, մարգարէն տէր իւր վերակոչէ։ Քահանայք՝ վերակոչին ծնօղ, դայեակ. (Զքր. կթ.։ Երզն. մտթ.։ Շ. ընդհանր.։)
to cry or pronounce aloud, to vociferate, to proclaim;
to call, to name.
Մանուկ մոլորեալ ուրանօ՛ր եւ երթիցէ՝ զմայր վերաձայնեալ կարդայ։ Վերաձայնեալ կոչէին զարարածս յօրհներգութիւն նմա։ Համարձակել եւ վերաձայնել, թէ օրհնեցէ՛ք. (Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. ատ.։)
to revere, to honour, to respect.
Զգրիգորիս սուրբ հայրապետն եկա՛յք վերապատուեսցուք։ Վերապատուեն զքահանայապետն սուրբ։ Վերապատուեմք զքոյին աստուածամայր զհանգստեան տօնս։ Զոր ի հռովմայ գահիցն վերապատուեցեր. (Շար.։)
to drudge, to toil and moil, to be in a profuse perspiration, to sweat blood.
Ոչ ոք տաժանեալ յերկս՝ արիւն վիժաքրտնի (ասեն). ռմկ. արուն քրտնիլ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
cf. Վիճեմ.
Յաղագս հօր ոչ ոք վիճաբանի։ Արդ կաճառք բանիցն յուզեալ՝ դարձեալ վիճաբանին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։ Թէոդոր. մայրագ.։)
cf. Վիճեմ.
Յաղագս հօր ոչ ոք վիճաբանի։ Արդ կաճառք բանիցն յուզեալ՝ դարձեալ վիճաբանին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։ Թէոդոր. մայրագ.։)
to desire, to wish, to long for, to want;
—է տեսանել զքեզ, he desires to see you.
nuptials, marriage, wedding.
Պսակեաց զնա մայր իւր՝ յաւուր փեսայութեան իւրոյ։ Եւ ես քեզ եղէց արժանի փեսայութեան. (Երգ. ՟Գ. 11։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 54։)
to grind to dust or powder, to pound, to bruise, to crush, to triturate, to pulverize;
to crumble.
Զարձանս նոցա փշրեսջիք։ Եւ զկուռսն փշրեաց մանր։ Փշրեաց զդրունս պղնձիս։ Ի փշրել ինձ անդ զգաւազան իշխանութեան։ Զատամունս մեղաւորաց փշրեսցես։ Ձայն տեառն փշրէ զմայրս։ Զեղէդն ջախջախեալ ոչ փշրեսցէ (կամ մի բեկցէ )։ Ի հողմ սաստիկ փշրեսցէ զնաւս ի թարսիս։ Փշրեաց տէր զամենայն եղջիւրս իսրայէլի։ Փշրեսցին եղջիւրք սեղանոյն։ Անօթ կաւեղէն փշրեսցի։ Փշրեցան զօրութեամբ տղեղունք։ Յոստոց անտի ոմանք փշրեցան.եւ այլն։
taking a copy, copying.
Փոխադրեալ զպատկերն զայն՝ ետ եւ նմա ի փոխագործութիւն, որք կամեցան նկարագրել։ Վասն զի քաջութիւն է՝ զբնաւորականսն փոխագործութեամբ՝ պարտել զայն, որ իւր կամաւորութեամբ ընդ բարւոյն բնացաւ. (Ճ. ՟Ա.։ Թէոդոր. մայրագ.։)
to transpose, to transfer, to transport, to displace;
to remove;
to copy;
to translate;
to depart from this world, to die.
Զկուսութեանց զմայրն փոխադրեաց բանն Աստուած յերկնայինսն։ Փոխադրեալ դասեցեր յերկնային խորանսն զքոյին ծնօղն։ Ի հողանիւթ գոյացութեանց փոխադրեցեր ի յերկինս. (Շար.։)
belly, abdomen, paunch;
womb, bowels, entrails;
concavity, cavity, hollow;
side, part;
hollow, empty, void;
— անօթոց, capacity of vases;
— նաւի, keel, ship's bottom, careen;
— սեխի, seed-pulp of melon.
Խարչչեցաւ փոր իմ ի լալոյ. զախտակցութիւնն ասէ (յովբ). զի զմայրն ի սէր եւ ի մեր խնայումն ախտակցութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Բուռ;
cf. Պոր;
sea-scorpion, father-lasher, scorpaena;
Խարչչեցաւ փոր իմ ի լալոյ. զախտակցութիւնն ասէ (յովբ). զի զմայրն ի սէր եւ ի մեր խնայումն ախտակցութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
chest, box, coffer, small trunk;
poor's box;
tabernacle;
cf. Ուխտ;
— պրտուեայ, ark of bulrushes.
Ա՛ռ մայրն նորա տապանակ պրտուեայ, եւ ծփեաց զնա։ Տեսեալ զտապանակն ի խաղի անդ. (Ել. ՟Գ. 2. 5։)
speaking metaphorically, parable, allegory, metaphor.
Նաեւ ծոցն տարացուցաբանութեամբ զառագաստի ինչ ունի նշանակ։ Որպէս արեան ասաց (ասեն) տարացուցաբանութեամբ քիրտն. (Նանայ.։ Թէոդոր. մայրագ.։)
to translocate, to transport, to carry off from one place to another, to transfer, to displace, to remove.
Տեղափոխեալ զքեզ ի վերնական ի կառս քերոբէականս աստուածամայր. (Շար.։)
f. conceived, with child or young.
Որ մեծի ծաղու արժանի է, եթէ ինքն հայր իցէ, եւ ինքն մայր. եւ նոյն սերմանտրու, եւ նոյն սերմնընկալ. (Եզնիկ.։)
cf. Սեւազգեստ.
Մնաց քաղաքն բազմորդի իբրեւ զմայր սեւազգեստ ի վերայ մանկունց իւրոց. (Երզն. քեր. յիշատ.։)
clothed in black, in mourning;
cf. Սեւազգած;
mourning suit.
Մնաց քաղաքն բազմորդի իբրեւ զմայր սեւազգեստ ի վերայ մանկունց իւրոց. (Երզն. քեր. յիշատ.։)
love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.
dear, amiable;
burning with love.
Բոցով սիրայնոյ մանկան վառեալ մայր՝ գերազանց արանց. (Տաղ.։)
cf. Սիրասուն.
Սիրասնունդ սիրամարգ սխրալի։ Ձայնէր տատրակին՝ սիրասնունդ սիրելւոյն։ Ուրախացիր մայր մանուէլի, այսօր յարեաւ սիրասնունդ որդին։ Երկունք աղեաց քոց եւ ծնունդ, եւ սիրամարգն սիրասնունդ. (Տաղ.։)
cf. Սիրելապէս.
heart;
heart, soul, mind, intellect, memory, intelligence;
courage, spirit, heart;
heart, inmost thought;
heart, centre;
առ սրտի, through anger;
սրտի դիւր, ease, pleasure, contentment, satisfaction;
բարութիւն, խստութիւն սրտի, kindness, hardness or obduracy of heart;
լքումն սրտի, faintheartedness, despondency;
ուղիղ, անկեղծ սրտիւ, sincerely, openheartedly, openly;
բոլորով սրտիւ, ի բոլոր սրտէ, յամենայն սրտէ, սրտի մտօք, with all one's heart or soul, heartily, with good will, willingly, voluntarily;
կրթել զ—, to form the mind or character;
հեռացուցանել յանձնէ զ—ս, to alienate good will;
գերել զ—, to captivate, to gain the heart or affection;
յինքն արկանել զ— ուրուք, to gain a person's good;
յափշտակել զ—ս, to charm or gain all hearts;
գորովել, ժառանգել զ—, to touch, to move, affect or stir, to possess the heart;
իջանել ի խորս սրտին, to descend into one's heart;
թափանցել ի խորս սրտին, to penetrate the inmost recesses of one's heart;
տալ, նուիրել զ— իւր, to give one's heart;
խոտարեցուցանել զ—, to pervert, to deprave the heart;
խօսել ընդ սրտի, to speak to the heart;
ասել ի սրտի իւրում, to say within oneself, to say in one's heart;
սրտի մտօք վաստակել, to labour heartily, to take to heart, to occupy oneself seriously with;
— ի բերան շրջել, to seek painfully for;
սրտի դիւր լինել, to be in a state of contentment or tranquillity, to feel pleased, comfortable, contented;
զեղուլ զ— իւր առաջի աստուծոյ, to open one's heart before God;
հայրական, մայրական, գողտր, զգայուն, խաղաղ or անդորր, խաղաղաւէտ, երախտագէտ, ազնուական, բարի, ազնիւ, վսեմախոհ, վեհ, անվեհեր —, paternal, maternal, tender, feeling or sensible, calm, pacific, thankful, noble, good, excellent, elevated (high-minded), great, intrepid or dauntless heart;
անզգայ, ապերախտ, խիստ, ապականեալ, վատ, անգութ, անողորմ, չար, լքեալ —, unfeeling or insensible, ungrateful, flinty or obdurate, spoilt or corrupt, craven or dastard, hard(hearted), unmerciful or pitiless, cutting, drooping, dejected or despondent heart;
խորհուրդք մեծամեծք ի սրտէ գան յառաջ, great thoughts take their rise in the heart;
—ն բաբախէ, թնդայ, the heart palpitates;
արկ ի — իմ, he placed in my heart, he inspired me;
անկցի գութ ի — քո, let your heart be touched;
նուաղեալ էր — նորա, his heart was weak;
հրճուէր ի սրտի, he rejoiced from the bottom of his heart;
եթէ ուրուք — առնուցու կերիցէ, let him eat it if he has the heart to, if he has courage enough;
— իմ գելանի, my heart is moved;
— ի բերանն էր, he struggled with death;
որ յաչաց հեռացաւ՝ ի սրտէ հեռացաւ, out of sight, out of mind.
cf. Նախատիպ.
Սկզբնատիպ ծննդոց մարդկան՝ նախամայրդ եւայ. (Ճ. ՟Գ.։)
the first existence or creation.
Երկիւղ ասեն ոչ է ի սկզբնեղութիւն բնաւորեալ։ Նա բանաւորութիւն ո՞չ ապաքէն ընդ սկզբնեղութեան առբնացեալ է ի մարդումն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to nourish, to feed, to maintain;
to foster, to instruct, to breed, to bring up.
Զեղբարսն նորա սնուցեալ էր մայրենի կաթամբն իւրեանց. (Եղիշ. ՟Բ։)
drinking water only, teetotalism;
watering;
water-drinking.
Ո՞րբեցութեամբ գոլով յիմարեալ, եւ ոչ ջրըմպութեամբն խոհենամայր. (Սկեւռ. լմբ.։)
battle-array, rank, line, order;
battle, war;
— առնել, կարգել զ—ն, to marshal, to array;
— դնել, ի — մտանել, to make war, to fight, to assail;
հատանել զ— պարւուց զօրաց, to put to rout, to disperse, to defeat, to discomfit.
Ռազմարանաց քաջաց. եթէ իցէ մի բառ, ուղղ. լինի ռազմայր։
covered with leaves.
Սաղարթապատ եղանիւ (ադամ)։ Սաղարթապատ եղանելով խուսափէր. (Թէոդոր. մայրագ.։ Գանձ.։)
conception;
cf. Յղութիւն.
Ջուրս այս հաւատարիմ, որ է մայր սաղմնառութեանս մերում, (Ոսկ.յհ. ՟Ա. 24։ 2)
cf. Աստուածածին.
Մի որդի հօրն միայնոյ, եւ միածին անդրանիկ՝ աստուածամայր տիրածին կուսին. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
befitting our Lord's glory.
Բարեգոյակ ստեղծեալ կամս եւ անձնիշխանականս, ընդ նմին բնաւորեալ եւ երկիւղ տիրափառական. (Թէոդոր. մայրագ.։)
childish, puerile, infantine;
boyish, girlish.
Լնոյր զտղայական հնազանդութիւն մօրն իւրում։ Տղայական անօսր եւ կակուղ ձայնիւ ձայնէր զնա մայր. (Տօնակ.։)
house-tax.
Աղեքսանդր ասէ. ո՛ մայր իմ, դառն իմն տնահարկ իննամսեայ ժամանակի պահանջես յինէն. (Ոսկիփոր.։)
economy;
stewardship, housekeeping, management, direction, administration, distribution;
Providence;
the mystery of the incarnation;
առտնին, քաղաքական —, domestic, political economy.
martyrology.
Բարեդրուատելին գրիգոր (լուս) վկայաբանութեամբ ճառագրեաց, թէ անօրէն իշխանն իբրեւ աստուածակալն կամեցաւ՝ ասէ մաքուր առաքեալն եւ այլն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
born to sorrow.
sublime language;
praise, encomium.
Վսեմաբանութեամբ փառաւորել մաքուր սպասաւորաց՝ զօրութիւն անուանեաց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to stream down, to fall or flow as a river.
Վտականալ աղբերց անմահականաց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
cf. Վրդովեցուցանեմ.
Աղէ՛ զարհուրեցո՛ դու զտունկ, վրդովեցո՛ զգետս։ ամենայն հոսանք փորձութեանց ոչ կարէն. իւիք վրդովեցուցանել զնա. (Թէոդոր. մայրագ.։ Իգն.։)
to alarm, to rouse, to disquiet, to trouble, to disturb, to perturb, to agitate.
Աղէ՛ զարհուրեցո՛ դու զտունկ, վրդովեցո՛ զգետս։ ամենայն հոսանք փորձութեանց ոչ կարէն. իւիք վրդովեցուցանել զնա. (Թէոդոր. մայրագ.։ Իգն.։)
covered with boards, planks, boarded, planked, floored;
wainscoted;
wooden floor;
scaffolding;
wainscot;
— նաւու, deck;
— առնել, գործել, to wainscot, to plank, to board, to floor.
σανιδωτός tabulatus, asseribus tectus ἑξυλώμενος ligno tectus, contignatus. Տախտակօք մածեալ, պատեալ, զօդեալ. Խոր տախտակամածս արասցես զնա (զսեղանն)։ Բովանդակ տախտակամած գործեաց զնա։ Շինեցեր քեզ տուն ... տախտակամածս ի մայրից։ Տունն եւ որ զնովաւ յարկքն ... տախտակամած. (Ել. ՟Ի՟Է. 8։ ՟Լ՟Ը. 7։ Երեմ. ՟Ի՟Բ. 14։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 18։)
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
to see, to perceive;
to regard, to contemplate;
to observe, to consider, to remark, to examine;
to know;
to provide, to supply, to furnish;
to take care of, to tend;
to go to see, to visit;
to spy, to watch;
— զմիմեանս պատերազմաւ, to engage in war amongst themselves;
to grapple with each other;
— զպէտս ուրուք, to provide with necessaries;
զտուն —, to manage household or domestic affairs;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
տեսէք զինչ լսէքդ, pay attention to what you hear;
տեսջիր, զամենայն նշանսն արասցես, take care to work all the wonders;
աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ, God will provide himself with a lamb for the burnt offering;
հիւանդ էի եւ տեսէք զիս, I was sick, and you visited me;
տես ինձ, see, you see;
ապա թէ ոչ՝ տեսից վասն քո, if not you will see how I will pay you;
տես քեզ արս զօրաւորս, choose valiant men to accompany you.
Յարդարութեան վաստակոցն եւ՛ զանձն եւ զհայր եւ զմայր տեսանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
Providence;
direction, inspection, superintendence, survey, watch;
incarnation;
police;
government;
աստուածական, վերին —, Divine Providence.
Վասն մարմնաւոր տեսչութեանն տեառն։ Որ ըստ էուեւեանն անմայր եւ ըստ տեսչութեանն անհայր։ Ոչ միշտ կամէր նշանս ցուցանել, զի մի՛ բնաւ զտեսչութեանն իրս ապականեսցէ։ Ոչ մերժի յիւրմէ պատուոյն վասն տեսչութեանն։ Սկիզբն առնել բանին յառաջին տեսչութենէ անտի փրկչին մերոյ. (Սեբեր. ՟Է։ Մանդ. ի ծն.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։ Պրպմ. ՟Խ՟Զ։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 1։)
cf. Տէրունական.
ՏԷՐՈՒՆԻՆ. գ. Տէր Յիսուս, եւ Տիրամայր կոյս.
cosmical, universal, general, oecumenical.
Լինել ժամանակս ինչ անդէն ի տիեզերական քաղաքին։ Տիեզերական մայրաքաղաքիս. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 57։)