languishing, consuming, consumptive, hectic;
— ախտ, ցաւ, hectic fever or flush;
consumption, phthisis, decline;
մեռանել — ախտիւ, to die of a decline.
· Calfa
νοσερός morbosus φθινάς tabificus. Որ ծիւրէ, հալէ, եւ մաշէ հիւծութեամբ. ուստի ծիւրական ախտ կամ ցաւ ասի մաշարայականն, թանչն, եւ ամենայն մահաբեր հիւանդութիւն. բարակ ցաւ, փորհարութիւն, վէրէմ. եւ այլն.
to debilitate, to weaken, to extenuate, to emaciate, to consume, to make lean or hectic.
· Calfa
to fill;
to accomplish, to fulfil;
to spread, to diffuse;
to complete, to consmnate;
to load, tore-load, to fill again;
to repeople;
to glut;
to stuff;
— զաղեղն, to bend the bow;
— լուսնի, to be at the full (moon);
— զօրէնս, to fulfil the law;
— զօրէնս բնութեան, to satisfy the laws of nature;
— զոք օրինօք տեառն, to instruct in, to fill with knowledge of the divine law;
— զքաղց, զծարաւ, to drive away hunger, to satisfy;
to quench thirst;
— զիղձս, to satisfy or content on's wishes;
— զպէտս, to satisfy one's necessities;
— զձեռս, to give to the priest, to consecrate;
to be consecrated;
արեամբ — զձեռս, to dip the hands in blood, to assassinate;
— զոք պարգեւօք, to load with gifts;
— զտեղի, to take the place of, to substitute, to replace;
— մինչ ի վեր, to fill up to the brim;
ընդ ամենայն տեղիս — զաւետարանն Քրիստոսի, to spread the gospel of Christ everywhere.
· Calfa
Եւ ոչ զբժիշկ գովեմ՝ որ փոխանակ օգնելոյ աշխատացելոցն՝ զինքն հիւանդութեամբ լնուցու. (Բրս. յուդիտ.։)
Մինչեւ լնիլ քաղաքամիջաց հիւանդօք. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
to be filled, to come to its highest pitch, to complete;
լնու չափ հասակին, he becomes adult.
· Calfa
Եւ ոչ զբժիշկ գովեմ՝ որ փոխանակ օգնելոյ աշխատացելոցն՝ զինքն հիւանդութեամբ լնուցու. (Բրս. յուդիտ.։)
Մինչեւ լնիլ քաղաքամիջաց հիւանդօք. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
convulsion, violent contracting of the sinews, spasm.
· Calfa
Որք արդեօք հիւանդութիւնք՝ նովին իսկ չարոլորմամբ ախտին՝ առասացան տարածմունք, եւ լորցք. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Լուացաջուր.
· Calfa
Առեալ ի լուացուէ անտի ջուր։ Լուացուկք հիւանդին. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Լուացաջուր.
· Calfa
Առեալ ի լուացուէ անտի ջուր։ Լուացուկք հիւանդին. (Վրք. հց. ձ։)
to untie, to unyoke, to unchain, to unbind, to undo, to loose;
to dissolve, to decompose, to break;
to resolve, to decide;
to temper;
to dilute, to soften;
to unfold, to develope;
to dissipate, to disperse;
to melt, to dissolve;
to explain;
to analyse;
to change;
to violate, to infringe;
լուծանել զերկունս, to free from the pains of labour, to cause to bring forth;
լուծանել զերկունս նորա, to be born of her;
լուծանել զքաղց, զքերան, to breakfast, to take refreshment;
լուծանել զպահս, to break one's fast;
լուծանել զոք ի կենցաղոյս, to take away a perso's life, to kill, to slay, to murder;
լուծանել զկեանս աշխարհիս, զկեանս իւր, զկենցաղ մարդկան, to end one's days, to depart this life, to cease to live, to die;
լուծանել զմեղս, to absolve, or remit sin;
լուծանել զդատակնիք, to annul a sentence;
լուծանել զօրէնս, to violate the laws, to transgress;
լուծանել զշաբաթս, to break the sabbath;
լուծանել զխաւար, to shed a light in the darkness, to make darkness light;
վրէժս լուծանել, to be punished;
լուծանել զլեզու, to untie, to cause to speak;
լուծանել զամուսնութիւն, to dissolve a marriage;
լուծանել զարգանդ կուսին ի պղծութիւն, to deflower, to violate;
լուծանել զսէրն հայրենի, to act in disregard of paternal love;
լուծանել զքուրձ, to open a sack;
լուծանել զորովայն, to loosen, or move the bowels;
to purge;
զարժանին պատուհաս ելոյծ զյանցանացն, he met with the punishment his crimes deserved.
· Calfa
լուծանել զքրտունս, զբիծ մեղաց, զանէծս կամ զկարիս հիւանդաց, զվիշտս, զանկարգութիւն, զվճիռ դատապարտութեան. (Յճխ. ՟Բ։ Շ. մտթ.։ ՃՃ.։ Սարգ. եւ այլն։)
to be lunatic;
to be subject to epileptic fits.
· Calfa
Լուսնոտի, եւ չարաչար հիւանդանայ. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. 14։)
full of humidity, very humid.
· Calfa
լուսին խոնաւաալից՝ կիսալոյս՝ հիւանդոտ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
deep, hollow, excavated;
profound, deep;
ի —, deeply, profoundly;
thoroughly;
grievously;
— տգիտութիւն՝ վէրք, profound ignorance;
deep wound;
խաւար —, thick, dreadful darkness;
— աղքատութիւն, profound misery, abject poverty;
ի — ձմերան, in the depth of winter;
ի — ամարան, in the middle of summer;
պեղել ի —, to excavate deeply.
· Calfa
Ի խորւոջ ունի զհիւանդութիւնն. (Բրս. բրկ.։)
humidity, wet;
rainy weather, rain;
shower.
· Calfa
Վասն բազում եւ անչափ թօնից անձրեւաց։ Խորշակաց, կամ թօնից, կամ հիւանդութեանց։ Խորշակս եւ թօնս. (Փիլ. իմաստն.։ եւ Փիլ. քհ. ՟Ե։)
self-interested, selfish.
· Calfa
Բաժանելով զառ աստուած սէրն ի բնականն, ի հարկաւորականն, ի կարեցականն (կամ կարեկցականն). բնական զորդիականն ասացին, կարեցական զվարձկանականն, իսկ հարկաւորական զծառայականն։ Կարեցական՝ սէր կարեւոր, զոր առ բժիշկսն ունին հիւանդքն. (Տօնակ.։)
(Իսկ կարեկցական ընդ հակառակն՝ լինի սէր բժշկաց առ հիւանդս)։
to disconcert, to dumfound, to dumb, to impose silence on, to put to silence, to hush, to quiet, to still.
· Calfa
Զալիս կարկեցուցին (տպ. կարկեցին), եւ զհիւանդս բժշկեցին. (Մծբ. ՟Ա։)
cf. Կարկեմ.
· Calfa
Զալիս կարկեցուցին (տպ. կարկեցին), եւ զհիւանդս բժշկեցին. (Մծբ. ՟Ա։)
powerful;
able, capable, clever;
healthy;
rich, wealthy;
— լինել, cf. Կարողանամ.
· Calfa
Ամենայն որ կարող էր զօրութեամբ։ Կարօղ եմքյաղթել նոցա։ Որ կարող իցէ եւ այլն։ Ես զի՞նչ կարօղ էի արգելուլ զաստուած։ Կարօղ եմ մտանել եւ ելանել ի պատերազմ։ Ոչ է պիտոյ բժիշկ կարողաց, այլ հիւանդաց։ Կարօղ ձեռամբ.եւ այլն։
to enable, to make capable, to capacitate, to empower;
to strengthen, to invigorate.
· Calfa
Զտկարութիւն անձին իմոյ կարողացո՛ ի ջանս եւ ի վաստակս հոգւոյ իմոյ։ Ո՛վ քահանայք քրիստոսի, զհիւանդացելսն ի մեղաց կարողացուցէք. (Եփր. աղ. եւ Եփր. քրզ.։)
chamber pot.
· Calfa
Իւր գոզին նշանն այն է, որ հիւանդութեան սկիզբն զերդ զտաշեղ եւ զքերուքս լինի ի մէջ կարուրային. (Մխ. բժիշկ.։)
ulcer;
sore, wound.
· Calfa
Եղիցին կեղ մահու։ Եղեւ ճարակ կեղոյ առանց բժշկութեան։ Ախտ հիւանդութեան, որ էր նա կեղ. (Եւս. ՟Է. ՟Ը. ՟Թ։) Տե՛ս եւ ՍՐԱԾՈՒԹԻՒՆ։
increase;
repetition, reiteration, reply, answer, rejoinder;
da capo;
reduplication;
paroxysm;
— հիւանդոթեան, relapse.
· Calfa
to oppose, to withstand.
· Calfa
Որպէս առողջութիւն եւ հիւանդութիւն հակակայեսցին։ Հակակայի նմանոյն անմանն. (Կիւրղ. գանձ.։)
hypocritical, dissembling, fallacious, feigned, simulated.
· Calfa
Կեղծաւորական սիրով։ Ըստ օրինակի կեղծաւորական սիրով։ Ըստ օրինակի կեղծաւորական հիւանդութեան։ Կեղծաւորական կերպարանք, կամ բարի համբաւ. (Արծր. ՟Դ. 2. եւ 7. եւ 12։ Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
cf. Կեղծաւորանամ.
· Calfa
Նման է հիւանդի, որ կեղծաւորի զառողջութիւն. (Նեղոս.։)
to cause to happen, to bring about, to compass;
Պատահիմ.
· Calfa
Եթէ պատահիցէ քեզ եսաւ եղբայր իմ։ Գուցէ պատահիցէ նմա հիւանդութիւն։ Որ պատահիցէ քեզ ի վախճանի աւուրց։ Պատահեաց նմա հրեշտակ Տեառն։ Պատահեցին Մովսիսի եւ Ահարոնի։ Ոչ պատահեսցէ որս նենգաւորի։ Պատահար պատահէ ամենեցուն։ Յամենայն հնարագիտութիւնս պատահէ նոցա (այսինքն ընդ առաջ ելանէ)։ Լոյս ամպարշտաց շիջանիցի, եւ ոչ պատահեսցէ նոցա բոց։ Պատահեցին նմա իբրեւ զջուր ցաւք։ Արարին պատահել իւրեանց ամենայն չարեացս այսոցիկ.եւ այլն։
hand-barrow, litter, sedan;
հրեղէն —, instrument of torture, gridiron.
· Calfa
Մինչեւ ի հրապարակսն հանել զհիւանդս եւ դնել պատգարակօք եւ մահճօք իւրեանց. (Գծ. ՟Ե. 15։)
lightning, thunder;
thunderbolt;
spark;
live or burning coal, glowing embers;
carbuncle, anthrax;
հրացայտ —կունք, lively sparks;
—կունս արձակել, թօթափել, to emit sparks;
to launch thunderbolts, to blast with lightning.
· Calfa
Ախտ հիւանդութեան, որ էր նա կեղ. զի ըստ նմանութեան նմին վասն այրելոյն իւրոց անուանէր կայծակն. (Եւս Պտմ. ՟Թ. 8։)
keeper, guardian, warden;
guard, garrison;
guard, sentry;
— դուռն, Gates, straits;
pass, defile;
fortress, fortified place;
— մեղաց, մահու, կորստեան, the Genius of death, Satan;
— ունել, վարել, to compel, to constrain, to task, to force to villein service.
· Calfa
ՊԱՀԱԿ. Որ պահէ զոք՝ հոգալով զպէտս նորա. առընթերակայ ոք մտերիմ. օգնական. ձեռնտու, յանձանձիչ. հոգաբարձու. պէտ ընօղ, հիւանդապահ, հոգացօղ քովը կեցօղ մարդ.
to defend, to protect, to sustain, to favour, to support;
to save, to preserve, to keep;
to care, to take care;
— եւեթ անձին, to do nothing but defend oneself, to remain on the defensive.
· Calfa
Ի գաւառէ հալածական՝ յամենալից բարութեամբ պաշտպանեցելոյ։ Ոչ ի հիւանդութեանն ի սիրելի սպասաւորաց պաշտպանի։ Մեծատունք եւ աղքատք՝ ի յայսմ կենդանւոյ (յարջառոյ) պաշտպանին ի կենացն դիւրութիւն. (Պիտ.։)
dropsy;
— որովայնի, ascites, common dropsy;
— գլխոյ, hydrocephalus;
- աչաց, hydrophthalmia;
— պորաց, hydrophalus;
— սրտակրանաց, hydrocardy;
— փամփշափ, hydrocele;
— կրծից, hydrothorax;
— ականջաց, hydrotite.
· Calfa
ὔδερος, ὔδρωψ, ὐδερίασις hydrops, hydropisis, aqua intercus. որպէս թէ գողութիւն ջրոյ. Ախտ՝ որ գոյաւորէ ընդ մորթով զջուր օտար, ուռուցանէ զհիւանդն իբրեւ զտիկ, եւ տայ պասքիլ ի ծարաւոյ.
resin, rosin, cedar-resin, colophony;
— բեւեկն, pine-resin;
— կենաց, balm of life.
· Calfa
Ջուրք յորդանանու ռետին մեզ փայլեն դեղ անմահութեան։ Ռետին մակաւասար արկեալ (ի վերայ ձկանց ի պէտս համեմից), եւ ոքսեմելի։ Ռետնիւ լնանիմ, եւ ոչ բժշկիմ։ Ռետնիւ քաղցու (կամ ռետիւք քաղցիւք) բժշկական զհիւանդութիւնս ողջացուցէք։ Ռետինըդ քաղցու (կամ ռետինըս քաղցոյ) ռամ հոգւոյս արբո. (Զքր. կթ.։ Մագ. ՟Ժ՟Բ։ Նար. ՟Կ՟Բ։ Շ. տաղ առաք.։ Ժմ.։)
cf. Սակառի.
· Calfa
Սակառիքն. ոմանք ասեն, թէ պաշար բարձեալ էին. այլք՝ թէ զհիւանդսն էին բարձեալ եւ ողջացան. նոքօք եւ զնացորդ հացին բարձին. (Երզն. մտթ.։)
basket, hamper;
cf. Զամբիղ.
· Calfa
Սակառիքն. ոմանք ասեն, թէ պաշար բարձեալ էին. այլք՝ թէ զհիւանդսն էին բարձեալ եւ ողջացան. նոքօք եւ զնացորդ հացին բարձին. (Երզն. մտթ.։)
few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."
· Calfa
Բառ ռմկ. սագատ. որպէս Ցաւագար, հիւանդ.
to warm oneself, to get warm;
to catch a fever, to fall sick;
to burn, to be excited, inflamed, infuriate;
— յախտս, to plunge into vice;
առ պատկերս կռոց —, to give oneself up to idolatry.
· Calfa
πυρέττομαι, καύχομαι febre ardeo, uror συντήκομαι liquesco, consumor νοσέω aegroto եւ այլն. Ջերիլ. ջեռնուլ՝ որպէս տապիլ, տոչորիլ, ախտաւորաբար յարիլ, զակատիլ. ախտանալ. կրել զջերմն մահաբեր ախտի, եւ մոլիլ ախտիւք կրից. խիստ տաքնալ, հիւանդանալ, մարազլը ըլլալ մարմնով կամ հոգւով.
fever.
· Calfa
Ո՛ հիւանդութիւն՝ ջերմայութե անձանց ողջացուցիչ. (Ճ. ՟Գ.։)
fever;
heat;
— եթող զիս եւ կալաւ զնա, the fever left me & has seized him;
կերստին կալաւ զիս —, my fever has returned.
· Calfa
ՋԵՐՄՆ. գրի եւ իբր ռմկ. ՋԵՐՄ, ի, աւ, πυρετός febris. Տենդ, հիւանդութիւն տապիչ յետ ցրըութեան. ... Տե՛ս (Օրին. ՟Ի՟Ը. 22։ Մտթ. ՟Ը. 15։ ՂԿ. ՟Դ. 38. 39։ Յհ. ՟Դ. 32։ ԳԾ. ՟Ի՟Ը. 8։)
heat, warmth;
caloric;
fever, fever-heat;
calefaction, warming;
temperature;
թագուն՝ ճառագայթեալ՝ տեսակարար —, latent, radiant, specific heat;
— առաձգութեան կամ գոլորշացման, steam-generating heat;
— սփռեալ or ցրեալ, diffused heat;
— կեդրոնական, central heat.
· Calfa
Ի հրոյ գերազանցութենէ մանաւանդ հիւանդացեալ մարմինն՝ շարունակ տապք եւ ջերութիւնք գործեն. (Պղատ. տիմ.։)
vn. va. to tell the truth;
to verify, to explain;
to trace the etymology or derivation of a word.
· Calfa
Բժիշկ ոմն բնախօսէր՝ ստուգաբանելով զանուն բանջարին կոչելոյ սպանախ (որպէս թէ) սպա՛ն նախ, զի սպանանել արժան է նախ, եւ ապա զնա տալ կերակուր (հիւանդի). (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Բ։)
purgative;
— առնուլ, to take a purgative, to purge;
— տալ, to purge.
· Calfa
Որ հիւանդն է, ո՛չ է հեշտետւ կա՛մ հատանել կամ խարել, կամ սրբադեղ առնուլ՝ փոքր ինչ թախծանօք բուժել ի բազում մաղասոյն։ Սրբադեղ յիսուսի է, որ ածէ ի վերայ քո զրկումն, եւ բժշկէ զքեզ յագահութենէ. (Վրք. հց. ձ։)
sacred;
His HoliNess, His Grace.
· Calfa
Եւ հիւանդութիւն՝ վստմական (յն. սրբազան) գոլով բնութեանն (գլխոյ՝) իրաւապէս սրբազան կոչի. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Սրտմտիմ.
· Calfa
Պատրուակաւ ասացաւ. վասն որոյ սրտնեցաք, եւ բացայայտեցաք զառ ի քէն ծածկեալն։ Դաւիթ սրտնեալ ի վերայ նաբաղայ՝ խորհէր ի սպտնութիւն։ Ի հիւանդանալոյ, ի սրտնելոյ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
to finish, to end, to complete, to bring to an end, to terminate, to carry out, to perform, to fulfil, to conclude;
to recompense, to restore, to compensate;
to pay, to acquit, to discharge, to settle;
to deliver, to release, to free from, to rid of, to disentangle, to set free;
to forbid, to prohibit, to obstruct, to hinder;
— զկեանս, to end one's life, to depart this life, to die;
— զոք ի կորուստ, to despatch, to kill;
— զպարտս, to pay, to settle a debt;
— զհաշիւն, to pay a balance;
գործս —, to despatch business;
զիրս դատաստանին արեամբ —, to condemn to capital punishment;
— զհաճոյսն, to content, to satisfy;
զառաջի եդեալ ճանապարհն —, to finish the journey undertaken;
ոչ ինչ կարացին ի ժամուն —, they could do nothing at that moment;
անձամբ ինչ ոչ կարէր —, he could do nothing alone;
չոր թզով եւեթ զպէասն վճարէր, he satisfied his hunger with dried figs alone;
վճարեցէք զնա ամենայն իրօք, provide for all his requirements;
վճարեաց վասն նորա հայրն, his father resolved to kill him;
տեսից եթէ ըստ աղաղակին վճարեցին, I shall see if their works equal their cry ?
լինել ի միջի եւ չլինել՝ զնոյն վճարէ, to be there or not is the same thing;
աստուածպաշտութեամբ վճարեցին զկեանս, they led a pious life to the end.
· Calfa
accomplishment, execution, carrying out;
delivery, release;
death;
payment, pay.
· Calfa
Ի հիւանդութենէն ի բաց վճարումն. (Բրսղ. մրկ.։)
sympathy, compassion, commiseration, condolence.
· Calfa
Ողորմելիք հիւանդութեամբ, վշտակցութեամբ ողորմագոյնք։ Որ առ մարդկային բնութիւնս վշտակցութիւն օրինագրեաց. (Ածաբ. աղք.։)
to suffer, to endure, to bear;
to be sad, afflicted, to sorrow, to mourn, to be deeply grieved, to have one's heart full of affliction, to fret for;
to be offended, vexed, irritated.
· Calfa
Վասն հիւանդաց եւ ամենայն վշտացելոց. (Ժմ.։)