confine or frontier of a state, march, border;
province, district;
— դնել, to reduce to a province.
Իբր թէ յայնմ մարզէ գոլ նոցա պատշաճ զգործ իրին վճարել։ Ըստ այնմ մարզէ հերայ եւ զարաւանդայ։ Ձայն գուժի աղմկի ընդ առաջ եղեւ նման ի նմին իսկ յայնմ մարզէ. (Յհ. կթ.։)
all powerful, omnipotent;
very strong, of a great force;
powerful, potent, mighty.
Մեծազօրն (մեգասթենէս) ասէ. նաբուկոդրոսորոս՝ որ ուժգնագոյն էր քան զհերակղէս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
shepherd's hut.
Փախեաւ ի կողմանս հերայ ի հովուավանս մաղխազանի. (Խոր. ՟Բ. 34։)
fire;
pyre;
funeral pile;
fire, ardour;
Mars;
—ս արկանել, հարկանել, to kindle, to light, to set on fire.
Մոլորականացն՝ հրատն, հերակլեայ իսկ եւ արեսի ասացեալն։ Արեգակն ի տարին, իսկ հրատն ի կրկնապատիկ ժամանակին. (Արիստ. աշխ.։)
to tend towards, to lean, to incline;
to linger, to last, to flag, to languish;
to get on but slowly;
— ի բանս ուրուք, to be allured, seduced;
— զհերաց, to be caught by the hair;
— ջղաց, to be strained, overstrained;
ձգեալ տարածանիլ, to stretch out, to extend;
ձգեցաւ ընդ ամս տասն, it lasted ten years;
սարդիոստայնք ձգեցան, the spiders have woven their webs;
ի մի կէտ նպատակի ձգի ամենայն, every thing in this world comes to an end;
մի՛ ուրեք հեռի ձդիցիք երթալ, go no farther;
եւ ձգի վարագոյրն, and the curtain falls.
draught, drawing, traction;
shooting;
attraction;
tendency, inclination;
attachment;
— շնչոյ, respiration, breathing;
— ըմպելեաց, draught, gulp;
— վառարանի, the draught of a chimney.
Յաղագս ելեքառոնացն ձգմանցն, եւ հերակլեան քարանցն. (Պղատ. տիմ.։)
bearing or producing hair, hairy;
cf. Հերագործ.
to paste, to glue, to solder, to join, to cement, to conglutinate, to fasten;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal, to thicken.
Անկաւ առ ոտս նորա հերարձակ՝ մածուցեալ հողով զգլուխ իւր. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ա.։)
surname;
title.
Արդարութեան իմն մականուն է նոյ։ Որոց եւ մականուանս եդին այլս այլք. զհուրն հեփեստոս կոչեցին, իսկ հերա զօդ, եւ զջուր պոսիդոն, զերկիր դեմետրա. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. տեսական.։)
cf. Նուազիմ.
Ոչ յոսկերաց ստուարացելոց, այլ ի հերաց նուազացելոց. (Եղիշ. դտ.։)
to entwine, to connect, to combine;
to compaginate.
Զեւս (դիոս) նմանեալ ամփիդրիոնի՝ շաղաշարի ընդ աղկմիոնեայ, եւ ծնանծ ի նմանէ զհերակլէս։ Կամեցաւ շաղաշարել ընդ նմա. (Նոննոս.։)
cf. Մրազարդ.
ՄՐԱԴԻՐ ՄՐԱԶԱՐԴ. Մակդիր դեռաբոյս մազից կամ հերաց մօրուաց, եւ ձեւոյ յօնից, հանգոյն գծագրութեան մրոյ.
dark with down, downy, furnished with soft dark hair;
— յօնք, black eye-brows.
ՄՐԱԴԻՐ ՄՐԱԶԱՐԴ. Մակդիր դեռաբոյս մազից կամ հերաց մօրուաց, եւ ձեւոյ յօնից, հանգոյն գծագրութեան մրոյ.
out of the way, unseasonably, beside the question.
as, the same as, like, almost, according to, conformably, how;
when;
how ! what ! indeed !
— զի, in order that, that, to the end that, so that;
because, for;
— թէ, as if, as though;
— զիարդ եւ իցէ, at all events, no matter what happens;
— զիարդ եւ կամք իցեն, however they may wish, in whatever way one may wish it;
մարդոյ — խոտոյ են աւուրք իւր, the days of man are like grass;
որպէս, որպէս զի, — առանց քննելոյ են դատաստանք նորա, how unsearchable are His judgments !
—, մեռա՜ւ ուրեմն, what! he is dead!.
Դողացուցանէր. որպէս զի փլեալ տարածանիցի համատարած ամենայն ի վերայ լերանց։ Տէրն ինքնին օգնեաց մեզ, որպէս զի զանուն քաջութեան ժառանգեցաք։ Որպէս զի բարեկամացեալ էր նորա ընդ հերանայ հոնի. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ե. ՟Է։)
strong, great;
violent, impetuous, vehement;
—, —ս, strongly, vigorously, violently, vehemently;
—ս գանել, to beat violently, unmercifully;
— առնուլ, to take by force;
—ս ակնարկել, to eye disdainfully, to regard ferociously;
—ս ընթանալ, to be swift-footed, to run swiftly.
Ուժգին ճառս հրատարակեալ լինի զհերակլեայ. (Նոննոս.։ Իսկ Թր. քեր. Ուժգին դնի իբր ածական բաղդատական։)
cf. Ուժգին.
Նաբուկոդրոսորոս, որ ուժգնագոյն էր քան զհերակղէս. (Եւս. քր. ՟Ա։ եւ Խոր. ՟Բ. 7։)
to have;
to take, to hold, to possess, to occupy, to enjoy;
to take, to stop, to retain;
to seize upon, to become master of, to subject, to subdue;
to contain, to enclose;
to carry, to support, to sustain;
to relate to, to refer to;
to be able, to know how;
— առ, իբրեւ, to esteem, to repute, to take for, to look upon as, to regard as;
— զտեղի, to stand instead of, to supply the place of;
— զոք, to stop one, to seize;
— զգուշութիւն, to take care, to watch;
— ի մտի, to form a design or project, to propose to oneself, to think to;
to retain;
զառաջս —, to oppose, to resist, to impede, to hinder;
to stand or go before;
զդէմ —, to make head against, to face, to resist, to oppose, to fight;
— առ իւր զխորհուրդս, to keep another's secret;
— զտունն, to maintain the honour of the house;
պինդ — զխոստովանութիւն, to keep the faith;
ի վայր — զբարկութիւն, to refrain from anger, to control one's anger;
գութ — զմէնջ, to have pity on us;
— զաղանդ, զուսումն, to follow the doctrine, to be of the sect of;
ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ, I do not take you for liars;
զանձինս առ իմաստունս ունէին, they thought themselves wise;
իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, they looked on him as a prophet;
սրտմտութիւն կալաւ զնա, he was enraged;
զի՞նչ ունիս առնել, what have you to do ?
կալ զնա զեղջերացն, take it by the horns;
հրամայեցին նմա — զգլուխ բազմականին, they gave him the highest place at the feast;
տենդն կալաւ զնա, the fever has seized him, he has caught a fever;
ունիմ ի վենետիկ քսան եւ չորս ամ, I stayed twenty-four years in Venice;
ահ կալաւ զիս, fear seized me;
ի բանի մի ունիք, never mind, do not care for that;
— ունէին իւղ՝ այլ, they had indeed oil, but;
խօսել կալաւ, he began to speak;
կալարուք զկիրճս ջրոցն, seize the canals;
դիպող պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա, he silences them with opportune replies;
խօսիլ ոչ ունիմ, ոչ ունիմ ասել, I cannot speak, I do not know how to speak.
Կալաւ զհերաց նորա։ Բերէ՛ք ի ձկանց այտի՝ զոր դուքդ կալարուք այժմիկ։ Ձեռն նորա ունէր զգարշապարէն եսաւայ։ Կալան զանցս յորդանանու, կամ ջրոցն.եւ այլն։
in clusters, in bunches.
Ասէր, թէ աստուածքն զայնպիսի պսակս հերացն յաստեղս վերագրեցին, եւ այժմ ողկուզօրէն (կամ ողկոյզօրէն) դրութեամբ է յերկինս. զոր կոչեն հիւսակ բերինկեայ. (Նոննոս.։)
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
Եւրոպէ ... արձագանքն հերակլեայ, եւ խորքն պոնտոսի, եւ ծովն իւռկանեայ. յորմէ նեզագոյն պոնտոսի, եւ ծովն իւռկանայ. յորմէ նեզագոյն պարանոց ինչ ի պոնտոս անցանի։ իսկ ասիա է յասացեալ պարանոցէդ պանտոսի եւ իւռկանայ ծովուն մինչեւ ցմիւս պարանոցն, Եւն. (Արիստ. աշխ.։)
to fish with nets, to take or catch in a net.
Ցանցեա՛ ի վհէն յաւիտենից (կարթիւ սիրոյդ) զգինս արեան իսկակցին քո։ Ցանցեա՛ շրջապետական աջովդ քո զհերատեալ հէգս յերամս քո սուրբ. (Բենիկ.։)
cf. Վարսաւիրայ.
ՎԱՐՍԱՎԻՐԱՅ ՎԱՐՍԱՒԻՐԱՅ. κουρεύς tonsor, rasor. իտ. barbiere. Որ վիրայ այսինքն սափրէ կամ կտրէ զվարսս ուրուք. սափրիչ. գերծօղ հերաց ածելեաւ, կամ խուզիչ կտրոցաւ. պէրպէր, գըրգըճը.
to impose, to put upon, to add, to join.
Վերադրեաց բերենիկէ զհիւսակս իւր (եդ ի բարձր տեղւոջ՝ ձօնելով դից)։ Ասէր՝ թէ աստուածքն զայնպիսի պսակս հերացն յաստեղս վերադրեցին. (Նոննոս.։)
suffumigation.
հերակլիտոս զամենեցունն անձն (այսինքն զաշխարհ՝ ասաց լինել) վերածխութիւն ի խոնաւուտիցն. իսկ զոր յանասունսն (զշունչ)՝ յարտաքուստ եւ ի նոցայոցն վերածխութեան համասեռ բնաւորիլ։ Սրամտութիւն է եռանդն շուրջ զսրտիւն՝ արեան, ի վերածխութենէ մաղձոյ, կամ ի պղտորմանէ եղեալ։ Էութենա հրոյն ոչ կրել զորս ինչ օդոց են, որպէս մինչ ապականիլ ի ձեռն վերածխութեան, կամ թանձրանալն. (Նիւս. բն.։)
tearing out of the hair.
Անարգեցէ՛ք զփետիւն վարսից, եւ զխզիւն հերաց. (Մանդ. ՟Է։)
dust;
— or — հրացան, gun-powder, powder;
— կաղնւոյ, tan, oak-bark;
— շաքարի, powder-sugar;
— իւղեփեցաց, sweet-powder;
— հերաց, hair-powder;
տուփ փոշւոյ հերաց, powder-box;
ամպ փոշւոյ, a cloud or whirlwind of dust;
դնել ինչ ի —, ի — դարձուցանել, to powder, to grind to dust, to reduce to powder, to pulverize;
լնուլ փոշւով, to cover or sprinkle with dust;
ի — դառնալ, to be reduced to powder, to be pulverized;
to crumble into dust, to moulder away;
— յարուցանել, to raise a dust;
ընդ — թաւալիլ, to roll in the dust;
թօթափել զ—, to dust, to beat the dust out of, to shake off the dust, to free from dust;
— դէզադէզ ամբառնայր յամպս հասանէր, a thick cloud of dust rose up to the skies;
— ամպաձեւ մրրկեալ դիզացեալ ծածկէ զերկին, a cloud of dust arose and obscured the heavens;
cf. Մանրամաղ;
cf. Վառօդ;
cf. Ջաղացք.
melampygus;
cf. Թաւայատակ.
μελάμπυγος melampygus, nigras sive hirsutas habens nates. Ոյր յատակ կամ նստոյքն է սեաւ. մակդիր հերակլի առ քերթողս.
Յաղագս սեւայատակացն եւ անյատակացն։ Իսկ յաղագս սեւայատակցն է այսպէս։ Ասէր, դեռեւս ոչ էք հանդիպեալ սեւայատակին եւ թաւայատակին ... տեսանէին ի կախգոլով զյատակսն հերակլի սեւացեալ ի թաւութենէ մաղիցն. (Նոննոս.։)
cf. Սինկղիտոս.
Հաճոյ թուեցաւ հերակղի եւ ամնեայն սիւնկղիտոսիցն (կամ սիւնկղիտոսին)։ Մեծաց խորհրդոցն խորհրդակիցք են, որք սիւնկղիտոսք կոչին։ Զհրաման թագաւորաց քոց եւ զսիւնկղետոսին կատարեա յիս. (Արծր. ՟Բ. 3։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։ Ճ. ՟Բ.։)
dragon-slaying, hydra-killing.
δρακοντολέτης draconis vel anguillae interfector Որ քաղէ զկեանս վիշապին, կամ հիդրայի. օձասպան. մակդիր հերակլի՝ վահագն կոչեցելոյ, որ ասի սատակեալ զհիդրայն բազմագլխի.
brush;
— նկարչաց, brush, pencil;
— զգեստուց, հերաց, ատամանց, եղնգանց, clothes-brush, hair-brush, tooth-brush, nail-brush.
rosy-fingered;
— բանայ արշալոյս զդրունս արեւելից, the — Morn opens the gates of the East.
ῤοδοδάκτυλος roseos digitos habens. Ոյր մատունքն իցեն հանգոյն վարդի. մակդիր հերայի չաստուածուհւոյ՝ այսինքն արշալոյս՝ առ քերթողս.
(Քերթողն զհերա) կոչէ սպիտակածղի եւ վարդամատն. (Նոննոս.։)
Transfiguration of our Lord.
Տօն այլակերպութեան քրիստոսի ի թաբոր. որ եւ ՊԱՅԾԱՌԱԿԵՐՊՈՒԹԻՒՆ. ի դէպ եկեալ արեգականակերպ փայլման դիմացն իբր վարդ կարմիր, եւ ձիւնատեսիլ երեւման հանդերձից իբր վարդ սպիտակ։ Թո՛ղ զի սովին կոչմամբ խափանել կամեցան նախնիք մեր զհեթանոսական տօն հերայի, կամ արտեմեայ անահտայ, եւ կամ ափրոդիտեայ ոսկեծղի եւ վարդամատն կոչեցելոյ։ (Հ. օգոստ. ՟Զ.։ Տօմար.։ Տօնաց.։)
exultation, rejoicing, cheerfulness, blithesomeness, mirth, joy, exhilaration;
— զգենուլ, to be festive, joyous, gladsome, blithe.
Ցնծութիւն է սրտի իմոյ։ Լցան բերանք մեր խնդութեամբ, եւ լեզուք մեր ցնծութեամբ։ Ի ձայն ցնծութեան ոստովանութեան։ Բլուրք ցնծութիւն զգեցցին։ Ուրախութիւն եւ ցնծութիւն։ Ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ։ Ձայն ուրախութեան եւ ձայն ցնծութեան։ Զամենայն տեղի զարդու զցնծութեան իւրոյ ելից ի գիսոյ հերաց իւրոց։ Ոստովք արմաւենեօք ի ցնծութիւն փողոյ եւ սրնգի։ Ցնծութիւն իմ, փրկեա՛ զիս.եւ այլն։
to graze, to rub the skin off, to scratch, to bruise, to notch, to jag;
to make incisions, to cut;
to wrest, to extort, to carry off;
to scarify, to cup;
— զհերս, to tear out one's bair.
to shooth forth, to sprout, to pullulate;
to be planted, set up;
— հերաց, to stand erect, on end, to bristle up.
cf. Ցցուեմ.
ἑκφύω nascor, pullulo, germino եւ ἁνορθόομαι erigor. Իբրեւ զցից ի դուրս տնկիլ. ընձիւղիլ. պտկիլ. բողբոջել. արձակիլ բուսոց եւ պտղոց. եւ Տնկիլ հերաց. դուրս տնկուիլ, ծար տալ, երեւնալ.
curl, ringlet, lock;
egret, tuft of feathers, plume.
σισόη sisoes. Խոպոպիք. հիւսք վարսից. յարդարումն եւ զարդ հերաց գլխոյ.
quadruped, four-footed, four-legged.
Որ եւ նոյն հերանի իբր յերիվար ի քառաքեաց յախտս՝ ըստ օրինաց զնոսին կարգելով. (Վահր. յար. ըստ Եփր. թագ.։)
to draw, to drag, to pull or haul about, to drag along, to lead away;
— յինքն, to attract, to win, to gain or bring over;
— ընդ գետին, to drag on the ground;
— առ դատաւորն, to lead or drag before the judge, to bring to justice;
յարտասուս —, to stir to pity, to affect, to move;
— զոք, to defame, to slander, to bite.
Քարշեսցի զհերացն։ Ի հրապուրանաց հեշտութեանն քարշեալք Որպէս խոզք ընդ տիղմ քարշեալք։ Ընդ գետինն քարշէր։ Իբրեւ զշուն մեռաւ, եւ իբրեւ զէշ քարշեցաւ. (Սեբեր.։ Յճխ.։ Ոսկ.։ Եզնիկ.։ Եղիշ.։)
attraction, act of drawing to, dragging or drawing along.
Եւ այն՝ որ սքանչելի են, յաղագս ելեքտռոնացն ձգմանցն, եւ հերակլեան քարանցն, մւցունց ամենեցուն քաշումն իսկ ո՛չ եւ միոյ գոյ երբէք. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Քստմնափուշ;
cf. Սխրալի.
Քստմնելի գիսախռիւ հերացն. կամ է յինքեան քստմնեալ հեք, այսինքն ցցուեալ (տնկուած). եւ կամ քստմնելի տեսողաց.
κύμη coma τρίξ capillus, crines, caesaries. հերք երկայն, ոլորեալ եւ յօրինեալ. զարդ եւ հիւսք հերաց գլխոյ մինչեւ ի ծամելիս. որպէս եւ ի մորուսս երբեմն. վարսք. գէսք. խոպոպիք. զարդարած մազ, մազերուն զարդը, շինծու մազ.
Ի հատանել հերացն՝ շիթս արեան կայլակացեալ հոսի. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Յակն աղբերն ի ներքոյ ասրաբարձր մեհենատեղոյն հերակլայ. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
Հերա նախանձայոյզ էր հերակալեայ (սակս զաւակաց նորա յայլմէ). (Նոննոս.։)
Սեպհական վարսից, եւ զարդուց հերաց. κοματικός, κομματικός.
free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.
• , ի-ա հլ. «ազատ. 2. ազատ, հա-մարձակ. 3. չկնքուած, չփակուած (թուղթ, նամակ)» ՍԳր. Վեցօր. Բուզ. Սեբեր. յետին են «4. ընդարձակ. 5. հասարակ, պառո (ւե-զու). 6. լուր, ոչ-տօնական (օր). 7. ուտեաց (օր). 8. հեռու, անդին» Խոր. Վրք. հց. Մխ. բժշ. Յհ. իմ. եկ. Վստկ։ Այս արմատից են արձակել «քանդել, քակել, ազատել, թողնել, ուղարկել, գցել, նետել, դուրս տալ ևն» ՍԳր. Բուզ. Սեբեր. Ագաթ. որ և արձակուլ Եւս. եկ պտմ. Գ. իգ. 192, Ոսկ. եբր. ժա և համբ. Վրք. հց. Ա. 600. Կիւրղ. ծն. Զքր. կթ. Գիրք թղ. էջ 168, 170 (ըստ Նորայր ՀԱ 1909, 219բ-220ա). արձակահեր Ոսկ. մտթ. հերարձակ Գ. մկ. դ. 6. Ոսկ. մ. և ա. տիմ. Ես. արձա-կավայրք «բաց տեղ, ազատ դաշտ» Եզեկ. խը. 15. արձակաքաղաք «անպարիսպ քա-ղաք» Օր. գ. 5. արձակերասանակ Ոսկ. եփես. և մ. գ. 6. Վեցօր. էջ 17. արձակմանն «ապա-հարզանի թուղթ» Մտթ. ե. 31. արձակուրգ Երեմ. լդ. 17. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. ընդարձակ ՍԳր. ընդարձակել ՍԳր. Եւս. ընդարձակա-գնաց Սեբեր. համարձակ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. համարձակելի (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ էջ 53. համարձակագոյն Կորիւն. լարձաև ար-ձակ «շատ ազատ» Ա. մկ. թ. 9. յարձակիլ ՍԳր. բացարձակ «հեռու» Ա. մակ. ը. 3. Ոսկ. մտթ. Սեբեր. (նոր իմաստով յետին է). ա-չարձակութիւն Եզեկ. իգ. 11. ձիարձակ լինել Ագաթ. ձիարձակարան Խոր. Պտմ. աղէքս. բազկարձակ Ագաթ. բուսարձակ Վեցօր. սան-ձարձակ ԱԲ. նախայարձակ Արծր. նոր կամ նոր իմաստով բառեր են՝ լայնարձակ, լու-սարձակ, ընդարձակածաւալ ևն։