to be or become cowardly, pusillanimous, faint-hearted;
to grow idle or lazy, slothful.
Է՞ր վատանայք երթալ մտանել ժառանգել զերկիրն. (Դտ. ՟Ժ՟Ը. 8։)
cf. Վարակեցուցանեմ.
Մի՛ առ այս մտածութիւն բնաւ վարակիր։ Յայլ փափագումն վարակիք. (Շ. յկ. ՟Դ։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Բ։)
stable-man, groom, lackey, ostler.
Երկոքեան ի ձիոյ յերկիր անկանէին. իսկ զսպարապետն մանուէլ իւր վարաւանդասպասքն յերիվար հանէին. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
rose-coloured, rosy, roseate.
Այն ինչ վարդագոյն ծայրակարմիր արեգակն ընդ երկիր ծաւալել կամէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 28. յն. այն ինչ արեւելք կամ ծագումն յաջորդէր։)
rose-bush, rose-tree;
վայրի —, dog-rose, hip-rose;
—ք, rosery, ground planted with rose-bushes.
Խլեալ զդժնիկն, եւ տնկեալ զվարդենին ի տեղւոջն։ Ի ժամանակի գարնանն ո՛չ խլեալ զդժնիկն բուսուցանէ երկիրն, այլ զտնկեալ վարդենիսն. (Տօնակ.։)
to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
պ. վարանտէն (ըստ ամենայն նշ) Նոյն է եւ յն. լտ. արօ՛օ, ա՛րօ. ἁρόω aro ἁροτριάζω sero σπείρω semino, spargo κατασπείρω dispergo. Վար առնել կամ ի վար արկանել զերկիր. արտ վարել. արօրադիր առնել. հերկել եւ ցանել. սերմանել, եւ գործել զերկիր. մշակել. վարուցան ընել, բռնել, բանեցնել, ցանել.
Որ զխիստ եւ զքարուտ երկիր վարեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Վարեցին արտս, եւ տնկեցին այգիս։ Ոյք վարէին արտասուօք, ցնծութեամբ հնձեսցեն։ Վարէր (զերկիր) երկոտասան եղամբք։ Հարկիք եզանցն վարէին։ Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլեւայլ. մի վարեսցես զայգի քո այլեւայլ (անասնովք)։ Մի՛ վարեսցես զեզն եւ զէշ ի միասին (յն. յեզն եւ յէշ. այսինքն լծելով զնոսա ի միասին)։ Իբրեւ վարէր այր իսրայէլի, ելանէր մադիամ։ Աղարտ վարել (յն. ցանել աղս).եւ այլն։
Եղեւ յերկրի. վարեաց էջ աբրահամ յերկիրն եգիպտացւոց. (Եփր. ծն.։)
ՎԱՐԻՄ եցայ. ձ. χράομαι utor, usurpo, conversor. Ի վար՝ ի կիր՝ ի գործ արկանել. ի պէտս կամ ի կիր առնուլ. պիտանանալ. քաղաքավարիլ. գործածել, բանեցնել, վարուիլ, շարժիլ.
schools, institutions;
professors.
Լնոյր զերկիրն ծոփաց վանիւք, եւ դնէր վարժեար ընդ ամենայն երկիրն ծոփաց. (Բուզ. ՟Ե. 27։)
cf. Վարժ.
ἁσκητής studiosus, cultor. Վա՛րժ. կիրթ. ճգնօղ աշակերտ.
to exercise, to train, to inure, to bring up, to form, to instruct, to tutor, to accustom, to use, to cultivate;
— զերիվար, to break in a horse;
— զանձն, cf. Վարժեցուցանեմ.
ἁσκέω exerceo παιδεύω instituo, erudio, doceo, educo διαχειρόω , διαχειρίζω manuduco, rego, tracto. Վարժ եւ փորձ եւ կիրթ կացուցանել. մարզել. կրթել. հարհանգել. խրատել. դաստիարակել. փորձել. ընդելացուցանել. սանձել. վարժեցնել .... որպէս եւ պրս. վերզիտէն, է վարժիլ, սովորիլ.
to conjecture, to judge, to presume, to think, to deem, to find, to esteem, to look upon as, to repute or regard as;
արժանի —, to think, deem or find worthy.
Որք այլազգ ունիցին, օտարս վարկիր եւ աստուծոյ եւ ընդհանրական եկեղեցւոյ. (Առ որս. ՟Ժ։)
additionally, over and above, by the way, by accident, incidentally;
negligently, carelessly, unheedingly, for form's sake;
unessential, accessory, secondary, supplementary, extra, useless, frivolous, vain.
Այց առնելի է ո՛չ վարկպարազի։ Ի կիր առնուլ ոչ վարկպարազի։ Ոչ պղերգութեամբ. եւ ո՛չ վարկպարազի՝ գրոց հանդիպին։ Մի՛ վարկպարազի, այլ յօժարութեամբ ընկալարու՛ք։ Մի՛ վարկպարազի շփոթել զսրբազանսն նշանակս։ Այսպէս գոռոզութեամբ վարկպարազի համարձակել ի պատասխանիսն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ածաբ. առ որս. ՟Զ. եւ մկրտ։ Դիոն. թղթ.։ Բրս. հց.։)
meritorious, deserving of recompense.
dispersion;
vast open space;
— or — եւ ցան, dispersed, scattered about, spread;
cf. Ցան;
ցիր ընդ ցիր լինել, to be dispersed, scattered about, spread over;
— եւ ցան մտօք absent-minded, distracted.
Երկիր եղեւ ցիր որդւոց մարդկան. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
pale, stake, pile;
peg, pin;
upright, erect, straight;
acute, sharp;
դատապարտել ի —, to sentence to be empaled;
հանել, վարսել ի —, to empale.
πάσσαλος paxillus, palus, -li. Փայտ սրեալ ի մի ծայր որպէս բեւեռ կամ սեպ՝ հարստելի յերկիր եւ յորմն՝ ի կապել կամ ի կախել ինչ.
to dissipate, to disperse;
to volatilize, to exhale, to evaporate, to vanish;
— զմիտս ուրուք, to distract, to divert from, to turn from or away;
— զոք յարտօսր, to excite a person's compassion, to move, to affect.
Դարձուցանէ զցանկութիւնն ի խոկալոյ զվերինն, յերկիր ցնդէ։ Ցնդեցաք զմիտս զգայարանօքս ի պէսպէս ցանկութիւնս. (Լմբ. սղ.։)
to rejoice, to be joyful, to be transported with happiness, to be full of merriment.
Ուրա՛խ եղիցին երկինք, եւ ցնծասցէ երկիր։ Մի՛ տայք զայդ աւետիս, զի մի՛ ցնծասցեն յամբարտաւանութեան խօսից իւրեանց։ Ցնծացէ՛ք առաջի նորա դողութեամբ։ Ցնծացայց ի քեզ. կամ ի փրկութեան քում։ Ցնծասցեն դստրք յուդայ վասն իրաւանց քոց տէր։ Ցնծասցեն ոսկերք իմ տառապեալք, կամ շրթունք իմ։ Ցնծասցէ լեզու իմ յարդարութեան քում։ Ցնծացայ ես ի բանս քո որպէս այն՝ որ գտանէ աւար բազում։ Սիրտ իմ եւ մարմին իմ ցնծասցեն առ Աստուած կենդանի։ Արդարութեամբ քով ցնծասցեն։ Ցնծացայց ի վերայ Երուսաղէմի։ Ցնծացաւ հոգի իմ յԱստուած փրկիչ իմ։ Ցնծացաւ Յիսուս հոգւովն սրբով։ Սուրբք քո ցնծալով ցնծասցեն։ Ցնծասցեն դաշտք։ Լերինք ցնծացէ՛ք։ Լերինք ցնծացին որպէս խոյք։ Բարձից զձայն խրախճանաց, եւ զձայն ցնծացելոց. եւ այլն։
belter.
Զօրութիւն աւուրս էարկ զաստվածակիրն Պօղոս ի ցնորս հիացման. (Տօնակ.։)
cf. Ցօղուն.
Ի ցող ցորենոյ կերակրեաց եւ հաստատեաց յովսէփ զերկիրն եգիպտացւոց. եւ նա եղեւ եղեգն ջախջախ՝ նեցուկ եղբարցն յովսեփու. (Եփր. ծն.։)
wheat;
corn, grain;
տուրք ցորենոյ, cornage;
փոխինդ ի ցորենոյ եւ ի կաթանէ, frumenty;
հարկանեն ճճիք զ—, weevils destroy corn.
Ժողովեսցի ցորեան։ Ժողովեաց Յովսէփ զցորեան իբրեւ զաւազ ծովու բազում յոյժ։ Բազմութիւն ցորենոյ եւ գինւոյ։ Ցորենով եւ գինւով հաստատեցի զնա։ Երկիր ցորենոյ եւ գարւոյ։ Նաշիհ ցորենոյ եւ այլն։
abounding in wheat.
Իջանել յեգիպտոս ի ցորենաշատ երկիրն. (Վրդն. ծն.։)
demonstration, proof, reason;
ածել ի —, to show, to manifest;
յանէութենէ ի — ածել, to create, to give being, to cause to exist.
Որ յանէութենէ զբնաւս ի ցուցակութիւն ածեալ գոյացուցեր։ Նախ զերկինս եւ զերկիր հիւթովքն, եւ ապա զցուցակութիւն բարեվայելչութեան սոցին տարարովն. (Պտրգ.։ Լմբ. պտրգ.։)
to shew, to indicate, to designate, to point out;
to cause to be seen or known, to expose, to declare, to represent;
to demonstrate, to proof;
— զանձն թէ աստուած, to pretend to be a god.
Ե՛լ դու յերկրէ քումմէ՝ յերկիր զոր ցուցից քեզ։ Զոր ինչ Աստուած առնելոց է՝ եցոյց փարաւոնի։ Եցոյց քեզ Աստուած զայդ ամենայն։ Եւ եցոյց եւս ինձ Աստուած զզաւակ քո։ Որպէս ցուցաւ քեզ օրինակ ի լերինն՝ արասցես։ Ցուցանել քեզ ճանապարհ, ընդ որ գնայցէք։ Ցոյց մեզ զմուտ քաղաքիդ. եւ եցոյց։ Ցո՛յց մեզ զողորմութիւնս քո։ Նշան յերկնից ցուցանել նոցա։ Ցուցանել զանձն՝ թէ Աստուած իցէ։ Բազում եւ ծանր վնաս դնէին, զորս ոչ կարէին ցուցանել։ Աստուած իմ ցույցէ ինձ ի թշնամիս իմ. (որպէս ասի եւ տեսանել ի թշնամիս). եւ այլն։
to thrust down, to drive in, to fix, to plant, to set up, to erect, to raise.
Գեղարդն ցցեալ յերկիր։ Իբրեւ զձող ցցեալ ի վերայ լերին. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 7։ Ես. ՟Լ. 17։)
Ցցեաց զգաւազանսն յերկիր։ Ցցեաց զգաւազանն իւր ի յեզրս գետոյն. (Հ. կիլիկ.։)
dew;
չիթ —ոյ, dew-drop;
— քաղցրածաւալ, the gently-falling dew;
— քաղցրութեան, the benign dew.
Խոնաւութիւն յերկիր առաքեալ, երեալ ջրագոյն. զոր ցօղ անուանել սովորութիւն է. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
stalk, stem, blade;
straw;
rinsing;
dewy, dew-besprent.
Մի հատն մերկ յերկիր անկեալ, բուսեալ առեալ արմատն, բերեալ ցօղուն, արձակեալ ստեղն, կապեալ ծունր. (Ագաթ.։)
cf. Փախստեայ.
Յօտար երկիր. խատուած գնամք. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Փախստական.
ՓԱխստեայ եղեալ գնացին։ Որք փախստեայ թաքուցեալ էին ի կիրճս. (ՃՃ.։)
fastening, lock, padlock;
stick;
shut;
— արկանել, to lock, to padlock, to latch, to bolt, to shut.
Ի ներքո ի տանն գտաւ, եւ զփակ տանն ոչ ընկէց ի բաց։ Շղթայքն լուծան, եւ փակքն կոտորեցան։ Զդուռն ճաշակման այդպիսի փակով պնդեմք։ Զփակ իրաւանց բացեալ։ Պա՛րտ է մեզ փակ, եւ դուռն բերանոց. (Ոսկ. նոր կիր.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։ Բրսղ. մրկ.։)
to shut, to close;
to shut up, to enclose, to fence in, to bar;
to shut, to lock;
ի ներքս —, to shut up, to beset, to hem round, to encircle, to surround, to encompass;
— բանտի, to imprison, to put in jail;
— զբան, to conclude, to close, to end;
— ինչ յումեքէ, to prohibit, to forbid;
— զարգանդ (կնոջ), to procure sterility;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to deliver up, to betray;
ի ներքս փակեալ, herein enclosed;
փակեալ էին ընդ իշխանութեամբ մահու, they were subject to death;
փառքն աստուծոյ զքեւ փակեսցին, may divine glory encompass you !
cf. Դուռն, cf. Յոյս.
Ասելովն՝ զերկին եւ զերկիր, ե՛ւ զամենայն ինչ որ ի նոսա՝ ի ներքս փակեաց։ Զորս ի մէջն փակեալ էին՝ եթօղ. (Կիւրղ. ծն.։)
to devour, to consume;
to burn.
Առնէ զբաբելոնական բոցոյն կիրս, որ շուրջանակի փաղազէր բարձրանալովն։ Զօրէն հրոյ մտեալ փաղաղէր զբոլոր բնութիւնն։ Զաշխարհ ամենայն արեգակն փաղաղէ. (Առ որս. ՟Ա։ Պիտ.։ Լմբ. սղ.։)
devouring, ravenous.
Անյագ որովայն.. . եւ ժանեօք սրտմտութեանն զփաղաղիչն պատառեսցէ՝ առ ի յերկիր զնորայն հեղլով զմաղձ. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Փաղանունապէս.
Զերկիր եւ զվայր փաղանունաբար կոչեաց. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Փաղանունապէս.
Զերկիր եւ զվայր փաղանունաբար կոչեաց. (Փիլ. այլաբ.։)
univocally;
synonymously.
Զերկիր եւ զվայր փաղանունաբար կոչեաց. (Փիլ. այլաբ.։)
endearments, caresses, wheedling, coaxing;
flattery, adulation, palaver.
Մարդկան փաղաքշանաց հետեւեալ։ Բազում անգամ կարէ փաղաքշանք մարդկան զսպիտակութիւն արծաթափայլ հոգւոյն շնորհաց ի ձեռս նոցա ժանգացուցանել։ Ոչ ի փաղաքշանաց ինչ, եւ ոչ ըստ բռնութեան, եւ ոչ ըստ պատրանաց ինչ եկիր առաջի Աստուծոյ (կրօնաւորիլ). (Պրպմ. ձ։ Լմբ. սղ.։ Մաշտ. սքեմ.։)
lightning, flashing;
coruscation, scintillation, fulguration;
sparkling;
thunderbolt;
—կմամբ սատակել, to thunderstrike;
—կունս տեղալ, to rain lightnings and thunderbolts.
Կենդանւոյն իսկ ի յերկնից փայլատակմամբ պարտ էր սատակել զայնպիսին։ Ոչ վաղվաղակի փայլատակմունս ի յերկիր իջուցանէ ի վերայ այնպիսի ամբարշտելոցն. (Մանդ.։)
producing wood;
wood-carrier.
ξυλοφόρος lignifer, calo. Որ շալակեալ բերէ զփայտ. փայտակիր. փատ բերօղ, կրօղ.
Փայտաբերք, եւ ջրակիրք. (Յես. ՟Թ. 21։)
wood-cutter.
Ի փայտակոտորէ ձերմէ մինչեւ ցջրբեր ձեր։ Եղեն փայտակոտորք եւ ջրակիրք.. . Եւ կացոյց զնոսա յաւուր յայնմիկ փայտակոտորս եւ ջրակիրս ամենայն ժողովրդեանն, եւ սեղանոյն Աստուծոյ. (Օր. ՟Ի՟Թ. 11։ Յես. ՟Թ. 21. 27։)
anguish, affliction;
blame, reproach;
— կրել, to suffer invectives;
to receive reproaches.
cf. Մեղեդի;
thin skin, pellicle, cuticle, film, husk;
secundine.
Փառեր կիրակամտի, եւ այլոց տօնից. (Տօնացոյց.։)
to cover with glory, to load with honours, to render glorious.
Զերկին եւ զերկիր փառազարդեաց աստուած (ի վեց աւուրս). (Մամբր.։)
glorified with another.
Փառաւորակիցք երեքեան, որոց երկիրն պագանեմք. (Առ որս. ՟Զ։)
Փառակից լինել եւ անուանակիր ընդ Աստուծոյ։ Արարածն արարողին փառաւորակից. (Պրպմ. ՟Խ՟Ե։ եւ Գանձ.։)
glory;
honour, praise, fame, renown, celebrity;
majesty, splendour, magnificence.
Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ։ Տեսջիք զփառսն տեառն։ Փառք տեառն երեւեցան ամպով։ Բազմութեամբ փառաց քոց մանրեցեր զհակառակորդս։ Ծագեսցէ Աստուած խորհրդովք՝ փառօք իւրովք յերկիր։ Լի է ամենայն երկիր փառօք նորա։ Փառք Աստուծոյ ծածկեն զբան։ Փառք թագաւորի պատուեն զհրամանս։ Ի հօր մերոյ ընչից արար իւր զայն ամենայն փառս։ Պատմեցէ՛ք հօր իմոյ զամենայն զփառս իմ։ Ետու քեզ զմեծութիւն եւ զփառս։ Պատմուճան սուրբ Ահարոնի ի պատիւ եւ ի փառս։ Հանդերձ կամ աթոռ փառաց։ Զփառս իմաստունք ժառանգեսցեն, իսկ անմիտք բարձրացուցին զանարգանս։ ՓԱռք են առն խոտորիլ ի հայհոյութեանց.եւ այլն։
to dissipate, to disperse, to scatter, to remove, to drive away, to destroy, to take away;
to be dissipated, dispelled, removed, to vanish;
— զհոգս, to charm away, to beguile care.
Երկիր փարատեալ ի բազմութենէ ջուրցն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Փարատեմ;
— զցաւս, to soothe, to allay pain;
— զտրտմութիւն, to drive away melancholy.
Զերկիր զառաջինն ի ջուրցն փարատեցուցեալ։ Զծովն մեղաց փարատեցուցանէր։ Ի վեր շարժել, եւ փարատեցուցանել զբազում ծանրութեանն խաւար յըմբռնեցելոցն ի նմանէ. (Ագաթ.։ Եփր. քրզ.։ Դիոն. ածայ.։)
cf. Օդանման.
(Զգայութիւնն զգայ) օդատեսակաւն (այսինքն աչօք) զօդոյն կիրս. (Նիւս. բն.։)
to lodge, to pass the night in, to sojourn, to dwell, to stay in a person's house.
Զի՞նչ երկիր իցէ՝ յորում լոյսն օթագայեաց։ Յաղբիս ամենայն չարեաց օթագանեացաք (տպ. օթագայեցաք). (ՃՃ.։ Լծ. կոչ.։)
cf. Օթագայանամ.
Զի՞նչ երկիր իցէ՝ յորում լոյսն օթագայեաց։ Յաղբիս ամենայն չարեաց օթագանեացաք (տպ. օթագայեցաք). (ՃՃ.։ Լծ. կոչ.։)
Զի՞նչ երկիր իցէ՝ յորում լոյսն օթագայեաց։ Յաղբիս ամենայն չարեաց օթագանեացաք (տպ. օթագայեցաք). (ՃՃ.։ Լծ. կոչ.։)
serpent, adder, snake;
— or — աւազակ, the devil;
— խարամանի, dipsas or dipsade;
— շչէ, the serpent hisses;
cf. Քաղցրութիւն.
Իբրեւ զօձ թիւրեալ ամենայն զգայութեանմբք ընդ երկիր սողայ, որպէս զօձ՝ զի գալարուն ծուռ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
foreign, alien;
stranger, foreigner.
Այր մի օտարական եւ անաշխարհիկ եկիր յարեցար ի մեզ. (Ագաթ.։)