division, separation;
scission, rupture, disunion, discord, dissent, schism;
sect;
heresy;
— առնել, to bring about a scission;
to sow discord;
եղեւ — ի ժողովըրդեանն վասն նորա, there was a division among the people because of him;
դարձեալ — լինէր ի մեջ հրէից, there was a dissension therefore again among the Jews;
— անկեալ էր ի մէջ նոցա, they were divided among themselves;
they were at variance.
· Calfa
ՀԵՐՁՈՒԱԾ. որպէս նոյն ընդ յն. ձայնիս է՛րէսիս. αἴρεσις haeresis. այն է Հերեսիովտութիւն, հերետիկոսութիւն. այսինքն յամառ յարումն ի մոլար կարծիս. աղանդ. մոլորութիւն ի վարդապետութեան. ինքնակամ կրօնք.
Աղանդ հերձուածոյ։ Բազումք ի հերձուածոց (այսինքն յաղանդոյ) անտի. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 17. 18։)
Յայլազգեաց կամ ի հերձուածոց (այսինքն ի հերետիկոսաց). (Խոսր.։)
σχίσμα schisma, scissura, fissio, dissidium, discordia, ruptio unionis. Հերձումն. պատառումն. եւ առաւել նմանութեամբ՝ Բաժանումն մտաց եւ անձանց. որպէս երկպառակութիւն. անմիաբանութիւն. տարաձայնութիւն .... եւ սեպհական առմամբ, Բաժանումն ի միութենէ մարմնոյն քրիստոսի, այսինքն յեկեղեցւոյ, կամ ի գլխոյ նորա, կամ յանդամոց նորա. (ըստ յն. սխի՛սմա. որ է նոյն ընդ հյ. ձայնիս խզումն).
chief of a schism, of a sect;
heresiarch.
· Calfa
αἰρεσιάρχης, αἰρεσιαρχός haeresiarcha, sectae auctor ac caput. իբր Հերեսիովտապետ. աղանդապետ. առաջնորդ հերձուածոյ, այսինքն հերետիկոսութեան, եւ հերետիկոսաց.
cf. Հերձանեմ.
· Calfa
Բռամբ զսկայն հերձուցանէր. այսինքն պատառոտէր զհանդերձս նորա. (Խոր. հռիփս.։)
to repulse, to reprove, to refute, to contradict;
ի բաց —, to refuse, to reject;
to suffice, to be sufficient.
· Calfa
Զարհուրեալք հերքէին. այսինքն խորշէին հեռանային. (Ոսկ. հռ.։)
Որ ի տանջանսն ոչ հերքեցաւ. այսինքն ոչ յաղթեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
marauder, rover, robber, brigand;
— ծովու, sea-robber, pirate, free-booter, corsair, sea-rover;
—ք, marauding, plundering;
piracy;
հինից պարապիլ, to become a highwayman, to rob, to plunder;
հինի or հինիւ ելանել, to take to the highway, to over-run or scour, to make incursions;
զի՞նչ քան զայն — եւ աղաղակ կայցէ, what can be more grievous or more barbarous than that ?.
· Calfa
Հինից եւ ասպատակաց պարսպեալք (այսինքն աւազակութեան). (Խոր. ՟Բ. 56։)
unhappy, unfortunate, miserable, wretched.
· Calfa
ՀԷՔ ταλαίπωρος, ἅθλιος, δειλός miser, miserabilis, infelix, aerumnosus. որ եւ ՀԷԳ. եւ ՀԻՔԱՑԵԱԼ. կամ ՀԻԳԱՑԵԱԼ. (որպէս թէ Հեծ, այսինքն հեծեծելի) Թշուառ. թշուառական. ապերջանիկ. աւաղելի. եղկելի. ողորմելի. տառապեալ. տարաբախտ. մանաւանդ եղեալն անձամբ անձինի պատճառ տարաբախտութեան իւրոյ. խեղճ, ողորմելի.
admiring, of admiration;
ecstatic.
· Calfa
Նաեւ զայլ հիացականսն՝ որ ըստ այսոցիկ, ուսցիս ի նորին գրոց. այսինքն ի պատմութենէ աղեքսանդի. (Արծր. ՟Ա 3։)
admiration, astonishment, surprise, wonder;
charm, enchantment;
ecstasy;
աստուածահրաշ —, rapture, trance, divine ecstasy;
— or ի — ածել, — արկանել, cf. Հիացուցանեմ;
լինել ի —, to be the admiration of;
արկանել — ի վերայ ուրուք, to plunge into ecstasies, to enrapture;
— է մտաց լսել, it is surprising to hear.
· Calfa
Զոր եւ մարգարէն հիացմամբ ասէ։ Զի՞նչ հիացումն՝ քան աստուծոյ մարդ լինել։ Հրաշափառապէս են աստուածայինքն ամենայն եւ բարձրագոյն, եւ մեծաց հիացմանց առիթ. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
cf. Հիմնեմ.
· Calfa
Որ բանւ զարարածս խորհրդով հիմնեցուցեր։ Որ ինքնագոյ հրաշիւքն հիմնեցոյց ի վերայ հիման սուրբ առաքելոցն։ Հիմնեցոյց (այսինքն ամրացոյց) զեկեղեցի սուրբ. (Շար.։)
old, worn, decayed;
ancient, antique;
-ք, the ancients;
antiquity;
ի հնումն, anciently, formerly, a longtime since, in days of yore;
ի — or ի հնոց ժամանակաց, ի հնոց ժամանակաց հետէ, ab antiquo;
— կտակարան, the old testament;
— մատեանք, ancient codes;
ի հնումն եւ ի նորումն, in ancient and modern law;
— լուսին, waning moon;
հին աւուրց, old aged in years, grown old;
— աւուրցն, Ancient of days, the Eternal, the Most High;
— աւուրց մանուկն, the Eternal Son;
— աւուրց զօրական, a veteran;
անտառ — աւուրց մայրեաց, a forest of ancient cedars;
— աւուրց ատելութիան, rancour, inveterate hate.
· Calfa
Եթէ դիպեսցի ժամանակ լուսնին կամ ի լրմունս, կամ ի միջոցի, կամ մերձ ի հինսն (այսինքն ի մաշումն). (Շիր.։)
Հին շինուած (հռովմայ, այսինքն առաջին)։ Հին եւ առաջին գտանի հռովմ քան զտրովացւոց ժամանակսն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զհնոցն (այսինքն զնախնեացն) գրովք եկեալք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՀԻՆ ԱՒՈՒՐՑ (այսինքն աւուրբք). Ծեր. ալեւոր, բազմաժամանակեայ. եւ զաստուծոյ՝ իբր անժամանակ.
Ի ՀՆՄԷ. այսինքն Ի հնոյ, կամ ի հնութենէ. (որպէս լինի՝ յայլմէ, ի միւսմէ) հինէն.
alkanet, red dye;
henna.
· Calfa
Կացուցանէ պահապանս արքունի ի հինայից թագաւորացն, որ բուն ոստ (այսինքն ոստանիկք) անուանին. որպէս եւ վիրք այժմ սէփէծուլ. պարտի գրիլ, ի հին զարմից, (ըստ Խոր. ՟Բ. 7։)
barbarous.
· Calfa
ՀԻՆԱՒԱՆԴ կամ ՀԻՆԱՎԱՆԴ. Բառ անստոյգ, ի Հէն ձայնէ, եւ ո՛չ Հին. զի դնի փոխանակ յն. բառիս βαρβαρική այսինքն Բարբարոսական.
adj. s. five;
fifth;
երիւք հնգօք ամօք, for fifteen years, for three lustra;
պակաս քան զյիսուն հնգիւ չափ, forty five;
որ օր — էր ամսոյն, on the fifth day of the month.
· Calfa
Երիւք հնգօք (այսինքն ՟Ժ՟Ե) ամօք. (Շար.։)
somatology.
· Calfa
Ոչ որպէս մարմնաբանութիւնս յաղագս մարդկան կարծել (զերիս անձինս), զի մի՛ բազմաստուածութիւն թստ հեթանոսաց իմանայցեմք. ընթերցի՛ր մարմնաբնութիւնս. զի յն. է մարմնաբնապէս կամ մարմնաբուսապէս. այսինքն ըստ մարմնաւոր բնութեան։
corporeal, bodily;
mundane, worldly;
carnal, sensual.
· Calfa
Անռէ եւ մարմնական օրինակ. այսինքն նիւթական. (Մխ. երեմ.։)
use of flesh for food.
· Calfa
Առաջինքն ի մարմնակերութենէ հրաժարեցին. (Փիլ. լիւս.։)
of the same nature;
consanguineous;
fellow-man.
· Calfa
Արդարք մարմնակիցք տէրունական մարմնոյն։ Փեսայն քրիստոս ուրախ լիցի առ հարսինն, այս ինքն առ մարմնակից արդարսն. (Ագաթ.։)
fond of carnal pleasures, sensual, carnal, voluptuous, mundane.
· Calfa
Վասն լինլոյ դոցա մարմին, այսինքն մարմնասէրք, եւ ոչ հոգիասէրք։ Մարմնասէր իշխանաց։ Դնէ վիճմամբ ի դիմաց մարմնասիրաց, թէ ոչ գոյ շահ յառաքինութեանց. (Արծր. ՟Ա. 1։ Ասող. ՟Բ. 2։ Նախ. ժող.։)
corporeal, of a form.
· Calfa
Մարմնատիպ աստուածութիւնդ քո, զոր վասն մեր զգեցար. այսինքն մարմնաւորութիւնդ քո, զոր եւ այլն. (Մաշտ.։ Ճշ.։)
to change into flesh;
to embody, to incarnate;
to figure, to impress with a form.
· Calfa
Զինքն մարմնացուցեալ եւ արիւնացուցեալ ի վերայ սրբութեան սեղանոյն, հրամայեաց սրբութեամբ ուտել եւ ըմպել. (Եղիշ. ննջ.։)
cf. Հոգեփոխութիւն.
· Calfa
μετενσωμάτωσις animarum translatio vel migratio ab uno corpore in aliud. որ եւ ՀՈԳԵՓՈԽՈՒԹԻՒՆ. այսինքն աղանդ փոփոխման հոգւոց ի մարմնոց ի մարմինս.
agonotheta, athlotheta.
· Calfa
ἁθληθέτης, ἁθληθετήρ arbiter, munerarius certaminis. Կարգագիր եւ վարձահատոյց հանդիսի մարտի, այսինքն մրցանաց ագոնի, կամ նահատակութեան. հանդիսադիր. նահատակադիր. ճգնադիր. մարտայարդար.
quarrelsome, contentious, litigious, wrangling.
· Calfa
Ծնուցիչ՝ այսինքն գրգռիչ մարտի. խռովայոյզ. կռիւ հանօղ.
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
· Calfa
Մարտակցին (այսինքն սատանայի) զէնք են անիրաւութիւնք ախտից խտղտմանց, եւ չարութիւնք. (Լմբ. առակ.։)
would to Heaven that! if it might be !.
· Calfa
Գո՛ւշ եւ մա՛րտն, որ է ինքնախոհ ցանկութեանցն հարկաւոր ածմունք։ Մարտն յորդորական լսի. որպէս ասէ, մարտիցո՛ւք զբարիոք մարտն։ Իսկ այլք զմարտն՝ յէ՛ մեկնեցին։
warrior, soldier, combatant;
ի —ս մտանել, to rush to the field of combat.
· Calfa
ՄԱՐՏԻԿՔ գ. στάδιον stadium. Ստադիոն. ստադ. ասպարէս մարտի, այսինքն մրցանաց.
martyr.
· Calfa
ՄԱՐՏԻՐՈՍ կամ ՄԱՐՏԻՒՐՈՍ. Բառ յն. մա՛րդիռ, մա՛րդիս սեռ. մա՛րդիռօս , որ լինի եւ ուղղական ըստ քերթողաց. այսինքն Վկայ. եւ մա՛րդիռի. վկայք։ μάρτυρ կամ -τυς, -τυος, -ροι martyr, testis. Սեպհականեալ անուն սրբոց՝ որք հեղին զարիւնս ի վկայութիւն ճշմարտութեան.
to be a martyr, to suffer martyrdom, to undergo death in witness of the faith.
· Calfa
Ի սմանէ մարտիրոսացաւ (այսինքն սպանաւ վասն հաւատոյ) դաւիթ ի դուին քաղաքի. (Ասող. ՟Բ. 2։)
abstaining from flesh.
· Calfa
ՄՍԱՀԱՏ ԼԻՆԵԼ. ՄՍԱՀԱՏԻԼ. Հատանիլ ի մսոյ. այսինքն հրաժարել ի մսակերութենէ.
to abstain from meat.
· Calfa
ՄՍԱՀԱՏ ԼԻՆԵԼ. ՄՍԱՀԱՏԻԼ. Հատանիլ ի մսոյ. այսինքն հրաժարել ի մսակերութենէ.
cf. Մսեղէն;
living, living man or soul;
—ք, men, mortals;
animals.
· Calfa
Որպէս փորձ իրացն իսկ զուղեղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ։ Զմիս շնչաւորացն հրամայէր չուտել, որպէս թէ հոգի աստուածեղէն իցէ ի մսեղիսն. այսինքն յանբան կենդանիս. (Եզնիկ.։)
spread throughout, very extended, universal, general;
— ծով, the Ocean;
— օդ, atmosphere.
· Calfa
Համատարած համատարած. այսինքն հասարակաց, կամ ընդհանրական. (Շար.։)
Ինքն ժամանակն այն զսքանչելիսն յոյժ համատարած առնէր. այսինքն մեծահռչակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
ՀԱՄԱՏԱՐԱԾ. գ. ՀԱՄԱՏԱՐԱԾՈՒԹԻՒՆ κύτος, πέλαγος pelagus, mare altum. Պեղագոս, այսինքն ծով մեծ. խորք. անդունդք.
extent, very great extent.
· Calfa
ՀԱՄԱՏԱՐԱԾ. գ. ՀԱՄԱՏԱՐԱԾՈՒԹԻՒՆ κύτος, πέλαγος pelagus, mare altum. Պեղագոս, այսինքն ծով մեծ. խորք. անդունդք.
of the same kind or sort, equal, conformable.
· Calfa
Համատեսակք ելով՝ են համագոյականք (այսինքն բնութենակիցք). (Աթ. ՟Ը։)
of the same age, coetaneous.
· Calfa
Հաւասարք տիօք, այսինքն ամօք կամ հասակաւ. հասակակիցք.
account, calculation, computation, enumeration, numeration;
number;
catalogue, list;
roll-call, muster;
examination, inventory, statement, account;
esteem, respect, value, regard, station, degree;
presentation or rendering of accounts;
comparison;
lesson;
verse;
ի —, ի —ի, —, for, on account of;
ընդ մի —, same, same thing;
— առնուլ, պահանջել, to ask for an account of, to require one to account for;
— առնել, to find out an explication of, to examine;
to take or draw up an inventory of;
to take stock;
— տալ, to render an account;
to give a reason;
to be responsible, to account for;
— առնուլ ի մէջ ծառայից իւրոց, to make an account with his servants;
ի — ածել, արկանել, դնել, to count, to calculate, to compare;
մտանել ի —, to be reckoned, numbered, esteemed among;
ի —ի լինել, to be counted as, to pass for, to be reputed, esteemed;
ընդ մարդկան կալ ի — ի, to be taken for a man;
— դնել ընդ ումեք, to dispute;
հանել թիւ —ոյ, to draw or cast lots;
տուր զհամար տնտեսութեան քո, give an account of thy stewardship;
ոչ եղեւ ի —ի բան իմ, no attention was paid to my words;
չէ ինչ ի — ի, it is unimportant;
no matter;
թուով — ով էր ամենայն, all was counted;
—ովք թուոց կատարեալ, a clever arithmetician;
— առնուլ, to take lessons;
գիտել, ուսանել, ասել զ—ն, to know, to learn, to say or repeat one's lesson;
cf. Թիւ.
· Calfa
Որոյ ոչ գոյ համար։ Որոց ոչ գոյր թիւ, եւ ոչ համար։ Զթիւ եւ զհամար ոչ է մարթ ունել։ Թիւ համարոյ։ Եւ այս է թիւ համարուցն (կամ րոցն)։ Եւ յովաբ զհամար հանդիսի ժողովրդեանն։ Բազում նուագս ոսկիս կորուսեալ ի միջոյ համարուեն (այսինքն համարոյն)։ Հայեցաք մեք ի խուռն մեծաթիւ համարոյ բանիցդ։ Ըստ համարոյն կամ ըստ համարս իւրեանց, եւ ըստ թուոյ անձանցն.եւ այլն։
Իշխէր ի համար ածել զինքն անհամեմատին. (Սեբեր. ՟Է։)
Ի ՀԱՄԱՐ. նխ. որպէս ռմկ. համար. այսինքն Ի պէտս, ի սակս. պատճառաւ. վասն.
numeral letter.
· Calfa
Համարագիր թուականին Ողբ էր. (Վրդն. պտմ. այսինքն ի թուին հյ. ՟Ո՟Ղ՟Բ, անցին ողբալի անցք։)
comptroller.
· Calfa
Զի՞նչ ասիցեն մեզ զրպարտօղքն եւ դառինքն, աստուածութեանն համարառուք, ոսոխք գովելեացն. (Ածաբ. ծն.։)
to sum, to number, to count;
to calculate, to compute;
to esteem, to repute, to judge;
to presume, to suppose, to reckon;
to attribute;
to pass for, to be reputed or deemed;
լաւ —, to prefer;
պատուական —, to appreciate;
մեծ ինչ —, to value, to esteem, to repute, to rely on;
առ ոչ ինչ —, not to keep any account of, not to care about, to have little esteem for, to despise;
— զանձն, to look upon oneself as, to believe, deem or account oneself, to think that one is;
ընդ մի — զիմն ընդ ումեմն, to mistake;
երանելի զանձն —, to think oneself happy;
—իմք եթէ, —րեսցուք այնպէս թէ, let us suppose that;
մի —իք թէ, do not believe that.
· Calfa
Ապա եւ զառաքինութիւնսն համարի կարգ ըստ կարգէ։ Համարի կարգաւ (այսինքն մի ըստ միոջէ ճառէ) զմեծութիւն. (Ոսկ. ես.։)
frank, free, bold;
plain, sincere, without ceremony;
determined, resolute;
wide, extended;
cf. Համարձակաբար.
· Calfa
Խնդրէ ինքն համարձակ լինել. (Յհ. ՟Է. 4։)
frankly, freely, boldly, plainly;
resolutely, firmly;
clearly, openly, ingenuously;
կարի իմն —, too free, bold, rash, audacious, too daring.
· Calfa
Ոչ համարձակաբար (այսինքն տիրապէս) տեղեակ իցեմք, թէ նոքա են. (Եւս. պտմ.։)
speaking frankly, freely;
— բարբառով, aloud, openly, publicly.
· Calfa
Համարձակ՝ այսինքն պայծառ եւ յստակ, եւ անվեհեր ձայնիւ, կամ ձայն արձակելով.
to elevate, to raise, to lift up, to take up;
— զձեռն, to stretch forth or raise the hands;
to raise the hand against;
to rebel.
· Calfa
Համբարձաւ աստուած օրհնութեամբ։ Համբարձցին դրունք յաւիտենից։ Համբարձաւ յերկինս։ Երթայի համբարձեալ՝ ի դիմել հոգւոյն իմոյ։ Որ շինէ յերկինս զհամբառնալ իւր (այսինքն զվերելս)։ Յաւուրս ժամանակացն այնոցիկ համբարձաւ մատաթի։ Համբարձաւ յուդա մակաբէ։ Համբարձաւ յովնաթան փոխանակ յուդայի.եւ այլն։
to rise up, to ascend, to mount, to go up;
to raise oneself, to rise, to get up;
— մտօք առ աստուած, to raise the heart to God;
հակառակ, ընդդէմ —, to revolt, to rise, to rise against, to rebel;
ի մտաց —, to grow proud;
դատախազ —, to accuse of, to charge with, to arraign, to impeach.
· Calfa
Համբարձաւ աստուած օրհնութեամբ։ Համբարձցին դրունք յաւիտենից։ Համբարձաւ յերկինս։ Երթայի համբարձեալ՝ ի դիմել հոգւոյն իմոյ։ Որ շինէ յերկինս զհամբառնալ իւր (այսինքն զվերելս)։ Յաւուրս ժամանակացն այնոցիկ համբարձաւ մատաթի։ Համբարձաւ յուդա մակաբէ։ Համբարձաւ յովնաթան փոխանակ յուդայի.եւ այլն։
to celebrate, to sing the praises of, to praise;
to make public, to divulge, to let out, to noise or rumour abroad, to publish, to make known every where.
· Calfa
Սակայն զամենայն՝ ուղեղ համբաւեաց. (Պղատ. օրին.) այս ինքն ուղեղ կոչմամբ վերաձայնեաց։
to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
· Calfa
Ոչ համբերեն առ կատարած գործոյն (այս ինքն ի սպառ). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
Նոյ հինգ հարիւր ամ համբեր յամուսնութենէ. այսինքն ժուժկալեաց. (Եփր. ծն.։)
patient, enduring.
· Calfa
Ոչ եթէ որում չգտանին պիտոյքն՝ համբերօղ է, այլ որ յաննախանձելի (այսինքն յառատ) վայելչութիւնսն է, եւ չարեացն համբերէ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
fond of kissing;
kisser;
fond of peace, pacific.
· Calfa
Որ սիրէ զհամբոյր՝ այսինքն զընտանութիւն սիրոյ. բարեսէր. մարդասէր. բարեմոյն. մտերիմ սիրով.