Enriched dictionaries of Armenian

Your research : 1703 Results for բառ

Ժաժ

s.

tow;
sweepings;
earthquake.

• «խռիւ». նորագիւտ բառ, որ մէկ ան-գամ գործածուած է Վեցօրէից մի քանի ըն-տիր օրինակների մէջ. «Մինչդեռ զժաժն ժո-ղովէր Պաւղոս» (ուր միւս օրինակները դը-նում են խռիւ)։-Թերևս նոյն բառի յոգնակին է ժժան կամ ժըժան «վառելու բաներ, խռիւ», որ մէկ անգամ ունի Ասող. գ. 22։

• -Պրս. [hebrew word] ︎ žāž «է նա անուն խոտոյ ի-րիք, որ է յոյժ փշալի, զոր ուղտն ո՛րչափ և ծասքիցէ վասն անհամութեան նորին՝ ոչ կա-րէ կլանել»։ Սա ծանօթ գազն է կամ նման մի փշաբոյս, որ մինչև հիմայ Պարսկաստանում և Հայաստանում գործածւում է իբրև ընտիր կպչան։ Եթէ հայ բառը հին է, կարող ենք են-թադրել պհլ. *zāž ձևը, իսկ եթէ Վեցօրէից մէջ յետոյ ներմուծուած մի բառ է, գալիս է ուղղակի պարսկերէնից-Աճ.

• Հին բռ. մեկնում է ժած «խծուծ». նոյնպէս է նաև Բառ. երեմ. էջ 729 (ըստ որում Ալշ. ժժան «կանեփի խծուծ»)։-Վերի «խռիւ» նշանակութիւնը և բա-ռիս հին վկայութիւնը երևան հանեց Նորայր, Հայկ. բառաքնն. էջ 66։ Նոյնը տես նաև Վարդանեան ՀԱ 1911, 304։ Բառիս մեկնութիւնը տուաւ նախ Աճառ. (անտիպ), որից անկախաբար Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. էջ 169։

• ԳՒՌ-Վն. ժաժ, մանաւանդ կրկնութեամբ ժաժ-ժեխ, ժար-ժեխ «խռիւ, փայտի կտոր-տանք, տերև ևն՝ կրակ վառելու համառ»։-Նոյն բառն է և ժախ-ժրախ Եւդ. «անպետ կահ-կարասիք», որ և Սեբ. «կահ-կարասիր»։ (Սկզբնական ձևն է եղել *ժաժ-ժրախ, ուր ա-ռաջին եզրի վերջաձայն ժ ազդուելով երկ, րորդ եզրի վերջաձայն խ-ից՝ դարձել է նոյն-պէս խ։-Տան կահկարասիներին անարգա-կան անուններ տալը՝ փոխադրութեան դժուա-րութիւններն ի նկատի ունենալով, անսովոր երևոյթ չէ լեզուների մէջ)։

• «խակ, տհաս». նորագիւտ բառ՝ որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև., ամ. 605 «Տարաժամ պտուղ ծառոյն, որ ժաժ կոչեմք, փութով թափի ի ծառոյն և անպի-տան է կերակրոյ կամ բուսանելոյ և նախա-տինք է ծառոյն»։ Նոյն բառն է որ Բառ. և. րեմ. էջ 123 մեկնում է «ժաժ, խժուկ, որ է խակ»։

Ման, ի

s.

spinning;
circular motion, turn, revolution;
— առնուլ, — գալ, to turn, to move round;
to take a walk;
պտղոց —, bloom on fruit;
cf. Մանանայ;
mina (measure).

• «պտոյտ, շրջան,. ոլորք, գալար» Վրդն. ծն. «կոր, ծռմռուած» Վեցօր. 195 (լուսանցքի վրայ նշանակուած). որից ման առնուլ «ոլորիլ» Վրդն. ծն. Տաթև. ամ. 31 (Օձն հինգ ման առնու ի գնալն). մանել «թել ոլորել, հիւսել, մանել» ՍԳր. Վեցօր. Սեբեր. «բեղերը ոլորել» Ոսկ. պօղ. ա. 330. մանիլ «ոլոր ոլոր երթալ» Լծ. նար. «մազերի գան-գուրները կախուիլ» Անան. պատճառ յա-ղագս զԽոսրով նզովելոյն, հրատ. Արրտ. 1897, էջ 276 (Մօրուացն զհերսն ապա թո-ղուլ, երկայնիլ և մանիլ ցսրունսն). մանելիք «իլ, աղեկատ» Յայսմ. մանոց «իլ» Փիլ. Կանոն. մանուած «ոլորք, գալար, հիւսք» Խռր. Վրք. հց. «մանած բան» Պղատ. օրին «խօսքի կնճիռ» Պիտ. մանուածապատ Վե-ցօր. մանուածոյ ՍԳր. ոսկեման Ա. տիմ. բ. Չ. հռովմ. 416. չուանաման Ոսկ. մ. ա. 20. բազմաման Առ որս. փիլ. բարակաման Վե-ցօր. 121. դժուարմանուած Լմբ. ժող. խառա-մանել Վրդն. սղ. կտաւամանութիւն Լմբ. ա-ռակ. մազմանոց Երզն. մտթ. շարամանել Նիւս. Պիտ. մանիճ «գալարք օձի» մհյ. բառ։

• Canini, Et. étym. 159 սանս. man'-d'ala «շրջանակ» բառի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 98 մանեակ բառի հետ միասին՝ դնում է հնխ. man արմատից, որից նաև յն. μαμιάϰης, լտ. monile, հսլ. monis-to։ Հիւնք. պրս. մանիյտէն, մանիսթէն «նմանիլ», լտ. manus «ձեռք», mani-factus «ձեռագործ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. մա-նել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ։ Պլ. Ռ. Սեբ. մանէլ, Ասլ. մանէ՝լ, Ագլ. Զթ. Խրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. մանիլ, Սվեդ. Տիգ. մmնիլ, Հմշ. մօնուշ, բոլորն էլ «թել մանել»։ Պարզ արմատը ցոյց են տալիս Ննխ. Տփ. Երև. ման գալ, Ջղ. ման գ'ոլ, Ղրբ. ման կ'mլ, Ասլ. մա գ'ալ, Հմշ. մօն էգուշ, Ագլ. մուն գիւլ «ման գալ, շրջիլ, պտտիլ, որոնել»։ «Ման գալ» և «մանել» գաղափարների նոյ-նութեան համար հմմտ. Քուչ. էջ 54. «Այս ծովական գիշերս ի բուն՝ ես երկու շրջան մանեցի», հմմտ. նաև ասոր. [arabic word] fəšel արմատը, որ նշանակում է թէ «պտտիլ, անցուդարձ անել» և թէ՛ «հիւսել, մանել»։-Նոր բառեր են մանիչ, մանք, մանճուք, մա-նողակ, մաննփոխ, մանուման տնել. ման».-փոխ, մանած, մանամանատեղ «զբօսա-վայր», մանացնել «պտտցնել», մանեճկտալ ևն։ Հետաքրքրական է մանդարձնել Խտջ. «միւս երեսը դարձնել», որ կազմուած է չշը-փոթելու համար դարձնել «պտտացնել» և «միւս երեսը շուռ տալ» գաղափարները։

• ՓՈԽ.-Վրաց. მაზმანი մազմանի և թրք. գւռ. Ատն. և Կս. mazman «մազման, չուան շինող» (տե՛ս մազ բառի տակ). գրական թրք. կայ [arabic word] kirman «իլ, րոք», որ փոխառեալ է գւռ. քարման «իլ» (Ակն. Զթ. Խն. Մշ. Տր.) բառից. Հաճինի թուրքերը ունին kermen ձևով, մինչ հայերը՝ քայմօն (այս-պէս նաև Զթ.)-կապադովկ. ϰαρμάνα «իլ» որից ϰαρμανίζω «պտտուիլ», ϰαρμανίτομαι «թափառիլ», ϰορμαντα «շրջանակ» (Karolides, Γλ. συγϰρ. 55 և 169)։ Հմմտ. նաև մատման «իլ»։-Վերջապէս հայերէնից է բոշայ. ման-խիկարել «մանել», որի մէջ -խիկար-յա-ւելուածի համար հմմտ. նետխիկարել «նե-տել» (Finck, Die Spr. d. Arm. Zigeuner, ЗАН 1907, էջ 57)։

• «մորթի վրայ բծեր, ցան». մհյ. բառ (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. 740բ lentille բա-ռի տակ). հմմտ. «Քալաֆն մանն է» Բժշ. (=couperose, Բազմ. 1917, 102, որ է ա-րաբ. [arabic word] kalaf)։

• ԳՒՌ.-Կենդանի է գաւառականներում, զանազան նշանակութիւններով. ինչ. «երե-սի ցան, հում կաթի երեսի սերը, պտուղների մաշկը պատող փոշին, ատամների վրայի սպիտակ կեղտը ևն», որոնք տե՛ս Գաւառա-կան բառարանը։

• = Եբր. [hebrew word] mān «մանանայ» բառի յն. μάν տառադարձութիւնից փոխանցուած է մեզ՝ Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս մանանայ։-Հիւբշ, 310։

• Նախ ՀՀԲ, յետոյ Աւգերեան. Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 124 և վերջին անգամ ՆՀԲ կցում են բառը յն. ասոր. եբր. և ա-րաբ. ձևերին, որոնցից ո՛չ մէկր համա-պատասխան չէր մեր բառին։

Աւազան, աց

s.

basin of a fountain;
bath, bathing tub;
pool, reservoir of water;
horsepond;
basin;
— մկրտութեան, font, baptistery.

• րեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 57 պրս. [arabic word] ābdān «ջրաման» բառի հետ։ ՆՀԲ թրք. հաւուզ, հավզ (իմա՛ արաբ. [arabic word] havz) «աւազան» և պրս. ābdān «ջրա-ման»։ Lagarde, Ges. Abhd. 10 պրս. ab-zan, որ տե՛ս վերը։ Հիւնք. իրար է խառ-նում հյ. զովող, ժողով և արաբ. havz։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, էջ 934-5 թրք. հավուզ։ Karst, Յուշարձան 428 ոսմ. aγəγ «ծակ» (իմա՛ «բերան»), չա-ղաթ. aguz, agiz (avuz), ալթայ. auz ևն։

• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն «մկրտութեան աւազան» նշանակութեամբ. այսպէս Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ննխ. Շմ. Պլ. Սեբ. Սլմ Սչ. Վն. Տփ. ավազան, Ոզմ. ավmզmն, Տիգ. mվmզmն, բոլորն էլ գրաբարից փոխառեալ։ Պաոսկերէնի հետ խառնուելով ձևացած է Ջղ. հավիզարան։ Նոր բառ է աւազանեղ-բայր «ազգակից, կրօնակից»։

• ՓՈԽ.-Հալերէնից փոխառեալ պէտք է կարծել վրաց. ავაზანი ավազանի «ւուա-ցարան, աւազան» (Մառ. Teксть и paзcк. IV յաւել.), մինչդեռ ։ბაზანა աբազանա հոմանիշը ուղղակի պարսկերէնից է, ուտ. avazan «մկրտութեան աւա լան»։-Թուրեան, Բիւր. 1899, 798 հայերէնից փոխառեալ է դնում թրք. գւռ. Տ. avazan «աղբիւր» (օր. avaтana gidelim «աղբիւր երթանք»). բայց ես կասկածում եմ այսպիսի մի բառի գոյութեան վրայ, ըստ որում հալ ռաբռաս-ների մէջ չկայ աւազան բառը՝ այսպիսի գոր-ձածութեամբ։

Բաբ

s.

door

• «դուռ». մէկ անգամ ունի Մագ. իր իբրև մեկնութիւն Բաբ յատուկ անուան։ Ըստ այսմ այս բառը մեր մէջ գործածուած չէ։

• (կամ բաբոյ). անծանօթ բառ. առան. ձին չէ գործածուած, այլ կայ միայն ջրաբաբ, ջրաբաբոյ բուսանուան մէջ, որ յիշում է Գա-ղիան. բառիս իմաստը անյայտ է. մեևնւում է զանազան ձևերով. ըստ ոմանց նշանաևում է «ջրկոտեմ», ըստ այլոց «սամիթ կամ տուզտ և կամ մոլոշ». ըստ Բժշկարանի «սամիթ»,

Ամ, աց

s. adv.

year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sama-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] sámā «տարի, եղանակ, ժա-մանակ», զնդ. [syriac word] hama-«ամառ». հիռլ. sam «ամառ», կիմր. ham և գալլ. hāf «ամառ» (տե՛ս նաև ամառն բառի տակ)։ Հս︎ մեմատութիւնները տե՛ս Pokorny 2, 492-3.-Հիւբշ. 416։

• Հներից Տաթև. ձմ. ա. «իսկ ամ կոչի վա-սըն երից. նախ զի արեգակն յամե յեր-կոտասան կենդանակերպսն երեսուն ե-րեսուն օր և ապա վճարէ զտարին. երկ-րորդ՝ զի սովաւ յամեմք մինչ ի մահ» (երրորդը չկայ)։ Նորերից Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 315 ցեղակից լտ. an-nus։ ԳԴ առաբ. [arabic word] 'am «տարի»։ ՆՀԲ արաբ. ամ, լտ. annus, եբր. šana ևն։ Նախ Rask, Nonnulla, էջ 25 համեմա-տեց իռլ. am, amser ձևերի հետ։ Klap-roth, Asia pol. 102 արաբ. a'äm, Canini Ft. etym. 197 արաբ. am «տարի», իռլ. am «ժամանակ»։ Ստոյգ մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Urgesch. Arm. 872։ Մորթման, ZDMG 30, 415 տոսպական բևեռագրերի մէջ գտնում է Hamapsa դիցանունը, որ մեկնում է ամ և բոյս բառերից։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 11 ամ բառի նախաձևը համարում է *համ։ Karst, Յուշարձ. 406 սումեր. MԱ «տարի»։

Լիճ, լճից

s. fig.

lake, mere, pool, pond;
— լուսոյ or արտասուաց, lake of tears, eye;
— հրոյ, lake of fire, hell.

• «ճորտ, աւատական իշխանութեան մի աստեճան՝ որ ենթարկւում է պարոնին» Բ. Թղ. ման. առ շնորհ. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ, Եէմ. էջ 155), Անսիզք 3, 9. Սմբ. պատ. էջ 104. որից լճութիւն «ճորտութիւն» Անսիզք 9. անլիճ «որ ճորտ չէ» Անսիզք 27. գրուած է նաև լեն Լմբ. առ լև. 1865, էջ 240. դարձեալ նոյն բառն է լիզիոն «ճորտ» Վրք. շնորհ. Սո-փերք ԺԴ. էջ 76. Ա. Թղ. ման. առ շնորհ. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ. Եէմ. էջ 144. միև-նոյն անձի համար մի անգամ լին է գրուած և մի անգամ լիզիոն)։

• Ուռիղ մեկնեց նախ Էմին, Iepeвoды (1865), էջ 180, յետոյ Ալիշան, Շնորհ. և պրգյ. էջ 419, որից յետոյ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 748բ։ Սոփերքի հրատա-րակիչը (հտ. ԺԴ, ծան. 11) համարում է ըստ «յունական ձայնին՝ Լուծիչ, այսին-քըն մեկնիչ և լուծիչ խնդրոց բանից», ինչ որ սխալ է։

*Լաթ

cf. Ձորձ.

• «շոր, զգեստի՝ շորի կտորը». Վստկ. 85 (Պարտ է հալաւով մտանել, որ քիրտն ի լաթն արգելանի և չկաթէ ի խաղողն) Քուչ. էջ 57. (Տեսի լաթեր լուացած, ի յան լաթե-բուն մէջէն լուացած շապիկ մ'էր փռած). ո-րից մոմլաթ «մոմշոր, մուշամբա» Առաք. պտմ. 138. լաթակազմ (նոր բառ)։

• = Պոս. [arabic word] lat «մաս, կտոր. 2. կտաւե-ղէն, կտորեղէն», որի հետ նոյն է սանս. la-ta «զգեստ, շոր», իրանեանից են փոխառեալ արև. թրք. [arabic word] latta «շորի կտոր, մի տեսակ չիթ», չաղաթ. latta «քուրջ, հին ու մաշած շոր», ուտ. լաթ նոյն նշ.։ Սրանցից են փոխառեալ, ըստ իս, նաև ռուս. лата «շորի կտոր», лaтать «հնացած՝ մաշուած շոր, ցնցոտի», ла́тать «կարկատել», ուկր. látka «քուրջ», չեխ. látati «կարկատել», látka «կերպասեղէն, կտորեղէն», լեհ. laty «ցըն-Արմատական բառարան-17 ցոտի». (այս բառերը Berneker 693 սխալ-մամբ համարում է բնիկ սլաւական, և սրա համար է որ հնդևրոպական այլ լեզուների մէջ ցեղակից ձևեր չի գտնում)։-Աճ.

Աստիճան, ի, աց

s.

stair, step;
pace;
stair-case;
steps;
gradation;
graduation;
story;
degree, dignity, character, class, condition, honour, place;
quality, rank;
— եկեղեցական, holy orders;
հոսիլ ընդ —ս ի վայր, to run down stairs;
տալ —, բաժանել յ—ս, to graduate.

• = Ակնյայտնի կերպով կապ ունի հնխ. šteigh-«երթալ, սանդուխի աստիճաններից վեր բարձրանալ» արմատի հետ, որի ժա-ռանոնեռն են սանս. stigh, յն. στείγω «եր-թալ, յառաջանալ», στίχος «կարգ, շարք», στοιχὲω «կարգով առաջ երթալ», գոթ. stei-gan, հբգ. stigan, նբգ. steigen ღելանել, սանդուխից բարձրանալ», stiege «աստիճան, սանդուխ», հսլ. stigna «գալ, հասնիլ», stid-za «շաւղ», լիթ. staigá «շտապ, յանկար-ծակի», հիսլ. tiagaim «երթալ, քայլել» ևն։ Աստիճան բառի հնգոյն ձևն է *աստէճան, որի հետ ճշտիւ համաձայն են հնխ. steigh. արմատի առաջին երկու բաղաձայնները և երկբարբառը. դժուարութիւն են հանում մի-այն նախաձայն ա (հմմտ. սակայն աստղ) և վերջաձայն gh, որ հայերէնում սովորաբար տալիս է գ, սակայն կարող է լինել նաևջ (ինչ. ջեր, ջերմ) և թերևս ձ, ժ (օձ, իժ), բայց ո՛չ բնաւ ճ։ Դժբախտաբար իրանեանում ա-սանդուած չէ բառս, որով կարելի չէ նաև ստուգել թէ իրանեանից փոխառութիւն չէ՞ արդեօք։-Աճ. (տե՛ս Pokorny 2, 614, Wal-He 829, Boisacq 907, Kluge 470, l'raut-mann 285)։

• ՆՀԲ «ի ձայնէս ճան՝ իբր արմատ ռա-ռիս սանդուղք, և աշտ, ոստ, թրք. իւսթ, իբր «բարձր, ի վեր», Տէրվ. Altarm. 73 և Նախալ. 114 համեմատում է վերի ձե-վերի հետ, իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. šutur «ուղտ» բառից։ Meillet (անձնա-կան) ապահովաբար փոխառեալ բառ է։

Թաղերգիչ

s.

tragedian.

• = Կազմուած է թաղ բառից, իբր «փողոցի երգիչ» և է իբր թարգմանութիւն յն. ϰωμωδός ևևատակերգակ», ϰομφδιία «կատակերգու-թիւն» բառի, որ կազմուած է նոյնպէս յն. ϰὥμη «աւան, գիւղ, թաղ» և ὥδή «երգ» «ա-ռերից (Boisacq 544)։-Աճ.

• ՆՀԲ մեկնում է «ողբերգակ». (այս նշանակութեամբ կարելի էր հանել թա-ղել բառից՝ իբր «թաղման՝ մեռելի եր. գիչ»)։ Ուղիղ է ՋԲ, որ դնում է «կա-տաևերդակ». ըստ այսմ էլ Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 260 comédie «կատակեր-դութիւն, թաղերգութիւն» և էջ 261 co. mique «կատակերգակ, թաղերգիչ»։

Թաս, ի

s.

cup, mug.

• , ի հլ. «հեղուկների փոքր աման» Կաղնկտ. Ա. 185. Վրդն. թուոց. Վրք. հց. Ա. 217. «բաղնիսի թաս» Յայսմ. յուլ. 21. «գլխի գանկ» Մխ. այրիվ. էջ 71 (այս երկու իմաս-տով մինչև այժմ կենդանի է Պօլսի բարբա-ռում). որից թասատու «մատռուակ» Բառ. երեմ. էջ 206 (չունի ԱԲ)։

• = Արաբ. [arabic word] tas, ❇ tass (կամ [arabic word] lassa) «թաս» բառից, որ ծագում է պրս. [arabic word] tašt կամ [arabic word] tašt «տաշտ» բառից։ Արաբ բառը փոխառու-թեամբ անցել է ուրիշ շատ լեզուների. ինչ-պէս՝ թրք. [arabic word] tas, քրդ. jas, բելուճ. tas, գնչ. tas, tasi, նյն. τάσι, τἀσσα, սերբ tas, ռում. tas, teas, ռուս. тазъ, գերմ. Tassc, ֆրանս. tasse, իտալ. tazza, սպան. taza, պորտ. taça ևն։-Հիւբշ. 266։

• ԳՒՌ.-Բոլորն էլ ունին թաս ձևով (մինչև անգամ Տիգ. թաս). միայն Ագլ. թօս.-իսկ Սչ. դ'ացա նոր փոխառութիւն է հունգարե-րէնից կամ լեհերէնից.-նոր բառեր են թա-սընկէց, թասխմէնք։

Եկաւոր, աց

adj.

that comes, foreign.

• «ծղի, բազուկ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մխ. բժշ. 69 «Ապա թէ գլխացաւութիւն խիստ լի-նի, զերկու զեկաւորսն՝ որ է ծղին՝ կապէ՛»։ (Այս մասին տե՛ս նաև Seidel, § 190, որ Գաղիանոսի մօտ էլ գտնում է ծայրերի կա-պումով գլխացաւի դարմանման եղանակը)։

Գբայաթ

s.

home, house.

• «տուն, բնակարան». անստոյց բառ, որ մէկ անգամ ունի Լաստ. ժը. տպ. 1844, էջ 78 «Ջայս լուեալ իշխանացն, գնա-ցին առանց պատասխանի տալոյ յիւրաքան-չիւր գբայաթ» (մէկ ձ. «գբայաթ, այն է տե-ղիս», իսկ մէկ ձեռ. բառի վրայ սրբագրում է «ի պալատ». տպուած է պալատս)։

Դաստ

s.

hand.

• «ձեռք». մէկ անգամ ունի Օշին առ անաւարզ (տե՛ս Սմբ. պտմ. հրտր. Շահն, էջ 159), որից կազմուած են դաստածրել «ձեռքով ծրագրել՝ գրել» ԱԲ, դաստրութիւն (իմա՛ դաստատրութիւն) «ձեռնտուութիւն» ԱԲ, դաստաշարժ «ձեռքով շարժուած» Ուխտ. Ա. 12 (նորագիւտ բառ)։ Նոր գաւառականնե-րից էլ ունինք դաստափ Ղզ. «ձեռքի ափը»։

Դաստիարակ, աց

s.

preceptor, tutor, pedagogue.

• , ի-ա հլ. «տղոց վարպետ, ուսուցիչ և խնամակալ» Ա. կոր. դ. 15, Գաղ. գ. 24, 25, Բուզ., որից՝ դաստիարակել Կիւրղ ղկ. Պղատ. տիմ. Յճխ., դաստիարակեղէն (նորագիւտ բառ) Պտրդ. 250, դաստիարակա-պէս Մաքս. դիոն., դաստիարակարան Նար., դաստիարակութիւն Յճխ. Նար. խչ., դաստիա-րակչուհի, ղաստիարակչական (նոր բառեր)։

Անաթեմայ

s.

anathema.

• = Յն. ἐναϑεμα «նզովք», ἀναϑεματίζω «բա-նադրել, նզովել». բուն նշանակում է «վե-րադրութիւն, վրան դրուած բան» (կազմու-ած ἀνα «վրայ» և ϑέμα «դրուած բան» բա-ռերից)։ Իբրև եկեղեցական բառ անցել է շատ լեզուների. ինչ. ռուս. aнaβeмa, ֆրանս anathème, իտալ. anatema ևն, բոլորն էլ նոյն նշ.։

Անդորդանք

s. pl.

s. pl. summit of a mountain, peak.

• (-անաց) «ժայռ, սուր քարեր, սեպք, արտևանք լերանց». հին քերականնե-րից առնելով ունի միայն ՀՀԲ, որից էլ ՓԲ։ Այս բառը գիտէ ՆՀԲ իբր գասառական բառ և գրում է անդորգանք «ափափայք և ժայռք լե-րին մօտ ի գագաթն». նոյնը կրկնում է խոռն բառի տակ. չունի ԱԲ։

Աբբանա

s.

Bamah, high place.

• Բառ. երեմ. մեկնում է «քար՝ որոյ երկիր պագանէին, կռոց տուն, բաղանիք, ւուացման տեղ»։ Առաջին իմաստով ան-շուշտ հասկանում է եբր. [hebrew word] eben, արամ. [hebrew word] abna, ասոր. [syriac word] abnā «ժայռ, քար», որ սակայն բնագրում չը-կայ։ Նորերից բառս գիտե միայն ԱԲ՝ իբր եբրայեցերէն։

Կարաւան, աց

s.

caravan.

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ճամբորդների խումբ, չու. բանակ» Եղիշ. Խոր. Փարպ. գրուած է նաև կարևան Բուզ. ե. 2. Մաղաք. աբ. 49. լե-տին ձևեր են կարվան Տաթև. ձմ. ձդ. քաւ-վրայն, կարուան Վրդն. առ. 136. նոր բառ է կարաւանապետ։

• = Պհլ. [syriac word] karavān, kārvān, պրս. [arabic word] kārvān «կ-րաւան». փոխառու-թեամբ տարածուած է ուրիշ շատ լեզուների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] qayravan (Պա-մուս. թրք. թրգմ. Բ. 92), վրաց. ჭარავანი քարավանի, թրք. k arvan, kervan, kevran, ռուս. караванъ, լեհ. karawana (Berne-ker 501), ֆրանս. caravane, գերմ. Kara-vane (Kluge 243), սպան. caravana, ի-տալ. caravana, անգլ. caravan ևն։ Իրա-նեան բառի ծագումը յայտնի չէ. Müller WZKM 5, 354 նրա մէջ ուզում է տեսնել իրան. kā̄r «կռիւ, պատերազմ» բառը. հմմտ. հպրս. kāra-«բանակ», լիթ. kā̄ras, հսլ. ka-ra «եռիւ», գոթ. harjis «բանակ» (Horn § 834)։-Հիւբշ. 167։

• ԳՒՌ.-Ագլ. կրա՛վան, Մկ. կարվան. միւս-ները նոր փոխառութեամբ քարվան, քէրվան ևն։ Նոր բառեր են՝ կարաւանկոտրուկ, կա-. րաւանկորուստ «լուսաստղ»։

Կուզ, կզոց

s. adj.

pole-cat;
cat;
hump;
hunch-backed.

• , ի, ո հլ. «կատու» Բարուք զ. 21. Կոչ. էջ 97, 270. Ոսկ. մ. ա. 8. «կատուի նման մի անասուն, որ նշանաւոր է հաւ խեղ-դելու մէջ. սամսար» Մամիկ. Վրդն. ել. ո-սից կզակն «կատուի աչք քարը» Պատկ. Драгоцен. камнн, էջ 72. կզաքիս (նոր բառ)։

• Նախ ԳԴ կցում է պրս. կիւզ հոմանիչ ձևին, որ սակայն իր բուն բառառանում չկայ։ Justi, Dict. Kurde 349 քրդ. ku-že բառի դէմ յիշում է հյ. կուզ, կզնա-քիս, սանս. kaçika «գորշուկ»։ Վերի ձևով է Հիւբշ. ZDMG 36(1882). 131 և Armen. Gram. 308։

• = Պրս. [arabic word] kuz «ծռած, կուզ, սաաա-տող, ծերութիւնից կամ հիւանդութիւնից կքուած՝ երկուտակուած» բառից, որի հետ նոյն են պրս. ❇ kuz, ❇ kūza, սռոռ. kuz, աֆղան. kōz սանս. kubǰa-հո-մանիշները. պարսկերէնից են նաև քրդ. kuz «կուզ (ածական)», kuzek «կուզ (գոյա-կան)»։-Հիւբշ. 269։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. կիւզփիւշթ «սապատող» բառին։ Böttich. Rudimenta 43, 132 ասոր.

• qustā, պրս. kōž, իբրև kuc արմատից։ Նոյն, ZDMG 1850, 356 սնս. kubǰa, որին Arica 36 աւելացնում է աֆղան. koy, koz։ Lag. Urgesch. 938 դնում է սանս. ձևր։ Muller SWAW 38. 593 կուզ<կովզ<սանս. kubǰa։ Justi, Zen-dsp. 76 զնդ. kaozda «եզերք, ծայր» բառի տակս

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կուզ «կուզի սապատը», Տափ-կուզ «կուզի սապատ», իսկ կուզօ, «կուզ. սապատող», Զթ. Խրբ. գուզ (ած.), Ննխ. Պլ. Սեբ. գուզ «սապատ», Ոզմ. կօզ «կուզ մաո-դը», Գոր. կօ՜զլիկ, Ննխ. գուզլիգ, Ղրբ. կո՛ւզլիգ՝, ղո՛ւզլէգ՝ «կուզ մարդ»։ Նոր բառեր են կուզ «ծառերի վրայ ուռեցք», կուզ անել, կուզն անել «ծածկուիլ, պահուիլ», կուզէ կուզ, կուզիկուզ, կուզիկ, կուզուզ, կուզուզիկ, կուզիկ-մուզիկ, կուզլան, կուզտան, կզտան «կարճահասակ», կուզուզալ «ծերութիւնից կամ ցաւից կուզ դառնալ, մէջքը ծռուիլ», կուզպարզ «մի գործ կատարելու համար բարձրանալ-իջնելը», կզիլ (Տիգ. գրզզիլ), կզուիլ, կզանալ «կէս մէջքից երկուտակ լի-նել, հակիլ», կզուանց «կռացած», կղուկ «ծռուած»։ Աւս ընդարձակ գործածութիւնը զանազան նորակերտ ածանցները և գրեթէ բոլոր բարբառներում գտնուելը ցոյց են տալիս՝ որ բառը հին և տարածուած մի ձև էր։

Սարաւոյթ

s.

edifice built on high, terrace.

• «բարձրաւանդակ, դիտանոց կամ բարձր պալատ» Մխ. այրիվ. էջ 61. Կիր. պտմ. (Տրդատի ապարանքի համար է ասում). գրուած սարաւութ «եկեղեցու բակի մէջ կրօնաւորի յատուկ բնակարան, առաջ-նորդարանի շէնքը» Առաք. պտմ. 225. նոյն բառն է և ասրոյթ, որ ունի Բառ. երեմ. էջ 81՝ դստիկոն բառի բացատրութեան մէջ։

Մուրկ, մրկաց

s.

roasted wheat.

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smug-ro-ձևից, որ կազմուած է smug-«քիչ կրակով այրել ծխել» արմատից՝ -ro-մասնիկով. այս ար-մատի մի այլ ձայնդարձն է smuqh-, որից ունինք հյ. մուխ (տե՛ս այս բառը)։ Հայե-րէնի մէջ smugro-շրջմամբ տուել է ոստ օրինի smurgo->մուրկ։

Մարդակ, աց

s.

joists and beams of a house;
ceiling, roof.

• , ի-ա հլ. «գերան, հեծան» Փիլ. լին. 274 և լիւս. 133. Վարք և վկ. Ա. էօ 48 Ճառընտ. Տաղ. նոյնը սխալ գրուած ման-դակ, որ գտնում եմ Նորագիւտ երգ երգո-ցի մէջ՝ Բ. 16 (հրտր. ՀԱ 1924, էջ 304). «Գերանք տանց մերոց մայրք, դարաւանդք մեր նոճք». այստեղ դարաւանդք բառի տեղ՝ որ նշանակում է «առաստաղի գերաններ», մի ձեռ. ունի մանդակք։

• ՆՀԲ և Հիւնք. թրք. մէրթէք բառի հետ. որ տե՛ս տակը.-Կայ ֆինն. malta «տա-նիքը պահող գերանը», որ համարւում է հնդևրոպականներից փոխառեալ բառ՝ ըստ Les langues du monde, էջ 177։ Յայտնի չէ ինձ սոյն հնդևրոպական ձևը, որի հետ թերևս կապ ունենալ հա-յերէնը։

Մեղծ, ի

s. adj. fig.

soot, smut;
adj. fig. prodigal, libertine, licentious.

• . անստոյգ բառ. ՀՀԲ և ՋԲ մեևնամ են «ձանձախարիթ, մուր». ՆՀԲ չունի. իսկ ԱԲ մեկնում է «անառակ». որից յոլովա-մեղծ «մրոտ» Նար. խը, էջ 121 (տպ. լոլո-վամեղձ. այսպէս նաև տպ. Պօլիս 1850, էլ 137. իսկ Աւետիքեան, Մեկն. Նար. Վենետ. 1859, էջ 241 ունի յոլովամեղծ)։

• Scheftelowitz BВ 29, 16 հհեւս. myrkr «մութ», հսաքս. mirki «խա-ւար» բառերի հետ՝ հնխ. merkg*e ձևից։ Մերժում է Charpentier BВ 1905. I66 և միացնում է գալլ. marga «կրախառն կաւային հող, արտի աղբ» և թերևս յն. ἄμόργη «ձիթապտուղի չեչ» բառերին. Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 135 հնխ. smel-«խարկել, այրել» արմատից հմմտ. հոլլ. smeulen «անբոց այրիլ». անգլ. smoulder, մ. անգլ. smolder «ծուխը», լիթ. smilkyti «ծխել», ռուս-cмалить «բոցավառիլ», լեհ. smalic «սև ծուխ արձակելով վառիլ, մրով սե-ւացնել» ևն։ Pokorny, 2, 275 հակառա-կելով Scheftelowitz-ի համեմատու-թեան, գտնում է որ հյ. մեղծ իր ղ-ով պատկանում է հնխ. mel-«սև» արմա-տին, ինչպէս է նաև մուղջ. (հմմտ սանս. maliná-, յն. μέλας, լեթթ. melns ևն, որոնք նշանակում են «սև»)։

Ձետ, ոյ, ով

s.

tail;
— առ —, — to —, one after another.

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hēd.s-ձևից. հմմտ. զնդ. zaδah-«յետոյք, սրբան», սանս. had, hadati «բնական կարիքը հոգալ», յն. γόδανς. «յետոյք, նստոյ տեղի», γέζω «բնական պէտքը հոգալ» (ածանցման մէջ = ϰενοδα), ալբան. δjes «աղբել», քրդ. [arabic word] zutik «սրբան» (Pokorny 1, 571. Boisacq 1052)։-Հիւբշ. 470։

Մաճար, աց

s.

wine made of sour grapes.

• «օաղզու, խակակութ գինի, շի-րա». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 203.-մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ամ. 267. «Խաղող էր և եղև քաղցու և մաճար և գինի և քացախ»։ (Այս օրինակից երևում է, որ քաղցուն բոլորովին նոր քամուածն է, իսկ մաճարը՝ մի քիչ թթուածը)։

• ԳՒՌ.-Երև. Ղզ. Տփ. մաճար՝ նոյն նշ.-նոյն բառն է նաև մաճառ Բս. Շիր. «ճակըն-դեղի թթու, հասուրիկ»։

Շառափ

s.

light, beam, shine.

• «յորդ անձրև, տեղատարափ». նո-րագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ 32-488 գործածուած միջնադարեան հայերէնում. Հանցկուն եմ ի քո սիրուդ՝ զինչ ամպերն կառնեն շառափ. Քուչ. 58. Կուտեցաւ առ իս շատ մեղք յայն նման որ երբ գայ շառափ. Տաղ. (հրտ. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 89)։

• Նախ Պատկ. Maтep. II. 12 և յետոյ անկախաբար Աճառ. SA 1, 303 փոխա-ռութիւն են դնում արաբ. [arabic word] šaraf «փառաւորութիւն, պերճութիւն, վեհու-թիւն, շուք» բառից. վկայութիւնները ձեռքի տակ չունենալով յայտնի չէ թէ իրօք շառափ «լո՞յս» թէ «պերճութիւն» պէտք է հասկանալ։ Բայց նախորդ շա-ռափ «տեղատարափ» բառի գիւտը կաս-կածելի է դարձնում երկու իմաստներն էլ. թերևս այս բառն էլ պէտք է միացնել նախորդին։

Վարմ, ից

s.

net, netting;
snare.

• , ի-ա հլ. «ցանց, թակարդ, անա-ռուններ բռնելու ծուղակ» ՍԳր. «մի տեսակ հիւսուածանման ցանցակերպ զարդ» Նոռա-գիւտ բ. մնաց. դ. 12, 13 (սեռ. վարմաց ձե-ւով). մհյ. յգ. գրծ. վարմընով Քուչ. էջ 90. որից վարմել «որոգայթել» Բառ. երեմ. 298. վարմարկել «ուռկան ձգել» Ոսկ. ես. 18։

• Böttich. Arica 76, 259 var «ծած. կել» արմատից։ Նոյն արմատից է հա-նում նաև Տէրվ. Նախալ. 106՝ վարել, որմ, վարանել ևն բառերի հետ։ Հիւնք. պարանոց բառից։ Patrubány SA 2, 14 հունգ. verem «փոս» բառի հետ։ Սա-գրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշար-ձան 403 սումեր. bar «հիւսել», bara, par «որսի ցանց», թրք. ormek «հիւսել» և հյ. վերտ։

Քիչ

adj.

few, some;
cf. Սակաւ.

• «նուաց. սակաւ» Վրք. հց. ա. 616. Անսիզք 21, 47, 73. Լմբ. կան. բենեդ. որից քչիկ Սմբ. պտմ. 60, 105. Վստկ. 21. նոր գրականում և բարբառներում քչանալ, քչու-թիւն, քիչտր, քիչկեկ, քչակեր, քչկապաշար։

• = Պրս. [arabic word] kic «քիչ, նուազ, փոքր», որ կարելի է բնիկ թաթարական բառ է. հմմտ. տճկ. [arabic word] kučuk «փոքր», եաքութ, kuč-čugui «մի քիչ, փոքրիկ», չաղաթ. kičik «փոքր», թթր. [arabic word] kičik, քոյբալ. kit'ik «փոքր, մի քիչ», հունգ. kis, kicsi «փոքր» ևն։-Հիգշ. 278։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Մրղ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տփ. քիչ, Մկ. քիչ, չիչ, Մշ. քին, Սվեդ. քէչ «քիչ», իսկ Մրղ. մէշ «մի քիչ» ձառում է մի փշուր ձևից, ինչպէս ցոյց են տալիս մէշու, մէփշու միջին ձևերը (տե՛ս փշուր բառի տակ)։

Ձիւն, ձեան

s.

snow;
հատ ձեան, snow-flake;
մանր, խոշոր —, fine snow;
large flakes;
հալեալ —, thawed -;
կոյտ ձեան, snowdrift;
հիւս ձեան, snowslip;
մոյկ ձեան, snow shoe;
սպիտակ իբրեւ զ—, as white as snow, snowy white;
— գայ, իջանէ, it snows;
—ն դիզանի, the — gathers;
— բազում եկն, it had snowed very hard, there had been a heavy fall of -;
ձեան գնտակս արձակել, ձգել, to snow-ball.

• , ն հլ. (ձեան, ձեամբ, ի ձեանէ) «ձիւն» ՍԳր. Վեցօր. որից ձիւնանալ Սղ. կէ. 15. ձիւնաջուր Մծբ. ձիւնաբեր «ձիւնելը, պ-ռատ ձիւն, բուք» ՍԳր. «փորձանք, վիշտ» Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 8 (հմմտ. գւռ. Գլխուն ձիւն բերել. Աս ի՛նչ ձիւն եկաւ գլխուս). ձիւ-նաթաղ Ագաթ. ձիւնախաղաղ Ագաթ. ձիւնա-սոյզ Ագաթ. ձիւնախառն Կաղանկտ. զօղա-ձիւն Համամ. առկ. ձիւնձիւնիկ «մի տեսակ թռչուն» Տաղ. (Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 417). ձիւնածաղիկ Մխ. առ. Բժշ. (Տի-րացուեան, Contributo § 52 համարում է scilla bifolia I. § 491 viburnum lantana L, § 518 bellis perennis L).-նոր բառեր են ձիւնել, ձիւնասպիտակ, ձիւնագունդ, ձիւնա-գնդակ, ձիւնահատ, ձիւնահալք ևն.

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hiyōm նախա-ձևից. ընդարձակ մեկնութիւնը տե՛ս ձմեռն բառի տակ։-Հիւբշ. 470։

• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց Klap. roth, Asia pol. էջ 104՝ համեմատելով յն. γιών ձևի հետ։ Նոյնը յետոյ Bros. set IAs 1834 383 ևն։ ՆՀԲ դնում է ռռւս. сньrъ. գերմ. Schnee, յն. χιων։ Հնդևրոպական զանազան լեզուների հետ ուղիղ համեմատութիւններ ունին Peterm. 23, Windisch. 13, Böttich. ZD-MG 1850, 357 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 512 թերևս բևեռ. zinuardi։ Հիւն» սիւն բառի՞ց, թէ յն. χιών, Karst, Յու-շարձան 429 թթր. qiy «ձիւն»։

• ԳՒՌ.-Ագլ. ձիւն, Ասլ. ձ'իւն, Գոր. Ղրբ. Մրղ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն. ծիւն, Ննխ. Պլ. Տփ. ձուն (Ննխ. պահուած է միայն մի քանի դարձուածներում, իսկ սովորաբար ջնջուած է՝ տեղի տալով բուք բառին, որ ստացել է «ձիւն» նշանակութիւնը), Ալշ. Ախց. Ակն. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. ձ'ուն, Երև. ձ'ուն, ձ'ին, Հմշ. ծուն, Ռ. Տիգ. ցուն, Ոզմ. ձ'էօն, Խրբ. Հճ. ձ'ին, Բ. ձ'օն, Զթ. ծը'ն, ձ'ը'ն, Սվեդ ձ'այն։ Նոր բառեր են ձիւնագնդի, «իւնաթա-թախ, ձիւնակոլոլ, ձիւնափարտուկ, ձիւն-հալք, ձնջրիկ, ձնւոր, ձնվառեկ, ձնակ, ձնա-կլոնդրակ, ձնաշատ, ձնատար, ձնհոր։

Տարտամ, աց

s.

unsteady, irresolute, perplexed, wavering, indeterminate, uncertain, cowardly, slothful, sluggish, idle;
— տագնապի տարակուսանաց, painful thoughts, mental anguish.

• = Թերևս բնիկ հայ բառ՝ կրկնուած հնխ. drem-«քնել, ննջել» արմատից, իբր *տատ-բամ, *տատարմ >տարտամ. հմմտ. ւա-dormio «քնել. 2. անգործ՝ դատարկ լինել». հսլ. drêmati, լեհ. drzemac, ռուս. дремать «նիրհել, թմրիլ, անհոգ լինել»։ Այս արմատը աճած է -m-աճականով՝ պարզական dre-«քնել» արմատից, որից ունինք սանս. drálί dráyati «քնել» և ni նախամասնիկով ni-drá «քուն» (որի իրանեան համապատասխան ձևից է փոխառեալ հյ. նիրհ, որով նիրհ և տարտամ միևնոյն բառերն են լինում)։ Նոյն արմատից -dh-աճականով կազմուած է յն. ὄαρϑάνω «քնել» (Pokorny 1, 821, Berneker 223, Walde 243)։ Կազմութեան համար տե՛ս նաև տրտում։

• ՆՀԲ լծ. լտ. tardum «ծոյլ, դանդաղ» բառի հետ։ Justi, Dict. Kurde 96 քրդ. tertilin «տատանիլ, երերալ» և արաբ. [arabic word] tartara։ Canini, Et. étym. 142 ռանս. dardha «հաստատուն»։ Հիւնք. տարմ բառից։ Bugge, Beitr. 33 ցե-ղակից լտ. tardus «դանդաղ» բառին, որ չի ընդունում Walde 764։ Աճառ. ՀԱ 1899. 235 համարում է կրկնուած տարմ պարզական արմատից, որի հետ նոյն է տարմ «երամ» (նշանակութեան տար-բերութիւնը չի թոյլ տալիս այսպիսի նոյնացում)։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 132, որ ըն-դունում են Walde 243 և Pokorny 1, 821։

• ԳՒՌ.-Սռանից է տաղտամ «անդուրեկան, ձանձրալի (մարդ)», որ գործածական է Հայթաղ և շրջակայք (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 616)։

Հռչակ, աց

adv.

cf. Համբաւ;
exultation, rejoicing;
solemnity, pomp;
—աւ, solemnly, pompously;
— հարկանել, cf. —եմ;
— լինել, to be heard, published, divulged;
— հարկանիլ, to be spread the fame of;
եւ երթայր — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս, and the fame of him went out into every place of the country round about;
— ընթանայ, it is reported, there is a report, they say;
the report is spread;
it is rumoured.

• , ի-ա հլ. «ուրախութեան ձայն՝ աղաղակ» Ա. մն. ժե. 28. «անուն, համբաւ» ՍԳր. որից հռչակ հարկանել «անուն հանել» Մրկ. ա. 45, Բ. կոր. բ. 14. հռչակել Ագաթ. Փարպ. հռչակեցուցանել Ոսկ. բ. տիմ. հըո-չակական Ագաթ. հռչակաւոր Ագաթ. բարե-հռչակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 37. բազմահռչակ րահռչակ Կիւրղ. գնձ. տխրահռչակ (նոր բառ)։

• = Բնաձայն բառ. ծագում է հ ձայնից՝ ռ զօրացուցիչ մասնիկով, չ ածանցականով և -ակ մասնիկով. ձևի համար հմմտ. խռչակ բառը, ինչպէս նաև կռչել, ճռչել, շռիչ, շռիճ, սռիչ, խռչափող, խռչոտիլ. իսկ արմատի հա-մար հմմտ. հնչել, հռնչել բառերի տակ յիշ-ուած ձևերը։-Աճ.

Ոզոր

s.

wicker, osier;
osier-band, straw-band;
—ածեծ առնեմ, to strike with rods or osiers, to whip, to flog.

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ozg'ho «ճիւղ» ձե-ւից, որի միւս ժառանգներն են յն. ὄσχος և պհլ. azg «ճիւղ» (սրանից է փոխառեալ հյ. ազգ). ձայնական յարաբերութիւնը ճիշտ այն է, ինչ յն. μόχος=հյ. մոգի<հնխ. mozg'ho-ոզոր բառի մեջ ր մասնիկ է (Pokorny, I. 185)։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. ոլոր, ոստ, յն. ὄζος «ոստ»։ Bugge, IF 1, 445 ոստ բառից -որ մաս-նիկով։ Scheftelovitz BВ 29, 69 փոխ-առեալl հֆրանս. osier «ուռի», անգլ-osier բառից։ (Սխալուած է ոզոր հաս-կանալով «weide, ուռի». բայց ինչպէ՛ս կարող է Ե դարու մի բառ ֆրանսերէնից առնուած լինել)։

Լօդիկ, դկի

s.

frock;
surtout;
cloak.

• (սեռ. -ի) «վերարկու» Ա. թագ. ժը. 4, իդ. 6, 12. Եփր. քն. 212։ Կարծեմ նոյն է և լութակ, լօթակ՝ որ յիշում է Բառ. երեմ. էջ 18 և 99՝ զառտնին արկանելի բառի բացա-տրութեան մէջ։ Տես նաև օդիկ Բուզ. զ. 8, որ թերևս ուղղելի է լօդիկ։

• = Բառիս հետ հմմտ. լտ. lodix, սեռ. lo-dicis «վերմակ», lodīcula «վերմակիկ», որ walde 439 համարում է հիւսիսային (թերևս կելտական) բառ և կցում է հբգ. lodo, ludo, մբգ. lode, գերմ. Loden «հաստ կտաւ», հբգ. ludilo «մի տեսակ կտաւ», հսաքս. lotho, հֆրիզ. lotha, անգսք. loδa «վերարևու. ծած-կոց», հիսլ. loδe «կոպիտ վերարկու» բառե-րի հետ։ Սրանք ազգակից են և ծագում են հհիւս. loδenn «թաւ, մազոտ, կոշտ» բառից (Kluge 309)։ Գերմանականից են փոխա-ռեալ ռուս. лудa «վերարկու», lуданъ «Դա-մասկեան կտաւ», ուկր. lúдунa «հագուստի պարագաներ», չեխ. luda «ծածկոց» (Ber-neker 743)։ Թէ ի՛նչ ճամբով այս հիւսիսա-յին բառը հասել է մեզ՝ յայտնի չէ։

• La Croze (ըստ Lag. Arm. Stud. § 951) համեմատեց լտ. lōdīc-ձևի հետ։ Pictet 2, 298 սանս. lāta, լտ. lodix, իռլ. lothar բառերի հետ։ Հիւնք. յն. λῆδος, λήδιον «թեթև հագուստ»։

• ԳՒՌ.-Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 255 նոյն է համարում Մշ. լոդ «վերնազգեստ, կրկնոց» (Գրոց բրոց 170)։

Խանթէփար

s. bot.

s. bot. dittany.

• = Թաթարերէն բառ է, ինչպէս վկայում են Հները. այսպէս՝ «Այս խոտին թաթարն խան-դէբար ասէ» Ամիրտ. թաթարն խանդէպար «թի (Ձեռ. Պարիզի մատ. թ. 245, էջ 142-172)։-Աճ.

• Բառիս մասին ընդարձակ բանասիրա-կան տեղեկութիւններ ունի Վ. Թորդո-մեան. Կռչնակ 1922, էջ 20-21, ուր և հարց է տրւում թէ արդեօք կապ ունի՝ խանդ, խինդ բառերի հետ։ (Այս պարա-գային կարելի էր մայր ձևը համարել պրս. xandabar «խնդաբեր, ծիծաղ բե-րող», բայց այսպիսի բառ չունի ԳԴ ինչպէս որ թաթարական բառարաննե-րի մէջ էլ չկայ վերոյիշեալ թթր. խան-դեպար օթին)։ Նոյն բառի մասին մի լուրջ յօդուած ունի նաև Արթինեան, անդ, էջ 587-8։

Սոր, ոց

s. mech.

hole, bore, opening, orifice, mouth;
den, lair, cave, cavern;
mill-trough;
*mill-hopper;
*boulders, large pebbles.

• «նեղութիւն կամ հօսան». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 288։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ovros ձևից. սրա ցեղակիցներն են յն. ϰύαρ «խոռոչ, ա-կանջի ծակը», ϰώος «որջ, քարայր», ϰōοὶ «ծակ», ϰοϊλος (<*ϰόfιλος) «մէջը փոս», ϰοίλωμα «գոգաւոր տեղ», τύαϑος «գաւաթ», լտ. cava «փոս», cavo «փորել», cavus «խոր, պարապ, ծակ», čaverna «խոռոչ, ծառի ճեղք, որջ», ալբան. vete (<*k'ovilo) «խորունկ», լեթթ. šāba «ծառի խոռոչ», միռլ. cūa «մէջը փոս», cuass «խոռոչ». բրըտ. kēδ «քարայր», սանս. çv-áyatē «ուս-չիլ», զնդ. sūra-«ծակ». պրս. [arabic word] sūrāx «ծաև», քրդ. sūrāx, աֆղան. sīrai, sulāϑ «ծակ» ևն։ Այս բոլորի պարզ արմատն է հնխ. k'eu-«ուռչիլ, կամարաձև լինել», որից յետոյ դրական առումով «բարձրութիւն ձևա-ցնել» և բացասական առումով «փոս ձևա-ցնել, փոս, խոռոչ» (Pokorny 1, 365-6, Walde 146, Boisacq 530, 481, Horn § 754, Ernout-Meillet 162)։ Հյ. բառի հետ ւտկապէս համաձայն են գալիս յն. ϰυαρ և լտ. caverna՝ կազմուած -ro մասնիկով։ Չայնական յարաբերութիւնը ա՛յնպէս է, ինչպէս հնխ. novros>նոր։

• ՆՀԲ լծ. ծոր, թոր, ձոր, խոր, սող են lusti, Zendsp. 308 զնդ. sru «եռթաւ». սանս. sru, sravati։ Տէրվ. Altarm. 99 սանս. sar «սրանալ», լտ. salio «ցատ-կել», յն. ὄρμη «շտապ», հյ. սողալ, սուրաւ ևն։ Canini, Et. étymol. էջ 10։ սոր և փորել=իտալ. foro, պելասգ. vóró «ծակ», իսկ էջ 191 սորել և ջուր =սանս. sara, çara «ջուր»։-Հիւնք. սոր հանում է սար բառից, իսկ սորիլ ևն ծորիլ բառից։ Ուղիղ մեկնութեւնը տուաւ Meillet MSL 10, 278, որ յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 49։ Scheftelowitz ZDMG 59, 707 փոխառեալ է դնում զնդ. sūra-«ծակ» բառից. (ընդունելի չէ, որովհետև զնդ. sūra-պիտի տար հյ. *սուր)։ Karst, Յուշարձան 407 սորել և ծորել=սումեր. sur «անձրևել», 42Ո թթր. sub, suv, su «ջուր»։

Բազէ, ից

cf. Բազայ

• , ի հլ. «շահէն թռչունը» Ղևտ. ժա. 16. Յոբ. լթ. 26. Փիլ. լիւս. գրուած է նաև բազայ Փարպ. Լմբ. ժղ. Ոսկիփ. պազայ Ուռհ. տպ. էջմ. 353. սրանից են բազէակալ Խոր. բ. 7. բազէակիր Խոր. բ. 7=բազէկիր Յհ. կթ. բազապան «բազէ պահող» Kivola, Բառ. հաւոզ. 1633, էջ 51։

• = Պհլ. bāz կամ bāǰ, պոս. [arabic word] bāz, [arabic word] baza «բազէ» (վերջին ձևին համապատաս-խանում են հյ. բազայ, պազայ, որոնք աւե-լի յետին են), քոդ. [arabic word] bāzī, աֆղան. bāz, բելուճ. bāz, bānz, բոլորն էլ «բազէ» նշա-նակութեամբ։ Lagarde սրանց է կցում նաև նպրս. [arabic word] γalīvāǰ, [arabic word] γalīvaž կամ [arabic word] xalīvāǰ «ցին, ուրուր» (Gesam. Abhd. 21). իսկ ըստ Bötticher, Rudimenta mуth semiticae, Berlin 1848, էջ 34 և Horn, Neu-pers. Etym. § 162 նոյն արմատից է նաև սանս. vāǰin, «կտրիճ, կատաղի, յետնաբար թռչուն»։ Մեր բառին նման՝ իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] bāzā, [syriac word] bāzi «բազէ», [syriac word] bāzīq, [syriac word] bāzrqā «ցին, ուրուր», արաբ. [arabic word] bāzī կամ [arabic word] bāz (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 160 և Գ. 767). վրաց. ბაზი բազի «բազէ». ბაზიერი բազի-րի «բազէանոց»։ -Հիւբշ. 114։

• Ամէնից առաջ Schröder, Thesaur, էջ 46 դնում է արաբ. bazī ձևիզ։ Klao-*oth, Asia polygl. էջ 100 և ԳԴ պրս. bāz ձևից։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 2︎ դնում է հյ. վազ է (վազել) բառից։ Windisch. 21 և Gosche 44 թէ՛ հյ. բազէ և թէ՛ պրս. bāz հանում են vah արմատից։ Տէրվ. Նախալ. 173 հանում է հնխ. bhansa նախաձևից։

Խնդբունդ

adj. s.

unequal, uneven, rugged, winding;
—ք, spot, stain;
inequality, unevenness, roughness, ruggedness, asperity.

• «փայտի վրայի անհարթու-թիւնները» Իմ. ժգ. 14. «անհարթ, խորտու-բորտ» Ոսկ. յհ. ա. 9. առաջին վկայութեան մէջ գրուած է նաև անջատ խունդ բունդս։ Կերևի թէ պէտք չէ սրանից բաժանել խընդ-բածակ կամ խնդբուծակ scissura parietis «պատի ծերպ», որ գիտէ միայն Ներսէսովիչ, Բառ. ւտ.-հյ. էջ 483բ։

Լկտի, տւոյ, տեաց

adj.

impudent, immodest, shameless, lecherous, lewd, libertine, licentious, insolent, unblushing, brazen-faced;
lascivious, wanton, lustful, obscene;
— կաքաւել, to dance indecently.

• «գահաւորակ, դեսպակ» Ոսկ. եբր. իը. 552 (գրծ. լկտովք) և եփես. 893 (գրուած է ի լկտիս նստիս, պէտք է ուղղել ի լկտիս նստի. տե՛ս ՀԱ 1911, 175). բցռ. հոլով է ի ղիկտկէն Սոկր. 432 (բնագրում «ի ևառա-ցըն»). նոյնի աղաւաղեալն է Բառ. երեմ. էջ 193՝ ղիդրիկ «գահաւորակ»։

• = Յն, λεxτίς, λεxτίϰιον «գահաւորակ պատգարակ» բառից, երկուսն էլ փոխառեալ են լտ. lectus «անկողին», lectica «ռահաւռ-րակ» բառերից. սրանք էլ ծագում են լտ. leg-«պառկիլ» արմատից, որի ցեղակիցներն են լն. λέϰτο «պառկիլ» (-λέγω). գերմ. lie, sen ռուս. лeжать «պառկիլ» ևն (Walde 419, Boisacq 574, Berneker 705)։ Ըստ այ-սըմ Սոկրատի ի ղիկտկէն ձևի ուղղականն է ղեկտիկ, որ աւելի համապատասխան է յն. λεϰτίϰιον ձևին։-Հիւբշ. 353։

Զարօշ, ի

s. bot.

s. bot. germander.

• (գրուած նաև զարոշ) «լերդախոտ կոչուած բոյսը. teucrium, chamedrys» Բժշ. Գառիան. (ըստ ՀԲուս. § 704 և § 906. Տիրա-ցուեան, Contributo, § 468 և § 470). կոչ-ւում է նաև կենարար, գետնի կաղնի, տճկ. գըսսուճըգ մահմուտ, ֆրանս. germandrče (Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 597 ա)։-Ուրիշ է գւռ. զարոշ «մի տեսակ թռչուն»։

Գորով, ոյ

s.

tenderness, sensibility, pity, compassion;
fondness, sympathy;
a. affectionate, tender.

• . ո հլ. «սէր, խանդաղատանո» Փիլ. Մանդ., որից՝ գորովալիր Ոսկ. բ. կոր., գորովալի Եփր. ծն., գորովել Եփր. զղջ. Պը-ղատ. օրին., գորովագին Մանդ., գորովանք Փիլ. իմաստ., դիւրուգորով Յհ. կթ., մաքրա-գորով Սարկ. աղ., հոգիագորով Յիշ. ոսկ. յհ., քաղցրագորով (նորագիւտ բառ) Ոսկ, ստր. տող 4, մայրագորով Ոսկիփ. ևն։

Գռզի, զւոյ

s. bot.

s. bot. scorzonera (vipers grass).

• «բողկի նման մի տեսակ բոյս» Վրք. հց. Ա. 190 (ըստ ՀԲուս. § 532 լտ. scorzonera, ըստ Նորայր, Բառ. Ֆռանս. էջ 1125բ և Արթինեան, Տունկերը, էջ 36, ֆրանս. salsifis noir, որ և scorsonere, թրք. սգօրչինա). ըստ ՆՀԲ-ի վկայութեան գոզի, տպագրի մէջ հին խմբ. կռէզ, նոր խմբ. կոզի։

Դանդիռն

s.

sepulchral darkness, horror or rottenness.

• «դերեզմանի մութը կամ փտու-թիւն և կամ արհաւիրք». մէկ անգամ ունի Սարկ. քհ. «Դանդիռն և խաւարն ի ներքոյ, (գերեզմանի) շրջի և բուրումն ժահահոտ ա-պականութեան (արտաքոյ)» (հրտր. Սոփերք, հտ. Գ. էջ 20)։ Նոյն բառն է դանթիռն, որ Բառ. երեմ. էջ 72 մեկնում է «դանթիան կամ մութն»։

• Bugge, Btrg. 41 ցեղակից է դնում զնդ. taήra<*tamtra «մթութիւն, խա-ւար» բառին։ Նոյնը կրկնում է Johans-son, BВ, 18 (1892), էջ 11, Beltr. z. gr. Sprachk. 132 և I, 3(1894), էջ 213 հնխ. temes։ temet հիման վրայ։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 354 և 1405) պրս. [arabic word] tir «մթութիւն»։

Կանոն, աց

s. arith.

rule, regulation;
order, method, law, ordinance, precept, statute, regimen;
model, example;
canon;
հանրական —, as a general rule;
ըստ —ի, according to rule;
strictly, regularly;
ըստ —աց, canonically;
— լինել, to serve as a rule or precept;
պահել, լուծանել զ—, to keep, to break the rules or regulations;
— երից, rule of three, proportion.

• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) ռուղղալար ճարտարապետի, ուղիղ փայտ. ժամանակագրական աղիւսակ, կարգ, օրէնք, կրօնական կամ եկեղեցական օրէնք, օրի-նակ ևն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ «կրօնա-կան պատիժ» Տաթև. ամ. 191. որից կա-նոնել «օրէնք դնել» Ոսկ. փիլիպ. կանոնա-կան Ագաթ. կանոնագրութիւն Փարպ. տն-կանոն Յհ. կթ. ևն։ Նոր բառեր են անբնա-կանոն, անկանոնութիւն, կանոնաւոր, կանո-նաւորապէս, կանոնաւորութիւն ևն։ Բառը գրուած է նաև կանովն, քանոն, քանուն. վերջին ձևի վրայ տե՛ս առանձին։

• = Յն, ϰανών (ϰανόνος) բառից, որ նշա-նակում է «եղէգի ցօղուն» և հետզհետէ նոյն նախնական իմաստից բխելով՝ «որևէ ուղիղ փայտ կամ ձող, փայտէ քանոն, ուդիղ գիծ, վանդակի ճաղ, սահմանագիծ, օրինակ, ձև, օրէնք (և յատկապէս եկեղեցական օ-րէնք), կանոն, ցուցակ»։ Յոյն բառը ծագում է ϰννα (< լտ. canna) «եղէգ» բառից, իսկ սա էլ ասորաբաբելական kanu ձևի մի-ջոցով սումեր-ակկադ. gin «եղէգ» բա-ռից (Boisacq, էջ 406)։ Փոխառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչպէս՝ լտ. čanon, հպլ. kanonū, արաբ. [arabic word] qānūn «օ-րէնք», թրք. qanun «օրէնք, ոստիևան» վրաց. კანონი կանոնի «եկեղեցական կա-նոն, յանցաւորների վրայ դրուած ապաշ-խարանք» ևն։ Նշանակութեան կողմից շատ զարգացում է կրած սլաւական լեզուների մէջ. հմտ. ռուս. канбнъ «առաւօտեան ևամ երեկոյեան եկեղեցական արարողութեանց երգերը և աղօթքները», кануиъ «երեկո-յեան ժամերգութիւն, նախատօնակ, ընո-հանրապէս նախորդ օրը (нaкauунe), մե-ռելոց հոգեհանգիստ, այս առթիւ պատրաս-տուած գանազան ուտելեղէններ, մեղրով գաթայ, տօնական մեղրաջուր կամ գարեջուր ևն» (Berneker 481)։-Հիւբշ. 355։

• Հներից Տաթև. հարց. 538 գրում է «Ստուգաբանութեամբ կոչի կանոնն քանոն, այսինքն ուղղութիւն և կարգ և օրէնք»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, Thesaur. 47։ ԳԴ դնում է արաբ. գա-նուն (բառ յն.)։ ՀՀԲ, Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 և ՆՀԲ յն. ձևից։ Հիւնք. յն. ϰάννα «եղէգ» բառից։

Կռզի

s. bot.

s. bot. cf. Գռզի.

Կարդինալ, աց

s.

cardinal.

• . ի-ա հլ. «պապական ծիրա-նաւոր եկեղեցական». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ, իբրև նոր բառ. հնից ունինք կարտինալ Օրբ. հկճռ. ժա, էջ 159 (սեռ. կարտինալա-ցըն), կարտինար Նղշ. լտ. 421 (սեռ. կար-տինարաց). Յայսմ. մայ. 4 (Եկն ֆռանգ կարտինար մի, որ է վանաց հայր). Օգոստ. բաջ. 19։

• = Լտ. cardinalis «ծիրանաւոր», ֆրանս. cardinal, բիւզ. յն. ϰαρδινσλιος, ϰαρδινάλις, ծագում է լտ. cardo «ծխնի» բառից, բուն նշանակում է «ծխնու վերաբերեալ», երկրորդաբար՝ «գլխաւոր», որից էլ անցել է «ծիրանաւոր» նշանակութեան։

Կինճ, կնճաց

s. zool.

s. zool. wild boar;
— մատակ, wild sow.

• կամ ԿԻՆՋ (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «վարազ, արու վայրի խոզ» Մծբ. Խոր. որից կնջուղտ (թերևս ուղ-ղելի ընջուղ) «կինճից և ուղտից խառնակ կենդանի» Յայսմ. կնճադէմ «խոզի կերպա-րանք ունեցող» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ղէ. կնճանալ «հպարտանալ, ամբարտաւա-նիլ» Գ. մակ. գ. 12։

• ԳԴ պրս. kinj ձևի հետ։ Ինճիճեան. Հնախ. Գ. 21 ի բնաձայնից։ Müler WZKM 6, 266 չեխ. kanec <հսլ. *ka-nici «վարազ» բառի հետ ցեղակից է դնում։ (Berneker 479 սխալ է գտնում այս համեմատութիւնը, որովհետև սլա-ւական բառը փոխառեալ է հունգ. kan «վարազ» բառից)։ Հիւնք. էջ 45 հյ. կանաչ կամ պրս. kinj բառից։ Մառ ЗВO xIx, 0158 փոխառեալ է դնում կովկասեան լեզուներից. հմմտ. լազ. ղեջի «վարազ» մինգր. ղեջի «խոզ». վրաց. ղորի «խոզ», որոնց վրայ L'a-paя, Oбъ отнош. aбхaзcк. яз. 54 ա-ւելացնում է չէրք. քխօէ։

• «մանր քար». վկայութիւնները տե՛ս կին բառի տակ։

• Մառ, Яз. и Лит. I, էջ 268 իրար է կցում հյ. քար, կարկառ, խին, կին և վրաց. կենն ևն բառերը։

Պերճ, ից

adj. adv.

illustrious, famous, distinguished, celebrated, renowned;
elegant, magnificent, excellent;
pompous, sumptuous, fine, rich, superb;
proud, haughty, stiff and starched;
— or —ս, proudly, haughtily;
pompously;
— եւ պաճոյճ, richly and magnificently;
—ս խօսել, to speak elegantly.

• , ի հլ. «փառաւոր, շքեղ, զարդա-րուն» Խոր. Ճառընտ. Յհ. կթ. Մադ. որիզ պերճանալ «հպարտանալ, ճոխանալ» ՍԳր. պլերճութիւն Յոբ. դ. 10. ժդ. 12. Բարուք դ. 34. պերճանք Ոսկ. ես. և փիլիպ. պերճա-Սանահն. պերնապատիւ Հայել. էջ 212 (նո-րագիստ բառ). նոր բառեր են պերճախօս, պերճախօսութիւն, պերճափայլ, պերճաշուք ևն։

• ԳԴ պրս. varǰ «արժանապատւաւ-թիւն»։ ՆՀԲ լծ. հյ. բարձր, բերձ, պարծ, պրս. պէրժ, արաբ պէրզ։ Հիւնք. պարծ բառից։ Փառնակ, Անահիտ 1903, 130 եբը բնիկ հայ՝ սանս. bhrag, զնդ. ba-rag «շողալ» ևն բառերի հետ։ Մառ ИАН 1909, էջ 1155 հասկանալով «փայլուն»՝ կցում է սեմ. brq «փայլիլ», վրայ. բրկիալի, պրկիալի, բրճղիալի «փայլուն» բառերին. հայերէնը փոխա-ռեալ է վրացական մի լեզուից։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 94 կըր-կընում է Հիւնք.։

Պիւրամիդ

cf. Պիւրամիտ.

• = Յն. πυραμίς, πυραμίδος «բուրգ». ընդհա-նուր տարածուած բառ է. ինչ. ֆրանս. py. ramide ևն։ Առաջ կարծում էին թէ ծագած է πῦρ «կրակ» բառից, իբր թէ կրակի բրգաձև բարձրացման օրինակով, բայց այժմ այս կարծիքը թողնուած է և յն. πυραμίς համար-ւում է օտար փոխառութիւն (Boisacq 829)։ -Հիւբշ. 372։

Սեղմ

adj.

close, dense, compact, firm, strait, narrow, compressed, confined.

• ԳՒՌ.-Մշ. սէղմել, Զթ. սէղմիլ, Տփ. սիղ-միլ, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. սըխմէլ, Ասլ. սըխմէլ, Ագլ. Սվեդ. սխմիլ, Հմշ. սրխ-մուշ, Ակն. Ատ. զխմէլ, Խրբ. զըխմիլ, և շրջուած ձևով՝ Արբ. ղոմէլ. նշանակում են «սեղմել, ճնշել». այս ձևերը ազդուած են թրք. [arabic word] səq-maq «սեղմել» հոմանիշից և անկանոն կերպով վերածած են ե>ը և ղ>խ. տե՛ս Աճառ. MSL 10, 324 և Բազմ. 1897. 260։ Նոր բառեր են սխմուիլ, սխմուն, սխմոտել, սխմռտկել։

• «մի տեսակ ծանր հիւանդութիւն, հալևմաշ կամ բարակցաւ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ունի Մխ. բժշ. էջ 4. «Իսկ այն ազգ ջերմն, որ պատճառն չոր և ռենա անռամունքն լինին, հոռոմն լխթկօն ասէ, և տաճիկն դեկ, որ թարգմանի հալևմաշ. և այլ ոմանք սեղմ ասեն. և Հայք բարակ ա-չի

• Շփոթելով հյ. սեղմ բառի հետ՝ սոյն բառի վրայ ոչ ոք ուշադրութիւն չէր դարձրած։ Seidel, Մխ. հեր. § 29a մեկ-նում է վերի ձևով, բայց միևնոյն ժա-մանակ յիշում է արաբ. ❇ sahm «նիհար»։ Անշուշտ ուղիղ է միայն ա-ռաջինը՝ ղ ձայնի պատճառով, որ է արաբ. [arabic word] (և ո՛չ օ), առանց որի հյ. սեղմ բառի հետ շփոթութիւն չպիտի յառաջանար։

Պողովատ, ոյ, ի, ից

s.

steel.

• «մխած երկաթ, պողպատ» Մագ. «պողպատից շինուած» Տօնակ. Ուռհ. «պողպատէ սուր» Ուռհ. գրուած է նաև պո-ղոպատ Մեսր. եր. փողովպատ Սուտ-Շնորհ. 19. նոր գրականի մէջ ընդունուած է միայն պողպատ։ Սրանից են պողովատատաշ Ա. սող. պողովատիկ Իմ. ժզ. 16. Զքր. թ. 13 Ագաթ. Բուզ. պողպատեայ (նոր բառ)։

• Պրս. բառի հետ համեմատեցին Klap-roth. As. polygl. էջ 105, Bottich. ZD-MG 1850, 367, Lag. Urgesch. 813, Ges Abhd 75. Justi. Dict. Kurde 84. վերջինը նաև քրդ. և պհլ. ձևերը։ Հիւնք. յն. πλατῦა «պողոտայ» և պրս. բուլատ. -Պհլ. բառիս ծագումը և ստուգաբա-նութիւնը յայտնի չէ. Müller WZKM 5, 186 համարում է յունարէնից փոխա-ռեալ՝ իբր πολύπατας «շատահնչիւն», բայց այս մեկնութիւնը չէ ընդունուած (Horn § 340)։ իսկ Ագլ. նոր փոխառութեամբ՝ փօ՛լաթ։ Այս բոլորը յանգում են 4 ձևի, այն է՝ պողվատ. պողպատ, պողղատ, պողատ. առաջինը ներ-կայացնում է պհլ. polavāt, երկրորդը՝ պհլ pōlāpat, երրորդը յառաջանում է ղ և վ ձայ-ների համանմանութեամբ, իսկ չորրորդը (պողատ) ո՛չ թէ նախորդների ինչ որ աղա-ւաղեալ ձևն է, այլ յառաջանում է պրս. ❇ bolād ձևից մի քիչ աւելի հին *polāt ձևից։

Entries' title containing բառ : 52 Results

Definitions containing the research բառ : 1973 Results

Երախայ, ից

s.

child, little boy, babe;
catechumen.

• «անկնունք, քրիստոնէական մը. կըրտութիւն դեռ չստացած, չմկրտուած» Ոսկ. մ. ա. 19, 23. Եզն. «նորածին կամ դեռ անխոս մանկիկ» Ճառընտ. Մանդ. էջ 95, «տղայամիտ, անմիտ» Սեբեր.-հիմնական նշանակութիւնը առաջինն է. երախայութիւ-նը կապ չունէր տարիքի հետ. կային չափա-հաս երախաներ և մկրտութիւնը կատարւում էր չափահասութեան ժամանակ. յետոյ, երբ սովորութիւն դարձաւ մկրտութիւնը կատարել մանուկ ժամանակ, երախայ բառն էլ ստա-ցաւ «մանկիկ» նշանակութիւնը, որից էլ յա-ռաջացաւ վերջապես «տղայամիտ» նշանա-ևութիւնը (հմմտ. Մալխասեան, Մշակ, 1913, K 103)։ Սրա լաւագոյն ապացոյցը տալիս է Վրք. սեղբ. 733 «Սրբոյն՝ Սեղբեստրոսի եդեալ զաջ իւր ի վերայ գլխոյ թագաւորին, օրհնեաց զնա և արարեալ երեխայ՝ գնաց» (յետոյ մը-կըրտելու համար)։ Սրանից՝ երախայական Մխ. ապար., երախայացեալ Կամրջ., երա-խայացուցանել «մկրտել» Կամրջ. Շնորհ, թղթ., երախայապէս «անկնունք մարդու պէս» Կանոն. 156, երախայամիտ (նոր գրականի մէջ). գրուած է նաև երեխայ (երկրորդ ձայ-նաւորը նմանեցնելով առաջինին). որից ե-րեխայութիւն Յհ. իմ. ատ. Կանոն. ևն։

• ՆՀԲ թուի թէ ուզում է հանել երախ բառից, ինչպէս երևում է «կաթնկեր, որ չունի բերան խօսելոյ» բացատրութիւ-նից։ Թոփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 41 «Երկնել և երկեալ յա՛խ յաւա՛ղ, և երե-րիլ յաշխարհի»։ Հիւնք. եբր. ռակայ «յի-մար, անմիտ» բառից։ Յակոբեան, Բա-նաս. 1900, 41 եբր. [hebrew word] verax ա-սոր. [arabic word] yarxā, արաբ..* arraxa. varraxa, ասուր. arhu «ամիս» ռա-ռից։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 152 երախ «բերան» բառից։ Meillet հաւանական է գտնում վերի մեկնութիւնս (անձնա-կան)։

• ԳՒՌ.-Ոոմ. յէրախա, Ալշ. Մշ. Տփ. էրէ-խա, Հջղ. Հւր. Շմ. արախա, Երև. ըրէ՛խա, Ջղ. չարախա, Ղրբ. ըրա՛խա, Մղր. ըրա՛խէ, Գոր. րա՛խա, Ագլ. ըրխօ՜, Հճ. էյէխօ։-Նոր բառեր են՝ երախասէր, երեխամայր, երե-խավարի, երեխատէր, երեխեկ, երեխութիւն «մի տեսակ մահացու հիւանդութիւն»։ +ԵՐԱԽԱՅՐԻ (հնապէս գործածւում էր ա-նեզաբար. սեռ. -րեաց, գրծ. -րեօք) «առա-ջին պտուղ, կանուխ հասած բերք» Եզեկ. խե-6, ի. 40, բ. օր. ժը. 1. Փիլ. քհ. յետնաբար՝ եզակի գործածութեամբ ունի Յայսմ. գրուած է նաև երեխայրի Դիօն. գ. 38, որից նախե-րախայրիք Փիլ. քհ.։

• -Բարդուած է երա-«նախկին, առաջին, նախ» +խայրի «պտուղ» բառերից. եր-, երա-նոյն է առ «առջևը» բառի հետ և իբր բնիկ հայ կցւում է սանս. purás, յն. πρίν, լտ. per, pro, prae, հլտ. pri «առաջ» (որից primus, prior «առաջին») բառերին (տե՛ս նաև հ. երի, գւռ. հերի). հնխ. pr->հւ. եր-ձայնափոխութեան համար հմմտ. լտ. pris-cus=հյ. երէց. իսկ եր=առ փոխանակու-թեան համար հմմտ. երասանակ=առասան, երկուսն էլ իրանեանից փոխառեալ։ Ըստ այ-սրմ հյ. երախայրի կազմուած է ճիշտ այն-պէս, ինչպես լտ. praeceptus «նախապէս բռնուած», praecerpo «առաջուց քաղած», praecerptus «նախաճաշակ» ևն։-Աճ.

• ՀՀԲ մեկնում է եր «նախ, առաջին» + խայրի «պտուղ»։ Հիւնք. յն. έαρ «գա-սուն, նոր» +պրս. (իմա՛ արաբ.) [other alphabet] xayr «բարիք, բերք» բառերից բար-դուած։ Վերի մեկնութիւնս հրատարա-կուած է նախ MSL 20, 163։

Երախան, ից

s.

assembly, company, circle, banquet, table-companions;
բազմել —ս —ս, to sit down by companies or groups;
—ք, mouth, lip.

• , ի-ա հլ. «խումբ, դաս (կերակուր ուտողների, բազմական)» Մրկ. զ. 39, Եփր. աւետ. 303. Անկ. գիրք առաք. 403, «խնջոյք, կերուխում» Եղիշ. ը. էջ 156. Յհ. կթ. Սահմ. «որ և է խումբ (հրեշտակների, զինւորների, փղերի ևն)» Փիլ. լիւս. Նար. Մագ. թղ. 185 որից՝ երախանիլ «մէկտեղ կերակուր ուտելու նստիլ» Պղատ. օրին.։-Նոյն բառը ունի դար-ձեալ «ճամբու հանգրուան, իջևան, քարվան-սարայ» նշանակութիւնը, որ գտնում եմ մէկ անգամ գործածուած Ոսկ. մ. ա. 1, էջ 15 «Այլ ռմն ծեր անցեալ ընդ բազում աշխարհս, և զերախանացն և զվտաւանացն համարս և զքաղաքաց կայանս և զկերպարանս և զնա-ւահանգստաց և զվաճառաց, բազում հաւաս-տեաւ և ճշգրիտ պատմէ».-յոյն բնագիրն ունի ❇Aλλ' ό μέν γεγηραϰώς ϰαὶ πολλήν ἐπελ-λών γὴν, ϰαὶ σταδίων αριϑμδν, ϰαὶ πίλεων βέσεις..., ուր σταδιον (600 հունական քայլի տարածութիւն) առնելով իբրև վտաւան. ա-ռանց համազօրի է մնում երախան, և կարող է միայն «իջևան» իմաստով առնւիլ (տե՛ս ւմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. էջ 259)։

Երամ, ից

s. adj. adv.

troop, flock;
assembly, company;
gathered, assembled;
— —, in several troops, in company;
— թռչնոց, flight;
— հօտից, անգեայց, flock, herd.

• (ի, ի-ա, ո հլ. բոլորն էլ յետին, ասկեդարեան հոլովումը պիտի լինէր ի-ա?) «բազմութիւն, խումբ (մարդոց, կենդանինե-րի, ձկների ևն)» Ագաթ. Եւս. պտմ., որից՝ ե-րամ երամ «խմբերով, խումբ խումբ» Գ. մակ. զ. 12. Վեցօր. 139, երամական «իշխանի հե-տևորդները, շքախումբ» Գոր. և շմ. էջ 52. ևփո. վկ. արև. 187, երամակ «անասունների խումբ». ՍԳր. (գրուած է արամակ Տիմսթ. կուղ, էջ 286 և Կնիք հաւ. 172, երմակ Մխ. ռտ.), երամովին «խմբով» Ես. և. 8=երա-մաւին Կոչ. 425, երամանալ «հաւաքուի,, խմբուիլ» Ագաթ., երամախմբեալ (չունի ՆՀԲ) Պարականոն շար. էջ 113, խոզերամակ Շ. հրեշտ., ուղտերամակ ՍԳր., երամակից Վեցօր. 163, ազատերամ Պիտ., բազմերամ Լմբ. սղ., մանրերամ Վեց. 141, շներամն Մագ. թղ. 165, խուռներամ Նար. տաղ. ծն. Տաղ., համերամ Ճառընտ. -ոտանաւորների համար յատկապէս սղուած մի ձև է րամ, ի հլ. «երամ, խումբ» Գնձ. Շար. ժմ. 46, որից էլ՝ րամայն «երամովին» Տաղ. յհ. եղբ. հեթ., րամապետ, րապետ «երամապետ» Գնձ. Շնորհ. տաղ., րամել «հաւաքել» Շնորհ. յիշ. Տաղ. Շար., րամօրէն Շնորհ. տաղ., րամեալ «ժողովուած» Շար։-Նոյն բարն է նաև ռււմ (ոամիկ), որի վրայ տե՛ս առանձին։-Բոլո-րովին նոր առում ունի երամակ «ոջիլ», որ մէկ անգամ գտնում են գործածուած Նար. 127 «Անիծք անկերպաւորք և երամակք ո-մանք քրտնածինք զազրաթորմիք կսկծեցու-զիչք և մարմաջողականք». որի անցման աս-տիճանն էլ ներկայացնում է Սեկունդու (հրտր. Տաշեան, Մատեն. մանը ուսումն. Ա. էջ 233) «Քանզի ի նոսա զեռունք խառան և ի քեզ ճճիք և երամակք ոջլաց»։ (Բառիս աւս առման մասին տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 147 և Բ. էջ 288)։

• = Պհլ. *rama «հօտ, խումբ», ramak «ե-րամակ», պազենդ. rama, պրս. ❇ ram, [arabic word] rama «երամ, խումբ, հօտ», քրդ. [arabic word] fewou «ձիանոց, haras». rewuúi «ձևանոռե պահապան», rava gurg «գայլերի ոհմակ»։ Պարսկականից փոխառեալ են նաև աֆղան ramma, բելուճ. ramag, ասոր. [arabic word] ra mxā «հօտ», եբր. [hebrew word] rammāx «ջորի», արաբ. [arabic word] ︎ ramaq «ոչխարի և այծի հօտ», վրաց. რემაკი րեմակի «էշերի խումբ», მერაძი մերամե կամ მერემე մերեմե «կուտպան, табуншикъ», չեչէն. riēma «ձիերի երա-մակ», կիւր. ramaγ, խինն. rama «հօտ»։ Իրանեան բառերը ծագում են ram «հանգչիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. ram «հանգչիլ», rēman-«հանգիստ», սանս. rámute, ra-mayati, պհլ. rāmisn, ramēnītan, պրս. ❇ ram և ā մասնիկով՝ [arabic word] ārām «հանգիստ» (Hopn, § 620)։-Հիւբշ. 147։

Երանգ, ոց, աց

s. adv.

dye, colour, hue;
— —, in many colours, variegated.

• = Պհլ. *rang «գոյն» բառից (Nyberg, HMfsbuch, 1, 51 և 2, 191). նոյն են պազենդ. rang, պրս. [arabic word] ︎ rang, քրդ. reng, renk, աֆ-ղան. բելուճ. rang, սանս. ran'ga-, բոլորն էլ «զոյն» նշանակութեամբ (Horn, § 623)։ Պարսիկն ունի նաև arang, ranj հոմանե» ձևերը։ Իրանեանից են փոխառեալ արևել թրք. reng, rang «գոյն, երևոյթ, տեսակ». սերբ. renk, renják «գոյն»։-Հիւբշ. 148։

Երաշխ

adj.

cf. Աշխէտ.

• «գրաւական» Ճառընտ., որից՝ երաշխիք «գրաւական կամ երաշխաւորու-թիւն» Պղատ. օրին., յէրաշխի առ-նոս «մէկին երաշխաւոր լինել» ՍԳր., «ըն-դունիլ, մօտն առնել պահել» ՍԳր., ե-րաշխաւոր «ուրիշի համար պատասխանա-տու» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. Եւս. քր., երաշ-խաւորել Եւս. քր. Ա. 184 (որ Վարդանեան, ՀԱ, 1922, 577 յետին է համարում), երաշ-խաւորութիւն ՍԳր., յերաշխել Իրեն. հերձ, 120. գրուած է նաև երեշխաւոր, երեշխևոր Յայսմ. (ստէպ). նոր բառեր են՝ համերաշխ, համերաշխաբար, համերաշխութիւն ևն։

• = Պհլ. *raxš ձևից. այս բառը աւանդուած չէ ո՛չ մի իրանական լեզւում, բայց նրա գո-յութիւնը հաստատում է սանս. [other alphabet] rakš (rakšati, rakšyatē̄) «պահել, պաշտպա-նել, ազատել», [other alphabet] rakšana «պահ-պանութիւն, պաշտպանութիւն», [other alphabet] raksā նոյն նշ. [other alphabet] rakšitár «պաշտ-պան, պահապան». այս բառը հին պարսկե-րէնում պիտի ունենար *raxša-ձևը։ Նրա ցեղակիցներն են այլուստ յն. ἀλεζω «պաշտ-պանել, հեռացնել», ἀλϰή «ուժ, պաշտպա-նութիւն», անգլսք. ealgian «պաշտպանել», հնխ. aleq-արմատից (Walde, 56, Boisacq, 43)։-Աւելի հեռաւոր ցեղակիցների մասին տե՛ս անդ։

• Տէրվ. Նախալ. 63 համարում է հնա-գոյն *երակս «պաշտպանութիւն» ձևից և համեմատելով յն. ἀλέέειν և սանս. rakš բառերի հետ՝ դնում է հնխ raks ար-մատիզ։ Մառ, ЗВО, 5, 318 զնդ. dasina և պհլ. dašn «աջ» բառերին ցեղակից, Հիւնք. երաշտ բառից։ Վերի ձևով է մեկնում Kорщъ, թրգմ. Մշակ, 1914, թ. 122

Երաշխ, ից

s.

pledge, caution, guarantee;
յ—խի առնուլ, առնել, to take in pledge, cf. Երաշխաւորեմ, cf. Ընդումիմ;
to give caution, to become bail, to answer for, to become security for.

Երաշտ, ի

adj.

dry, arid, parched;
cf. Երաշտութիւն.

• = Պհլ. *rašt «ցամաք, չոր» բառից, որ ա-ւանդուած չէ, բայց կայ պրս. [arabic word] rašt «very dry, շատ չոր» (չգիտէ ԳԴ), որի երկ-ռորդ փոխաբերական նշանակութիւնն է «հող, ցամաք երկիր» (այս իմաստը գիտէ ԳԴ)։ Նկատելի է, որ «երկիր, հող» նշանակող բա-ռերը ծագում են «չոր» նշանակող բառերից. այսպէս՝ լտ. terra «երկիր, հող» գալիս է հնխ. ters-«չորանալ» արմատից. հիռլ. tīr «երկիր» գալիս է tīr «չոր» բառից. հյ. ցա-մաք «հող» ծագում է նախաւոր «չոր» նշա-նակութիւնից ևն։ Բայց հայերենի մէջ էլ ե-րաշտ ունեցել է «հող» նշանակութիւնը, ինչ-պէս ցոյց է տալիս Ղրբ. ըրըշտա՛ վրէտ<ե-րաշտահոտ «անձրևը նոր սկսած ժամանակ հողի հոտը»։-Աճ.

• ՆՀԲ իտալ. asciutto և հլ. աշտուճ. Տէրվ. Altarm. 75 և Նախալ. 57, 67, 84 հլ. թարշամիլ, դորսովել, դերև, սանս. tarš «ծարաւիլ, պապակիլ», յն. τερςαίνω. լտ. torreotarš->tras->երաշ-, և միւս կողմից trš->tars->թառամիլ։ Պատկանեան, Maγep. 1, 15 պրս. rašt «չոր» և Հիւնք. պրս. rašt «հող», որով առաջին ուղիղ մեկնիչները սրանք են ւևնում։ Grammont MSL, 20, 216 իբրև բնիկ հայ՝ կցում է լիթ. troksztu «ծա-րաւիլ» բառին. ձայնական յարաբերու-թեանց համար հմմտ. վեշտասան։ Ny-berg, տե՛ս դաշտ բառի տակ։

Բուտ, բտոյ

s.

nourishment, food.

• ՆՀԲ լծ. ուտ, խոտ, բուծ կամ բոյծ։ Տէրվ. Նախալ. 97 սանս. bhuǰ, լատ. fungor և հյ. բուծանել բառերի հևտ հնխ. bhug արմատից։ Muller, Arm. VI յն. φυτόν «տունկ» բառի հետ։ Հիւնք. բուծանել բայից։

• ԳՒՌ.-Բլ. բ'ուդ, բ'դել, Մկ. պիւտ «ըն-տանի կենդանիների ձմեռուայ ուտելիքի պաշարը. 2. ուրիշի անասունը իր մօտ պա-հելով կերակրել՝ որոշ վարձքի փոխարեն»։ Նոր բառեր են բաւոր «նախրապան», բտվարձ «նախրապանի վարձը»։

• «պերետուտ, եկեղեցական վերա-տեսուչ». ունին միայն Մխ. դտ. 141 և Սմբ. դատ. 72. առաջինը յն. պերետուտ բառը բացատրելով՝ գրում է. «որ այժմ է բուտ» (այսինքն թէ ժԲ դարուն կոչւում էր բուտ). երկրորդը հակառակ դիրքով «բուտն, որ է յունարէն պերետուտ»։ Այս բառը չորս ան-գամ էլ գործածուած ենք գտնում Բագարանի արձանագրութեան մէջ (է դար). «ԼԳ ամի Խոսրովայ արքայի երանելի տէր բուտ ա-ռուեղեան ձգեաց զհիմունս սուրբ եկեղեց-ւոյս... ԼԸ ամոյն կորուսին զբուտն և յետ երից ամաց մահուան բտին՝ կատարեաց սուրբ եկեղեցիս աննայ բտին ամուսին...» (տե՛ս Մառ ЗВО 7, 322-6)։ Այստեղ Մառը կասկածի մէջ է՝ թէ բուտ յատո՞ւկ անուն է թէ հասարակ. բայց ըստ իս յատուկ անուն է Առաւեղեան տոհմից մի իշխանի (տէր) և ո՛չ Աէ հռռևոռաեան ոմն, քանի որ քիչ յետոյ էլ ցոյց է տրւում թէ բուտը ամուսնացած էր։ Աաևայն նոյն իսկ իբրև յատուկ անուն ընդու-նեւով՝ բառը նոյն է նախորդի հետ. հմմտ.

• = Ասոր. [syriac word] bud «եկեղեցական տե-սուչ», որ նոյնպէս մեր բառի նման իբրև յա-տուկ անուն էլ գործածուած է. այսպէս էր ոչւում Գալիլակ և Դիմնակ առակաց գրոց ասորի թարգմանիչր։

• Բաստամեան, Մխ. դտ. 141 դնում է պարետ բառից, Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից, թրգմ. Տաշեան, էջ 94 պերետուտ բառից սղուած է համարում։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւաւ Տաշեան, Վարդապետութիւն Առաքելոց, Վիեննա 1896, էջ 53։-Karst, Դատստն. Il. էջ 52=յն. βουτιστης «immersor» (իբր մը-կըրտող). բայց այս բառը չունին ո՛չ Bailly և ոչ Sophocles։

Բջիջ

cf. Բճիճ.

• , ի-ա հլ. (գրուած է նաև բճիճ) «մեղրահացի ծակերը» Սկևռ. լմբ. Պիսիդ. Վեցօր. տող 1168. Ածաբ. նոր. կիր. և առ-որս. «թոքի ցնցուղը» Պղատ. տիմ. 146. նոր գրականում «cellule», որից մի խումբ գի-տական բառեր, ինչ. բջջային, բջջանիւթ ևն։

Բրուտ, բրտի

s.

potter.

• ՆՀԲ բրել բառից (կաւագործ՝ որ ի բրա-ծէ հողոյ կազմէ անօթս)։ Հիւնք. բիրտ բառից (իբր ամանը բրտացնող, ամրաց-նող)։ Մառ ЗВО 25, 317 վրաց. բրուցա «ևոյր» բառի հետ։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. բ'րուտ, Տփ. բրուդ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Սեբ. բ'րուդ, Ոզմ. բ'րօտ, Ղրբ. Մկ. Սլմ. պրիւտ, Շմ. պիւրիւտ.-Նոր բառեր ևն բրտին «աման շինելու հող», բրտնոց (Ռ. փրդընօց) «բրտի խանութ»։

Բօթ, ի, ոյ

s.

sorrowful news.

• Տէրվ. Նախալ. 66բ բացասականով՝ աւ արմատից. հմմտ. աւետել, աւաղ, լտ. ovare, յն. αῦω, սանս. av։ Հիւնք, փոթորիկ բառից։ Գաղանճեան, Արև. մամ. 1902, էջ 75բ մասնիկով աւետել բայից։

Գագաթն, աթան, աթանց

s.

top of the head, skull, head;
height, summit, top, ridge, pinnacle, extremity, ond, brow.

• . ն հլ. (-թան, թունք, թանց) «գլխի վերի ծայրը. 2. գլխի գանկը՝ սկաւա-ռակր. 3. լեռան, ծառի ևն ծայրը, կատարը» ՍԳր., որից՝ գագաթնանալ «մինչև գագաթը բարձրանալ» Լաստ. ընթ., գագթնադաշն «ա-ռանց զարդի սաղաւարտ, որի գագաթը պարզ է» Մաշտ., գագաթնաւոր «բարձր» ԱԲ, բարձ-րագագաթն Խոր. Յհ. կթ։, հրագագաթն Ղե-վոնդ., քարագագաթն Խոր. Ասող., գագաթնա-կէտ, գագաթնահայեաց (նոր բառեր)։

• ԳԴ կցում է պրս. [arabic word] čakād բառին, որ այստեղ գործ չունի և որ մեր ճակատ բառն է։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 եբր. kodkod ձևի հետ։ Հիւնք. պրս. ւեւքեատ և «յունական գաւառաբարբառ չաքաթի, նոյն նշանակութեամբ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Բ. Խալաթեան, ՀԱ, 1902 309, յետոյ Jensen, ՀԱ, 1904, 275 և Karst Յուշարձան, էջ 399։-Schefte-lowitz, BВ 28, 306 սանս. kakud, ka-kuda «լեռան զագաթ, դլխաւոր, պետ», պրս. čakād «ճակատ» բառերին ցեղա-կից։ (Այս բոլորը, ինչպես և լտ. ca-cumen «կատար, գագաթ, ծայր», որ ըստ Fick, I*, էջ 19 և Walde, էջ 105 նոյն սանսկրիտ բառին է կցւում, պա-աահական նմանութիւն ունին)։ Patru-bány, ՀԱ, 1908, 26 զոգ «զիրկ» բառի հետ միացնելով՝ կցում է այն ձևերին, որ տալիս է Lidén իբրև գոզ բառին ցեղակից (այս ձևերը տե՛ս զոզ բառի տակ)։

Գադիշ, դշի

s.

heap of sheaves or bundles of cut corn.

• = Ասոր. ❇ gədīša «խուրձերի դէզ, acervus manipulorum, stook» (Brock. 50 բ), որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] gaδiš «դէզ, բարդ, խուրձ», արաբ. [arabic word] kudsկամ [arabic word] kaddas «նոր հնձուած որաների դէզ»։ Բառը բնիկ սեմական է և ծագում է արամ. թալմ. [hebrew word] gdš «դիզել» արմատից. հմմտ. նաև արաբ. [arabic word] kudas «ձիւնի կոյտ». [arabic word] tadasa «դիզուած, շեղջակուտուած» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ, 282)։ Նոր փոխառութիւն է քրդ. [arabic word] gidis «դէզ, բարդ, խուրձ»։-Հիւբշ. 301։

Գազաղ, ի, աց

s.

embers;
ashes.

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ և ՋԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «կրակի մոխիր» Ոսկ. մ. բ. 5. Եփր. փես. 411. Փիլ. լին. 267, որից գազաղադէմ «կրակից սևացած կամ մոխրոտ դէմքով» Փարպ., գազաղանալ «մոխիր դառ-նալ» Խոր. Սկևռ. աղ., գազաղացուցանել «մոխիր դարձնել» Սկևռ. աղ. 102։ Բառը յետնաբար գրւում է նաև գազախ (ինչպէս ունինք ածուղ>ածուխ), բայց ընտիր ձևն է գազաղ, թէև արդի գրականում գազախ ձևն է միայն, որ երբեմն գործածւում է։

• ՆՀԲ անորոշ կերպով պրս. [arabic word] ︎ջ. zīr «տաք մոխիր» բառից։ Նոյնո հաս-տատապէս Հիւնք.։ Bugge, KZ, 32, 34 յն. αὶϑαλος, αἰϑαλη «մոխիր» բառի հետ. հայերէնում գ ձայնը յետոյ է աւե-լացած։

Գազար

s. bot.

s. bot. carrot;
parsnip.

• = Պրս. [arabic word] gazar «ստեպղին, գազար». որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] ia-zar. ասոր. [other alphabet] gczārā (Brockelm. 54ա) ն. ասոր. gizara, քրդ. ❇ gizir, չաղաթայ (Խիվայի բարբառով) [arabic word] kešir, գնչ. ge-Ն2r. վերջինիս հետ Paspati համեմատում է սանս. garjara, հինդուստ. [arabic word] gaǰur, աֆ-ղան. gāzara, բոլորն էլ «գաղար» նշանա-կութեամբ։ -Հիւբշ. 273։

Գերանդի, դեաց

s.

scythe, sickle.

• ՆՀԲ և Հիւնք. գերան բառից։ Pictet, 2, 220 սանս. karanda, քրդ. kerendl։ Petersson, KZ, 47, 290 դնում է հնխ, uer «ծռիլ, կորանալ» արմատից (տե՛ս զերան բառի տակ), ինչպէս որ լն. ἀρπή, հսլ. srupú «մանգաղ» = ռուս. serp, լեթթ. sirpe «մանգաղ» բառերը նշանակում են բուն «կոր»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. գ'էրընդի, Երև. գէրա՛նդի, Սլմ. Վն. կ.էրընդի, Ղրբ. կէրmն-դիւ՛, Ոզմ. գ'էրընդէ. Մկ. կէրընդը՛, Հմշ, քէրէնդի։ Նոր բառեր են՝ գերանդաւոր, գե-րանդուաքաղ, գերանդկոթ։

Գզաթ, ու

s.

fleece, wool.

• = Ասոր. [arabic word] gezzeϑā «գեղմ, բուրդ», որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] ) gizzā, [hebrew word] giz-zaϑ «խուզուած բուրդ». արմատն է ասոր. ❇ gaz «բուրդը խուզել» (Brockelm. Lex. syr. 52բ), եբր. [hebrew word] ) gzz «բորդ կտրել, իբր սուգի նշան մազերը խուզել, ծամերը կըտ-րել», ասուր. gizzԱ «բուրդ խուզելը», gā-zazu «կտրել, խուզել», bitgzzzu «գզրարի խանութ» (Muss-Arnolt, Ass.-engl. Hand-wb. 214), արաբ. ❇ jazž «բուրդ կտրել, խոտ հնձել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 164) Այս բոլորը ցոյց են տալիս, որ բառը բնիկ սեմական է։-Հիւբշ. 302։

• կեզ, կիզա։ Lagarde, Arm. Stud. § 479 դնում է ասորի ձևը։ Հիւնք. պրս-քիսազէ «խոզակ»։-Հմմտ. նաև զեզ, գզել, կիզն բառերի տակ

• ՆՀԲ արմատն է գեզ, լծ. խզել։ Էմին, Oтвeтъ Ilaтканова, Մոսկուա, 1874, էջ 24, գեզ բառի հետ։ Lagarde, Arm. St, § 479 գզաթ բառին է կցում։ Հիւնք. զզաթ-ից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 41 գեզ, գիծ, կիծ, կիճ ձևերի հետ։ Րarst, Յուշարձան, 419 և 428 խզել բառի հետ՝ թաթար. uz, 5z, ós, os. luz «խորտակել»։ Petersson, Ar u. Arm. Stud. 132 պրս. gazidan «կծել», gaž-dum «կարիճ», սանս. va-haka «թունաւոր մի տեսակ միջատ», լիթ. vèžys, լեթթ. vēfis «խեցգետին» բառերի հետ՝ հնխ. ueg'h «խթել, խայ-թել, կճմթել» արմատից։ Petersson ենթադրում է թէ զզել բառը փոխել է իր իմաստը ազդւելով զզաթ «բուրդ» բառից։

• ԳՒՌ.-ննխ. Պլ. գզէլ, Տփ. գզիլ, Ալշ. Մշ. Ջղ. գ'ըզել, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Սեբ. գ'ըզէլ, Զթ. գ'ը'զիլ, Ոզմ. գ'.ըզիլ, Սլմ. Վն. կ'ըզել, Սչ. քզել, Ռ. Տիգ. քզէլ, Ասլ. գ'զէ՝լ, Հւր. գիզէլ, Ղրբ. Մկ. կ'ըզիլ, Մրղ. կ'իզել, Գոր. Շմ. կ'իզիլ, Հմշ. կզուշ, Ագլ. գ'ըզիլ, գ'ի։ ձի՛լ։ Նոր բառեր են՝ գզգզել, գզգզնակ, գըզ-գըզուիլ, գզգզուած, գզզել, գզզնել, գզզուած, գզման, գզուզ, գզուիլ, գզվտիլ, գզվտուք, գզօն գզօն ևն։ Արմատն ունին Ալշ. գ'իզ. Լ. գիզ «գզում, գզուածք, գզելու գործողու-թիւնը», օր. Այս բուրդը քանի՞ գիզ է. Երկու օր է գիզ եմ անում։ Տե՛ս նաև կիզն բառի տակ։

Գզրոց, աց

s.

casket, drawer, small box, till;
desk.

• Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. 6։ ուզում է ուղղել *գղրոց և համեմատել յն. πληρωτίς «գանձանակ» բառի հետ։ ՆՀԲ գզիր «խսիրի սէզ» բառից, իբր սրանով հիւսուած սնտուկ։

Գէթ

conj.

at least, however;
only, again

• ՆՀԲ (ևեթ բառի տակ) լծ. հյ. ևեթ։ Տէրվ. Altarm. 99 և Նախալ. 119 հնխ. aha դերանուանական արմատից. հմմտ. սանս. qha, ha, յն. γε, գոթ. qa-, հյ. գոնէ, գէն<*գայն, այսպէս նաև գէթ <*գաիթ.-իթ մասը ունի նաև ևեթ բա-ռը, իբր սանս. id «ինքն, միայն, լոկ»։ Հիւնք. կէտ բառից։ Bugge, KZ, 32, 7 նոյն ընդ ևեթ.

Գէշ, գիշոյ, գիշոց, գիշուց, գիշի

s. adj.

corpse, carrion, dead body;
bad, ill;
— արկանել, to devour or make beasts eat.

• , ո հլ. (նաև ի, ուց) «դի, ղիակ, շա-ղիղ» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ., «բզիկ, բզկտուած մարմնի կտոր» (այս նշանակութեամբ ու-նինք միայն գէշ գէշ պատառիլ «բզիկ բզիկ՝ կտոր կտոր լինել» ոճը՝ Դան. ժդ. 41), որից լայնաբար «մի կոտրած բանի կտոր, կտոր-տանք» Ճառընտ., որից գէշագէշ «բզիկ բը-զիկ եղած» Բ. մակ. ժե. 33, գազանագէշ «գազանաբեկ» Գ. Մակ. զ. 24, հոգեգէշ Կա-նռն. Մաշև.. գիշակեր Եզն. Վեցօր. 161. Ոսկ. նին., գիշախանձ Կոչ., գիշատել Փարպ. Խոր., գիշել «պատառոտել» Մխ. դտ. Մագ., գիշա-գէշ Մանդ. ևն, որոնցից ենթադրուած է սխալմամբ գիշ «գէշ, դի» ձևը՝ Եփր. աւեա. Յետնաբար բառս ստացել է «յոռի, վատ, գէշ» նշանակութիւնը՝ ինչ. Վրդն. ծն. Սիւն. քեր. 208. Թլկր. 41. Մխ. բժշ. 140. իմաստի զարգացման իբրև միջնորդ հմմտ. գիշանոտ «դիակի հոտ ունեցող, ժանտահոտ» Մամիկ. Վստկ., գիշահոտութիւն «ժանտահոտութիւն» Վստկ.։ Բառիս համար մի նոր վկայութիւն ունի Մծբ. 384 «Եւ հազիւ մեծաւ աշխատութեամբ զերծանին ճիրանք նորա իբրև առիւծու, ի գիշէ իւրմէ». (ի հլ. բցռ. ի գիշէ. տպուած է ի գիլէ. ուղղում եմ ի գիշէ. ըստ որում ասորի բնագիրը (հրտր. Graffin, 704) ըստ համե-մատութեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապա-լեանի (անձնական) ունի «ճիրանք նորա՝ որ-պէս առիւծու՝ (որ) ի վերայ որսին իւրոյ»)։ Գէշ «դիակ» իմաստից «գէշ, վատ» նշանա-կութեան անցման համար իբր գեղեցիկ միջ-նորդ է ծառայում Սվեդ. գ'իշ, որ նշանակում է «պիղծ, հոտած» և գործածւում է միայն շան կամ արծիւի միսը որակելու համար. այս օրինակով ասւում է նաև հոտը գիշ է «գի-շահոտ է», բայց առանց «վատ կամ տգեղ» իմաստի։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 94 զնդ. vaēša «փտիլ, ապականիլ» հբգ. wesanen «փտիլ, նեխիլ» բառերի հետ՝ կամ իբր բնիկ և կամ իրանական փոխառութիւն. իսկ գէշ «վատ» կապ չունի սրա հետ, այլ ծագում է գարշ բառից։

• Bötticher, Wurzelforschungen, 23 սանս. viš։-Տէրվ. Altapm. 29 սանս. ghas «լափել, գիշատել» ևն։ Canini, Ft. étym. էջ 91 սանս. kaš «սպանել» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշ-խրհ. գրակ. 194 պրս. ❇ kež կամ ը︎ keǰ «թիւր»։ Հիւնք. կեշտ բառից։ Հիւբշ. 435 թէև շատ նման է ձևով, բայց կապ չունի, ասում է, լտ. vescor «սնա-նիլ», vescus «ուտող, նիհար, ճռզած»։ Patrubány, SA, 1, 312, հունգ. kese-lyū «արծիւ» մեկնում է «գիշակեր», իբր հյ. գէշ բառից։ Karst, Յուշարձ. 422 յօշել բառի հետ։ Մառ, ЗВО, 18, 167 և ՀԱ, 1921, 81, գեշ «լոռի» հա-նում է գարշ բառից։ (Նոյնը յետոյ, Ֆնտգլեան, ՀԱ, 1926, 489)։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 59 զնդ. vaema «ծառի ճեղք», ռուս. ваять «քանդակել, դրուագել, կոփել», սանս. veçf «ասեղ» բառերի հետ՝ հնխ. uoik'-uo ձևից։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ավար. guešau «գէշ, չար», gešabugu «գէշ, վատ»։

• ԳՒՌ.-Պլ. Տփ. գէշ, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'էշ, Ոզմ. գ'եշ, Ասլ. գ'է՝շ, Հմշ. կէշ, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. կ'էշ, Ննխ. Ռ. Տիգ. քէշ, որոնք նը-շանակում են «յոռի, վատ» կամ «տգեղ, այ-լանդակ» և կամ «անբարոյական, բոզ»։ Նոր բառեր են՝ գէշնալ կամ գէշանալ, գէշբուկ, գէշութիւն, գիշագրող, գիշան, գիշոտուիլ «մէկի հետ գժտիլ»։-Թրքախօս հայոց մէջ գտնում ենք Ատն. գէշլէնմէք «շուտով բար-կանալ» (տե՛ս Արևելք, 1888, նոյ" 8-9)։

• ՓՈԽ.-Իմերխևի բարբառով կեշի «գար-շելի» (Մառ, Teксть и paз. VII, էջ 82)։

Գէր, գիրաց

adj.

fat;
corpulent, plump, full.

• ՆՀԲ յիշում է հունգ. գեօվէր, որին կը-ցում է գւռ. գուեր, Canini, Et. etym. 234 քէշուա čer։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kurūt «գէր, պարարտ»։ Ղափանց. ЗВO, 23, 354 ռուս. жнръ «ճարպ» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Meillet (նամակ 21 ապր. 1927) կասկածելի է գտնում այս ստու-գաբանութիւնը. սլ. i ենթադրում է *ei, իսկ հյ. է՝ *oi. ըստ որում գ թոյլ չի տա-չիս ghe ձևը. այսպիսով բառը բոլորո-վին առանձին է մնում։-Պատահակա՞ն նմանութիւն ունին իռլ. g'eք, գալլ. gwer «ճարալ»։

• ԳՒՌ.-Ննխ. գէր, Ախց. Կր. Ջղ. գ'էր, Սչ գ'եր, Զթ. գ'էր, գ'էյ, Ռ. Տիգ. քէր, Մրղ. կէրցիւցէլ «գիրացնել», Տփ. գիր, Հմշ. կիր «գէր», կիյցավ «գիրացաւ»։-Նոր բառեր են գէրջուր, գիրուց։ Նոյն բառից է նաև գէր-հինգշաբթի՝ վարդանանց տօնի եշ. օրը, երբ կանայք լողանում են՝ գիրանալու նպատա-կով։

Դկուղ

s.

kidney-bean.

• ՆՀԲ պրս. տէնր։ Աճառ. SA, 1, 304 համեմատելով արաբ. [arabic word] dujr. duiur հոմանիշի հետ (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 853), ենթադրում է, որ ասո-րական փոխառութիւն լինի։ Բառիս նման է հնչում նաև պրս. [arabic word] tulk «լո-բի», բայց որովհետև ճշտիւ յայտնի չէ նոյն իսկ՝ թէ ի՛նչ էր հայերէն բառի բուն ձևը, ուստի չի կարելի նմանութեանց մասին վճիռ տալ։

Դղեակ, եկաց

s.

fortress, dungeon, fort;
redoubt.

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, ինչպէս գտնում եմ յետնաբար Սարգ. յկ. ե, էջ 67 ա) «ամրոց. բերդ» Բ. մակ. դ.. 27. Ագաթ. Փարպ. Եղիշ. գրուած է նաև դղեկ՝ իբր ռմկ. (տե՛ս կրկնա-գիր Ագաթ. հրտր. Յուշարձան, էջ 118 ա. ե. ղիշ. ը. էջ 110, 111), որից դղեակապարիսպ Ղևոնդ., դղեկաձև ԱԲ.-ըստ Նորայր, Կորիւն վրդ. և թրգմ. 298 նորագիւտ բարդ բառեր են՝ ողեակբերդ Ագաթ. Բ. մակ. դ. 27. Ուխտ. Ա. կբ. 90, Արծր. 131, Ասող Գ. դ. 165, ժղ. 194 և ղղեկքաղաք Եղիշէ։

• Տէրվ. Նախալ. 87 պրս. [arabic word] diz «դըղ-եակ», սանս. dih, զնդ. diz, հյ. դէզ, ղի-զել բառերի հետ՝ հնխ. digh արմատից։ Կապ ունի՞ պրս. [arabic word] dula «բարձր բը-լուր» (հին ժամանակ դղեակները բար-ձունքների վրայ էին շինում)։

Դղորդ

s.

shivering, shudder, horrour.

• «սարսիլը, ցնցում, շարժիլը» Փարպ. Իսիւք. յոբ. 122. գրուած նաև դղուրդ Մար-թին. սեռ., դղրդի (ինչ. ձայն դղրղի «դղրդոցի ձայն») Զենոբ. էջ 32, որից՝ դղորղել կամ դղրղել «ցնցել, սարսել, սասանեցնել, վա-խեցնել, թնդացնել» Ոսկ. ես. և մ. ա. 7. Մտթ իա. 10, դղրդալ «թնդալ» Գնձ. Ճառընտ-ղղորդեցուցանել Ճառընտ. կամ դղրդեցուցա-նել Դատ. ը. 12, դղորդումն «երկրաշարժ» (այս նշանակութիւնը չունին բառարանները, Լաբուբ. 21, 27 (Վասն մեծի դղորդմանն՝ որ եղև ի ժամու խաչելութեանն նորա. Ահագին դղորդմունքն որ եղեն յայնմ ժամու), «սար-սիլը» Եղիշ. դտ. Փարպ., դղրդիւն Եւս. քը. անդղորդելի կամ անդղրդելի Նար., ուռնա-դըղորդ ԱԲ։ Նոր բառեր են՝ մեծադղորդ, ա-հագնադղորդ։

• ՆՀԲ դող բառից՝ իբր ղող-ուրդ։ Հիւնք. դրդել բայից։ Meillet, MSL, 10, 279 տե՛ս դանդաղ։

Դմակ, աց

s.

tail of a sheep.

• = Պհլ. *dumak հոմանիշից. այս ձևը աւանդուած չէ իրանեան գրականութեան մէջ, բայց կան նրա բազմաթիւ ցեղակից-ները, ինչ. զնդ. duma-, պհլ. dum, dumb, dumbak, dunbak, dunb, պրս. ❇ dum, dumm, [arabic word] dunb, [arabic word] dunba, [arabic word] dunbāl., բելուճ. dunbag, քրդ. dunk, duw. աֆղան. lam, մինջ. ləm, օսս. dumág, də-mag «դմակ» (Horn, § 573)։ Իրանեան բառերի նախաձևն է ըստ Bartholomae, Stud. II. 101 *dhumbhma-։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] ︎ dunbā «պոչ», վրաց. დუმა դումա «դմակի իւղ», დუმი դումի «դմակաւոր ոչխար»։ Pokorny, 1, 816 իրանեան ձևերից է կզում հբգ. zumpfo, մբգ. zumpi «առնի». նախաձևը դնում է հնխ. dumb-(կամ dumbh-?) «առ-նի, պոչ» և թերևս նախապէս «գաւազան, վարոց»։-Հիւբշ. 144։

• ԳՒՌ.-Տփ. դմակ, Ննխ. դմագ, Ախց. Երև. Կր. Ոզմ. Ջղ. դ'մակ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. դ'մագ, Վն. տմակ, Ռ. թմագ (այս վերջինը գործածւում է միայն «յետոյք» նշանակու-թեամբ՝ ղմակս կեր հայհոյանքի մէջ). Ղրբ. Վն. տմmկ, Սլմ. տմmկ՝, Ագլ. դմօկ, Տիգ. թըմմmգ, Ասլ. դ'ամագ, դ'ամայ, Հճ. դ'ը'մօգ, Մրղ. տիւմmկ, Շմ. տիւմmգ.-գաւառական ների մէջ ստացել է մի քանի նոր նշանակու-թիւններ. ինչ. «յետոյք. 2. ականջի բլթակ. 3. դարբնոցի սալի յետևի լայն մասը».-նոր բառեր են՝ դմակաւոր, անդմակ, դմակալի, դմակաջուր.-թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն garn-dumbaq «գառնադմակիկ» (բոյսը), ո-րի երկրորդ մասը հյ. դմակ բառից ձևափո. խուած է (Արևելք, 1882 նոյ" 8-9)։

Դնդեր, աց

s.

muscle.

• ՆՀԲ յն. ἔντερϰ «ընդերք, ներքինք»։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. tantri «աղեղի լար», dindira «լոք ձկան ոսկորը»։-ՓԲ բառիս եզակին դնում է դունդր։

Դնդղանք

s. pl.

s. pl. wave, billow;
contest, contrariety.

• . մէկ անգամ ունի Ոսկ. բ. տիմ. ա. էջ 168 «Մինչդեռ սկիզբն էր քարոզութեա-նըն, մինչդեռ ամենայն ինչ եղծ զեղծ էր, մինչդեռ կարի թշնամութիւնն էր, մինչդես յամենայն կողմանց դնդղանք (այլ ձ. դան-դաղանք) էին».-ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են «ա-յիք, ծփանք. 2. վէճ, հակառակութիւն» և ա-ռաջին նշանակութեամբ ուզում են կցել գւռ. դնդեղ, դնդող «ալիք» բառին։

• Հիւնք. դանդաղ բառից։

Դշխոյ, ից

s.

queen, empress, princess.

• Հիւնք. իշխան բառից։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 408 ռումեր. tisg'u «Իշթար աստուածուհին», 412 սումեր. tišu «տիկին, աստուածու-հի», քրդ. diš «մօրաքոյր»։ Kорщъ, թրգմ. Մշակ 1914, թ. 122 պհլ. են-թադրեալ *dixšway ձևից, որ կազմու-ած պիտի լինի սանս. dyukša «երե-նային»++vay «թռչուն» բառերից. նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. պհլ. humāyūn «օգոստափառ»

Դոխն, խին

s.

mill-hopper.

• = Պրս. [arabic word] dōl «է այն փայտեղեն ձագա-րաձև ամանն, ի մէջ որոյ ցորեան եդեալ, որ հարմամբ լիք լիք փայտին շարժեցեալ՝ թա-փէ յաղօրին զցորեանն ընդ ծակ երկանաքա-րին». սրանից է փոխառեալ նաև արևել. թրք. [arabic word] dol «դոխն. the tunnelshaped feeder ofa mill» (տե՛ս R. P. Shaw. A sketch or the tur-ky language. չունի Будaговъ)։ Պարսիկ բա-ռը բուն նշանակում է «դոյլ» և ձևի նմանու-թեան պատճառով ստացել է այս երկրորդ նշանակութիւնը, ճիշտ ինչպէս քուղայ՝ որ է «դոյլ», Մշոյ բարբառով նշանակում է «ա-ղօրիքի ձագար, դոխն»։ Պրս. և թրք. ձևերը ցոյց են տալիս, որ հայերէնի նախնական ձևն է *դողն, ուր ղ՝ բառի վերջում գտնուելու պատճառով թաւանալով՝ դարձել է խ. ինչ-պէս ածուղ >ածուխ, գազաղ>գազախ, ասե-ղըն>գւռ. ասէխ։ Այս ենթադրութիւնը գործ-նականապէս ապացուցանում է Ղրբ. տէօղ (վերջաձայնը ղ=l և ո՛չ խ). «ջաղացքի մէջ զորեն լցնելու ձագարաձև ամանի տակ գըտ-նուած կիսախողովակաձև մասը՝ ուր թափ-ւսւմ է ցորենը և ուր հաստատուած է չանչա-խը»։-Աճ.

• ՆՀԲ դող բառի՞ց։ Վերի մեկնութիւնը տուած եմ նախ SA, 1, 303 և MSL, 20, 162։

Դողդոչ

cf. Դողդոջ.

• «երերոն. տա-տանոր. ռողդղացող» Սարգ. ա. պ. ժա. Ճա-ռընտ., որից՝ դողղոջել Եփր. ծն. Ոսկ. յհ., դողղոջալ Լմբ. ժող. Ճառընտ., դողդոջոտ Ոսև. ես. Եփր. եբր. 229, դողդոջուն Ոսկ. յհ. ա. 1, 2, ղողդոջումն Վրդն. սղ. բոլորն էլ գրուած են թէ՛ ջ-ով և թէ՛ չ-ով, իսկ արդի գրական լեզուն (թէ՛ արևելեան և թէ՛ արևմը-տեան բարբառը) ընդունած է միայն ջ-ով գրութիւնը, որ հնագոյնն է. հմմտ. բողբոջ։

Դողդոջ

adj.

vacillating, trembling, staggering, reeling.

Ագանովթ, այ

s.

liquid vessel.

• = եբր. [hebrew word] aggān «կոնք» բառի յոզնակի [hebrew word] aggānōϑ ձևն է, որ գործածռած է եբրայական բնագրի նոյն տեղում և յն. *αγανώმ տառադարձութիւնից անցել է մեզ։ (Այժմ մեր ձեռքը հասած յն. օրինակնե-րում ամբողջ այս հատուածը պակասում է)։ Հմմտ. նաև. անկան։-Հիւբշ. 301. 338։

Ագապ, ի

s.

agapae, love-feasts.

• , ի-ա հլ. «աղքատներին տրուած սիրոյ ճաշ» Կանոն. 26, 27, Յհ. իմ. Մխ. դտ. էջ 162, որից ագապատէր Կանոն. էջ 113, ա-ռապատուն Կանոն. թարգմանաբար նաև սէր «հասարակական ճաշ», սէր առնել «հասարա-կական ճաշ տալ» Վրք. հց։ Ագապ բառի գոր-ծածութիւնը երևում է մեր մէջ դոնէ Զ դա-րուն. հմմտ. Գ. Վ. Յովսէփեան, Արրտ. 1912, էջ 997-1001։ Քանիցս անգամ գրուած է ա-գաբ Օրբ. հկճռ. էջ 137։ Հին հայոց ադապի մասին նկատողութիւններ տե՛ս Մառ, xрист. Bocт. 2(1913), էջ 145-7։

Ագի, ագւոյ

s.

tail.

• Հիւնք. դնում է այգ «առաւօտ» բառի հակառակը, իբր այգ «սկիզբն լուսոյ» և ագի «վերջ, ծայր»։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 51 լծորդ է դնում պոչ։ Ենսէն ՀԱ 1904, 184 հաթ. h, hձ։ Գեանջեցեան, ZAPh 1, 48 հնխ. au-ijo ձևից. հմմտ. անս. ava «մեկուսի, հեռու», avara «ե-

• տևը, ետին», avara «փղի ետևը»։ Patrubany, SA 2, 13 սանս. aghá «անմաօռութիւն», իսկ ՀԱ 1908, 343 իռլ. áge «անդամ» բառին ցեղակից։ Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. aga «ետևի մասը, կռնակ» բառի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] *akva «ողնաշարի ծայրը՝ պոչի սկսելու տեղը» (Կամուս., թրք. թրգմ. գ. 879)։

Ադար, այ

s.

adar, the sixth month of the Hebrews.

• = եբր. [hebrew word] adār, որ յն. άδάρ տառա-դարձութիւնից անցել է մեզ (հմմտ. Ա մակ. է. 43). եբրայական բառի միւս սեմական ցեղակիցներն են ասոր. [arabic word] adar, արաբ. [arabic word] ābār, ասուր. addarn -Աճ.

Ադեն, ի

s.

cf. Ադին.

• = ասոր. [syriac word] 'əδen, որ է եբր. [hebrew word] 'ēδen, արաբ. [arabic word] 'adn «եդեմ, դրախտ», ասուր. idinu «դաշտ»։ Արմատը (*dn) նշանակում է «փափկութիւն, փափկանալ». այս պատ-ճառով ասւում է հյ. գրգարան «դրախտ» և յաճախ դրախտ փափկութեան։ Նոյն բառի յունական ձևից է տառադարձուած եդեմ, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. 300.

Ադին, այ

s.

Eden, paradise.

Ազբն, բին

s.

weft, woof, warp.

• Հիւնք. հանում է պրս. asb «ձի» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] azbā «անութի կամ աճուկի մազեր»։

• ասփ, Զթ. ասբիլ «ազբերը ձգել». նոր բառեր ևն ազբասանտր, ազբափայտ, ազբել, ազ-բող, ազբաթել, ազբաճպատ։

Ազգ, ի, աց

s.

nation, people;
generation;
race;
gender;
kind, sort, quality;
sex, age, epoch;
century;
manner, way;
Գիրք —ազգաց, Book of Judges;
յագէ յազգ, from age to age, from generation to generation;
ազգ Հայոց, the Armenian nation;
Անգլիացի յազգէ, of the English nation, English;
Ամերիկացի եմ ազգաւ, I am American by birth;
— կանանց, the female sex, the fair sex, the woman kind;
— մարդկան, the human kind, humanity;
ազգով, with all the nation;
մի —, the same, the same manner, equally;
ազգք ազգք բանասիրութեան, the different kinds of literature;
ազգք եւ ազինք, all nations, all people.

• , ի-ա հլ. «ցեղ, սերունդ, գերդաստան ժողովուրդ, ազգ, փրերի տեսակը ևն» ՍԳը. Հւս. քր. Կոր. Եզն. Կոչ. Բուզ. «ազգական» Ոսկ. հռովմ. 43. որից ազգահամար Բ. Եզր. բ. 62, Ոսկ. մ. ա. 1. ազգական ՍԳր. Բուզ. Ագաթ. ազգատ Բուզ. դ. 19. ազգատոհմ ՍԳր. Եւս. պտմ. գ. 4. ազգի ազգի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. ազգովիմբ Խոր. այլազգ ՍԳր. Եզն. Եւս քր. (այժմ գաւառականներում «թուրք կամ մահմետական», ինչպէս է նաև մհյ.), չազգ Օր. լբ. 21. չազգականութիւն Ոսկ. մ. ա. 3 ազնուազգութիւն Ոսկ. յհ. բ. 9. ազգացեղու-թիւն «ազգականութիւն» Կանոն. 191. մեծաց-գի Եփր. ծն. Բուզ. վատազգի Ոսկ. ես. համազ-գի Եզն. բազմազգեան Ագաթ. բիւրազգի ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. Եփես. մերազգեայ Եւս. քր. նոր գրականի մէջ շինուած բառեր են՝ ազգաբա-նական, ազգաբնակութիւն, ազգաբնակչու-թիւն, ազգագրագէտ, ազգագրական, ազգա-գրութիւն, ազգադաւ, ազգակործան, ազգա-միջեան, ազգամոլ(ութիւն), ազգայնական, ազգասիրաբար, ազգասիրական, ազգա-տեաց, ազգուրաց։

• = փոխառեալ պհլ. [arabic word] azg «ճիւղ» բա-ռից, որ ծագում է հնխ. azgho «ճիւղ» ձե-վից և որի այլ ժառանգներն են յն. ὄσχος, ὄσχη, ωσχη «ճիւղ, ծիլ, ընձիւղ». պհլ. բառի շարունակութիւնն է պրս. [arabic word] āzaγ կամ azaγ, [arabic word] azax «յօտեցեալ այրելի ճիւղք որթոց» (տե՛ս Pokorny, 1, 185)։

• ՀՀԲ ազն բառից. Հիւնք. սկայ բառից։ Շեֆթ. BВ 28, 302 ազն բառից՝ կ>գ մասնիկով։ Pedersen, Հայ. դը. լեղ. 142-3 չէ՛ յն. ὅσχη, ὄσχος «որթի բա-րունակ»։ Վերևի մեկնութիւնը առաջար-

• կեց նախ Patrubany IF 13, 124-5 և ՀԱ 1903, 151։-Fierlinger KZ 27, 478 կցում է սանս. asaǰami «կցել, հաստա-տել» բառին։ Մառ, Христ. Boст. 2 (1913), 30 սվան. agi, argi «տուն», խալդ. asi «տուն», Areišti «աան գլուխը», սվան. lizgune «բնակեցնել», mezgi«գաղթական, նորաբնակ».

Ազդ

s.

sensation, feeling;
advice;
— առնել, to give notice or information, to notify;
to instruct;
to advise, to admonish;
to announce, to publish;
— առնել յառաջագոյն or կանխաւ, to precaution, to premonish, to put on guard;
— լինել, to be aware of, to be informed of;
to be announced or published.

• . արմատն անհոլով է և ոճերով մի-այն գործածական։ Առաջին և հիմնական իմաստն է «լուր», որից ազդ առնել «լուր տալ» ՍԳր. Ոսկ. ազդ լինել «լուր տրուիլ, լսուիլ» ՍԳր. ազդել «լուր տալ». Ազդեսջիք փողով (Թուոց 6. 9). ազդարար «լուր տուող». Ազդարարն ժամահար՝ փող (Յհ. իմ.)։ 2. Աւս առաջին իմաստից ծագում է «զգալ» իմաստը, ճիշտ ինչպէս աշխ. իմանալ «լուր լսել. 2. զգալ» (Ականջս չիմանար. Յաւ ի-մացայ). տճկ. duymaq «լսել. 2. զգալ». ռուս. слышать «լսել (ձայնը) և զգալ (հո-տը)» ևն։ Այս իմաստով են՝ ազդիլ «զգա-ցուիլ». Հուր ջերմութեամբն ազդի մարմնոյ. Եզն. Ի չարչարելն ոչ ինքն ինչ զայրանայ և ի տանջելն ոչ ինքն ազդի. Ոսկ. ես. ազ-դարան «զգայարանք» Նար. ազդելի «ըզ-գալի». Ազդելի աշխարհ կամ տարերք. Վեց-օր։ 3. «Զգալ» կրաւորական իմաստ է, որի ներգործականն է «ներգործել, ազդել», այ-սինքն «իմանալ տալ». այստեղից՝ ազդ «ազ-դեցութիւն». Զննելի հուրս երբեմն մերձեցաւ ի մարմինս և ազդ ինչ հրոյ ոչ եցոյց. Ոսկ. ես. 69. ազդել «զորել, ներգործել». Թէ աղն անհամի, ոչ իմիք ազդիցէ այնուհետև. Մտթ. և 13. ազռեցի, Ոսկ. ես. ազդող Եբր. դ. 12. ազդեցութիւն ՍԳր։ 4. Սրանից անբաժան է «զօրութիւն, ոյժ» իմաստը, որից ազդոյ (յետ-նաբար ազդու) «զօրաւոր» Ոսկ. ազդոյ վէրք Ոսկ. մտթ. յազդոջ (ազդ արմատի հնաւանդ ներգոյականը և նրա միակ հոլովեալ ձևը) «զօրաւոր ժամանակը» Ոսկ. Եբր. է։ Վերջին իմաստով բառս գրուած է նաև աստ (ինչպէս կայ ազդր և աստր). առանձին անգործածա-կան է. գտնւում է հետևեալ ձևերի մէջ. աս-տագոյն, աստիագոյն «սաստկագոյն» Ոսկ. յհ. ա. 3. աստևոր «հաստատուն» Ածաբ. ծն Պիտ. Խոսր. պտրգ. աստի, աստին, աստոյ «պինդ, տոկուն, հաստատուն» Փիլ. (ստէպ). Ոսկ. յհ. ա. 3. աստու, աստոյ «զտեղ» Վա-նակ. յոբ. բոլորն էլ յետին։ Բայց հնից կան՝ յաստւոջ պահել Ոսկ. ես. առաւել աս-տիք Եզն. (ըստ Թոռնեան, Հատընտ. 1891 էջ 53 ուղղելի առաւելան դիք). յաստիս ման-կութեան Բուզ. յաստիս մարմնոյ, յետ աս-տեացն մանկութեան «արբունք, առոյգ հա-սակ» Ոսկ. մտ. գ. 14. Եբր. Իդ. յաստիսս յուժի զօրութեան Ոսկ. ես։

• = հպրս. azdā «լուր» (օր. karahyā naiy azda abava չեղև ազդ ժողովրդեան). պհլ. azd «լուր» (օր. Arjāsp azd mat ազդ եղև Արջասպայ. Geigar, Tatkār i Zarirān, էջ 48) մանիք. պհլ. azd «յայտարարել», az-degar «ծանուցող, տեղեկաբեր» (Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 51), աֆղան. zda, սանս-addha «ապահով, ստոյգ, հաստատ»։ Իրա-նեան բառը պէտք է ունեցած լինի նաև մեր «ներգործութիւն, ուժ» նշանակութիւնը։ Պահլաւերէնի միջոցով բառը փոխառու-թեամբ անցել է նաև արամերէնի՝ [hebrew word] azd կամ [hebrew word] azdā ձևով, այս բառը նշանա-կում է նախ «ազդ, լուր». օր. azd hn yt'bd «ազդ եղև» ZAPh. 2, 265, երկրորդ՝ գոր-ծածուած է Դան. բ. 5. millətā minni azdā աւստեղ բառի իմաստն անորոշ է. յոյն թարգմանութիւնն ունի ό λόγος ἀπ' ἐμοῦ λτεστη. հալը՝ բանն վերացաւ յինեն. Վուլ-գատան՝ Sermo recessit a me. որով azdā կլինի «λόγος, բան (խոսք), sermo»։ Սակայն Mö̈ldeke (տե՛ս Schrader, Die keilinsrhr u. d. alte Test. Giessen 1872. 6171 հա-նում է պրս. azda «ապահով, ստոլգ, հաս-կլինի «իմ խօսքս հաստատ, անդառնալի է». այսպէսով արամ. azdā նոյնանում է մեր ազդու բառի հետ։

• ՆՀԲ էջ 721գ յն. αιοϑάνω, αἰσβάναι «լսել, հասկանալ»։ Spiegel, Litter. 470 դնում է Zend «զանդիկ» բառից։ lusti, Zendspr, 48 ազդ=զնդ. āzainti «գիտութիւն», 300 աստիք=զնդ. sti «արարչութիւն»։ Lag. Baktr. Lex. 1868, էջ 16 azdā (=սնս. addhā)։ Հիւբշ. KZ 23, Arm. St. 16, Arm. Gram. 92 և ZDMO 46, 324 (թրգմ. ՀԱ 1892 354) իրարից տարբեր բառեր համարելով ազդ «լուր» և ազդ «ներզործութիւն». առաջինը դնում է իրանեանից փոխառ-եալ, իսկ երէրորդը՝ բնիկ հայ և ցե-ղակից սնս. addhā բառին։ Հիւնք աւսաղ-ից։ Աստ «ուժ» բառը մեկնել են հետև-եալ ձևերով. lusti, Zendsp. զնդ. sti բառով։ Մորթման, ZDMG 26, 528 նոյն է համարում վանեան բևեռ, isti-nini «գոյութիւն ունենալով»։ Müller. SWAW 48, 428 հաստել բառից։ Թի-րեաքեան, Հայ-երան. ուս. 156 պրս. [arabic word] hasti, պհլ. stih «էութիւն, գո-յութիւն, աստի աշխարհ»։

Ազոխ, ից

s.

sour grapes.

• = ձևով նոյն է պրս. [arabic word] azux «մէջը փուտ և դատարկ ընկոյզ» բառի հետ. բայց իմաստով յարմար չէ. իրանեան բառը ևառռո էր սակայն թերևս նախապէս աւելի ընդհա-նուր իմաստ ունենալ. այդ պարագային հայ բառը փոխառեալ պիտի լինէր պարսկերէնից։

• Թիրեաքեան, Պատկեր Ա 191 թուի հա-նել պրս. [arabic word] azāx «որթյօտ» բառից։ Հիւնք. պրս. āzux ձևից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 17 նոյն ընդ ածուխ= պրս. ❇ asux «չվառած, չեփած»։

Աթոռ, ոց

s.

chair, seat;
stool;
throne;
bench;
նստուցանել յաթոռ, to make one sit on a throne or chair;
to throne;
նստել յաթոռ, to sit on a chair or throne;
աթոռս արկանել, to give seats or chairs;
ելանել յաթոռոյ, to rise up, to get up.

• , ո հլ. «նստարան» ՍԳը. «բնական պէտքի աման» Դատ. Գ. 24. «գահ» ՍԳր. ո-րից աթոռակից Եսթ. ա. 14. Բուզ. Սեբեր. աթոռակալ Խոր. Նար. նախաթոռ ՍԳր. հա-կառակաթոռ Խոր. Արծր. աթոռագործ Քերդ. քեր. 159. զուգաթոռ Կաղկանտ. զարմանա-թոռ Ոսկիփ. թիկնաթոռ Յայսմ. աթոռանար «գահակալել» Կիւրղ. զկ. ճարտարապետա-կան բառեր են՝ սալաթոռ, խաչաթոռ Զքր. սարկ. Գ. 13, 14. նոր գրականի մէջ՝ աթոռա-կալել, աթոռանիստ, աթոռահաս, հակաթոռ, բազկաթոռ, ճօճաթոռ ևն։

Աթուր

adv.

cf. Առ՞՞՞աթուր.

• Հիւնք. աթոռ բառից է հանում։ Աթր տե՛ս Արթր։

Ալի, լւոյ, լոյ

s.

axle;
millstone;
pulley;
phantom.

• Այս վկայութեան մէջ ալի անշուշտ ուղ-ղական է. բայց ՆՀԲ կարծում է, որ կա-րող է նաև սեռական լինել, ուստի և նշանակում է ալ, սեռ. ալի, կամ ալի, սեռ. ալւոյ։ ՋԲ ունի միայն ալի ձևը։ Պէտք է կարծել, թէ ՆՀԲ-ի ենթադրած ալ ձևը ճիշտ չէ։-Բառիս մեկնութեան հա-մար ՆՀԲ յիշում է յն. ἀλη «թափա-ռումն» և αλέω «աղալ»։

Ալոճ, ից

s.

a small medlar.

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ։ Մեր բառը ԳԴ համեմատում է պրս. [arabic word] aluča «սալոր» բառի հետ, որ սակայն այս-տեղ կապ չունի և ծագում է պրս. [arabic word] álū «սալոր» բառից՝ ča նուազականով։ Բայց կարելի է որ վերի թրք. alul ձևը ծագած լինի նոյն պրս. բառից։ Bötticher, Arica 94 և 199 և Lag. Ges. Abhd. 44 պրս. alu «սալոր» բա-ռից։ Lag. Arm. stud. էջ 188 թրք. [other alphabet]

Ալոջ, ի, աց

s. zool.

s. zool. she-kid.

• Հիւնք. որոջ հոմանիշից։ Lidén, Stud. 25 լտ. alo, հհիւս. ala, գոթ. alan, հիռլ. alim «սնուցանել» բառերի հետ, իբր բը-նիկ հայ, հնխ. al արմատից (տե՛ս Ա-լիկ), կազմուած -ոջ մասնիկով։ Karst, Յուշարձ. 406 ուլ բառի հետ միասին կցում է սումեր. lu «գառն» ձևին։

Ալք, ալուց, ալից

s. pl.

s. pl. cf. Ալուց.

• -«խորք, խորունկ տեղ, անդունդ, ան-տակը» Փիլ. Սարկ. աղ. 62. Երզն. մտթ. 486, 491. որից ալուց «աւելի ներսը, խորը» Եզն. (Եզինն ձմերանի ընդ ալոց կողմն նստելոյ). սրանից է կազմուած նաև Պետրոս Դուրեա-նի անալի «անյատակ» բառը՝ որ գործա-ծուած է մի անգամ իր հռչակաւոր «Տրտունջ, քի» հետևեալ գեղեցիկ տողերի մէջ.

• Որ ժպրհի ձգտիլ՝ սուզիլ խորն երկնի, Ելնել աստղերու սանդուխքն անալի... Հիւնք. ալիք բառից։ Ալիշան, Հին հաւ. 222 ռեոմ. գոթ. hell «դժոխք», հհիւս. Հէլ «դժոխոց դիցուհին», Karst, Յուշ. 417 տճկ. alčaq «ցած», alt «տակը»։

Ախ, ի, ից

s. int.

cf. Աղխ. Ah ! Alas !

• . ի հլ. «փականք. 2. օղակ. 3. կահ-կարասիք, ունեցած-չունեցածը. վաճաս-քի բեռներ. 4. ճամբորդների բազմութիւն, ամբոխ» ՍԳր. Ագաթ. «5. ցեղ, զարմ, ժողո-վուրդ» Սամ. անեց. 42 (Մեռանի Հայկ յանձն առնելով զաղխն՝ Արամանեկայ). «6. մարմնի յօդ» Մագ. որից աղխել, ախել «կողպել» Դատ. գ. 6. Ագաթ. աղխիլ «կողպուիլ» Բ. թագ. գ. 34. (տե՛ս և ախաղել Ոսկ. բ. տիմ. 241), ախեալ «փակուած, կողպուած, կոյս» (Ս. Կոյսի համար ասուած՝ ի կուսական ար-զանդէ և յախեալ մօրէ) Յհ. իմ. խոստ. 2 աղխամաղխ (կրկնութեամբ և մ յաւելուա-ծով. հմմտ. արհամարհ) «հակ հուկ ապրանք, բազմութիւն ընչից» ՍԳր. աղխազուր «կոշտ» (գրուած նաև ալխազուր) Խոր. աղխատրոյզ (կամ ախատրոյզ, աղխատրոյժ) «աւազակ» Յհ. կթ. ախատրուզել «կողոպտել» Պտմ. առ Լհ. բազմաղխաղխ «բազմախուսն» Սեբեր. գ. (ինչպէս պէտք է կարդալ ըստ Հիւնք. էջ 182՝ ձեռագիրների բազմախաղաղ ընթեր-ցուածը). «Որք զայսպիսի ինչ բանս և զանուանս և զկարգս ընդ միմեանս խառ-նեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազ-մաղխաղխ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են... գտանիցես այ-նուհետև զբազմաղխաղխ նիւթս ընդ մի-մեանս խառնեալ». աղխաղխակոյտ «բեռան հակերի պէս դիզուած» Մծբ. ը (երկիցս), Կոչ, ժղ. Ասող. Գ. խբ. Անան. ժմնկ. էջ 18 (առա-ջինների մէջ գրուած խաղաղակոյտ, վերջին երկուսի մէջ խաղխաղակոյտ. բոլորն էլ ոս-կորների դիզուած կոյտի համար է ասուած. ՆՀԲ մեկնում է «խաղաղ անշարժ մնացած կոյտ», որ յարմար իմաստ չէ. ըստ իս պէտք է ուղղել աղխաղխակոյտ). ճարտարաղխ Ոսկ. Ես. (անստոյգ և սխալ գրչութիւն). աղխաղ-խել «դիզել, կուտել, խռկել» Բ. մակ. ժա. 4. Ոսկ. Վեցօր. 129. աղխեալ գանձ (ուղղել աղ-խաղխեալ գանձ «դիզուած գանձ»՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 57) Սեբ. էջ 40։ ՆՀԲ լծ. տճկ. հալխա, հալվա «օղակ»։

• Հիւնք. խաղ բառից։ Bugge, Beitr. 36 յն. ἀρϰὲω «արգիլել», ὰρϰος «պահպա-

• նութիւն», լտ. areco «արգելք հանեւ». լիթ. rakinu «կողպել», raktas «բանա-լի» ևն բառերի հետ՝ հնխ. arkh-նախա-ձևից։ Petersson KZ 47, 284 խ մասնի-կով՝ ոլորել և աղեղն բառերի հետ։ Մառ, Оcнов. таблицы, էջ 6 և ЗВО 22 62 «տուն» նախիմաստով կցում է եբր. [hebrew word] ahel «վրան, տուն», արաբ. [arabic word] ︎ ahl «ընտանիք», վրաց. სახღი սախլի «տուն, ընտանիք», լազ. մինգ. օխօրի «տուն» բառերի հետ՝ յաբեթական sxl-hxl արմատից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արաբ. [arabic word] aγlaqq «դու-առ փակել»։

• ԳՒՌ.-Ախց. Հմշ. Մշ. ախ «դռան փա-կանք», Ակն. Խրբ. Հմշ. ախէլ «դուռը փակել», Սեբ. ախլը «գոց, կողպուած». հմմտ. նաև ախլանք Բզ. Բն. Եւդ. Կիւր. Զն. Սեբ. «դուռը կողպելու համար վրան անցուած շղթան», ախիկ Ակն. «դռան կողպէք», ախլել Սեբ. Չն. «դուռը կողպել՝ շղթան դնելով»։ Գրաբարում բառիս ուղղագրութիւնը անորոշ է (ա՞ղխ թե ախ). նոր գրականում միայն աղխ ձևը հա-մարւում է ուղիղ. գաւառականների ախլը, ախլանք, ախլել ձևերի լ ձայնը թերևս շարու-նակութիւնն է հին ղ ձայնի։

Ախազ

s.

ermine.

• ՆՀԲ համարում է աքիս բառի ռամկա-կանը։

Ախախիա

s.

acacia.

• = արաբ. [arabic word] aqāqiā «ուլկումիլի խէժ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. բ. 535, qaraž բառը և Շթայնշնայդէրի հաւաքածոյի մէջ WZKM 11, 273), լտ. ֆրանս. acacla, իտալ. acazia, ռուս. aкaцiя «ակացիա ծա-ռը». բուն ծագումը յն. է, բայց մեր ձևը արաբերէնից փոխառեալ է։ Պէտք չէ շփո-թել մեզ ծանոթ ակացիան նախորդի հետ, որ նրա մէկ տեսակն է. կոչւում է faux acacia կամ robinier. բուն ակացիան տաք երկիրների յատուկ փշոտ մի ծառ է։

Text recognition (OCR/HTR)

Automated text and document analysis

Models, tools, datasets

Our commitments

Armenian-French-English Dictionary

Log in to your account

Access OCR/HTR Demo

Contact Sales

français

Your research : 1703 Results for բառ

s.

s.

s.

s.

s. adv.

s. fig.

s.

s.

s.

adj.

s.

s.

s.

s.

s. pl.

s.

s.

s. adj.

s.

s.

s.

s. adj. fig.

s.

s.

s.

s.

adj.

s.

s.

adv.

s.

s.

s. bot.

s. mech.

adj. s.

adj.

s. bot.

s.

s. bot.

s.

s. arith.

s. bot.

s.

s. zool.

adj. adv.

adj.

s.

Entries' title containing բառ : 52 Results

Definitions containing the research բառ : 1973 Results

s.

s.

s. adj. adv.

s. adv.

adj.

s.

adj.

s.

s.

s.

s.

s.

s.

s. bot.

s.

s.

s.

conj.