reddish;
of a fiery colour;
— ձի, chesnut horse.
• «կարմիր-դեղնագոյն, հրագոյն» Չաք. ա. 8, զ. 2, 6. Լմբ. զքր. ուրիշ տեղ չկայ. որից աշխետաձի Գնձ. (ունի միայն ԱԲ, իսկ ՆՀԲ յիշում է ճարտուկ բառի տակ), աշխետութիւն, աշխետանալ ՀՀԲ (առանց վը-կայութեան)։
• -Չնռ.xšaēta-«փայլուն, պայծառ, լու-սափայլ», (իգականը xšōiϑnī), որից hva-təxšaêta «արևի լուսափայլ գունդը, արե-գակն», հմմտ. նաև a-xšaēna «անփայլ, մը-թագոյն». սրանցից են յառաջանում պհլ. *xšēt ձևը, որից փոխառեալ է նաև վրաց. ხեედი խսեդի «աշխէտ ձի». պահլաւերէնի նոր ձևն է šēt=պրս. sē̄d։ Պհլ. šēt, պրս. [arabic word] šē̄d «արև, փայլ». [arabic word] xor-šēd (xuršid) «արեգակ» ևն։ Բայց իրանեան բառը ունէր նաև «աշխէտ (յատկապէս ձիու համար) նշանակութիւնը, որից յառաջացել են պհլ. šet-vars «կարմրահեր», պրս. ❇ šād-asp «աշխէտ ձիերով» (ըստ Շահնամէի ՁԷմշիդի թոռան՝ Տուժի որդու անունն է), [arabic word] šē̄dāna «յունապ» (գոյնի պատճա-ռով այսպէս կոչուած), [arabic word] šēda «է ա-նուն մի ի բովանդակ անուանցն երիվարի», [arabic word] š̌ēdax «մատակախազ ձի», քրդ. [arabic word] ši «աշխէտ», hesp-i-ši «աշխետաձի»։ = Հիւբշ. 101։
• ՆՀԲ յիշում է վրաց. սխէտի։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Müller, Orient und Occident 3, 348, որ Lagarde. Arm. Stud. § 144 մերժում է։ Հիւնք. պրս. šēdax բառից։
πυρρός rufus, ruber վրացերէն՝ սխէտի Կարմիր դեղնագոյն, հրագոյն, բոցագոյն՝ որպէս ծիրան, նարինջ. աթէշի. թուռունճի. փօրփուգալի.
Հեծեալ յաշխէտ ձի։ Ձիք աշխէտք. (Զքր. կթ.։ ՟Ա. 8։ ՟Զ. 2։)
Աշխէտ գոյն կարմրակերպ. (Լմբ. զքր.։)
ardent, spirited, lively, sprightly, mettlesome, fiery;
adroit, skilful;
alert, vigilant;
— ձի, a spirited horse.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ) «ուժեղ, զօրեղ, արի, կտրիճ» Յհ. իմ. պաւլ. Պիտ. Մագ. (արդի գրականում և գաւառականներում «աչքաբաց, եռանդուն»). որից աշխոյժք «ե-ռանդ, արութիւն» Խոր. գ. 8. աշխոյժութիւն (առանց սղումի) Պտմ. աղէքս. աշխոյժուհի թագուհի» Հին բռ. գրուած է նաև աժխոյժ։
• ՆՀԲ մեկնում է «հրային և ուժեղ», որով ուզում է հանել աշխէտ և ոյժ բառերից։ Kорщъ, թրգմ. Մշակ 1914, л 122 հպրս. *xšaudya ձևից՝ որ ծագած է դը-նում զնդ. xšud =սանս։ kšūd «յու-զուիլ, ցնդուիլ» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Պլ. աշխուժ, Սեբ. աշ-կուշ։ ՈԲ. չունի ՆՀԲ։ Այժմ էլ գործածական է մի-այն արևելեան գրականում, իսկ արևմտեա-նից դուրս է վտարուած՝ իբրև թուրքերէն! գռեհիկ բառ։
որպէս թէ հրային եւ ուժեղ. գրի եւ ԱԺԽՈՅԺ. Արի. առոյգ. հուժկու. սաստիկ. բուռն. զօրեղ. կտրուկ. ազղըն, էշխլի, քէսկին, եավուզ.
Տեսեալ զտիտանեանն զայն վիթխարի եւ աշխոյժ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Աշխոյժ պնդութիւն, կամ ժրութիւն, կամ գուպար. (Պիտ.։)
Աշխոյժ ժամանակի բռնութեան։ Տրամախոհեալ յոյժ աշխոյժ խուզմամբ. (Մագ. ՟Ծ՟Զ. ՟Կ՟Ը։)
Աշխոյժուհի, թագուհի։ (Հին բռ.)
vivacity, spirit, gaiety, sprightliness;
rapture;
mettle.
ԱՇԽՈՅԺՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՇԽՈՒԺՈՒԹԻՒՆ Արութիւն. արիութիւն. կտրճութիւն. եավուզլուգ.
Քամահեաց զհասակաւն, ոչ գիտացեալ զհոգւոյն աշխոյժութիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Աշխուժութիւն.
autumnal.
ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ որ եւ ԱՇՆԱՅԻՆ. μετοπωρινός. autumnalis. Սեպհական ժամանակի աշնան.
Զըստ տարւոյն զուգօրութիւնս, զգարնանայինն եւ զաշնանայինն։ Զաշնանայինն՝ փոխանակ ժողովելոյ ամենայն պտղոց։ Յաշնանային հասարակօրութեան։ Աշնանայնոյն (կամ աշնայնոյն) զուգօրութիւն։ Գարնանայնոյն, եւ աշնայնոյն։ Տերեւթափ լինին եւ ցամաքին տունկք աշնայնովն եւ ձմերայնովն. (Փիլ.։)
Աշնանային զուգաւորութիւն։ Գարնանայինն քան զաշնանայինն գերազանցէ ժամանակ. (Պիտ.։)
beginning of autumn.
autumn;
of or in the autumn.
ԱՇՆԱՆԻ որ եւ ԱՇՆԱՅՆԻ. Աշնանային. Եղանակ աշնան. եւ Ի ժամանակի աշնան. կիւզ, կիւզ էյեամը, կիւզիւն.
Յաւուրս աշնանւոյն չուէր գնայր. (յհ. կթ։)
Եթէ յամարայնի իցէ, եթէ յաշնանի իցէ. (Կոչ. ՟Ծ՟Դ։)
Ոմանք գարնայնի, եւ ոմանք աշնայնի ըստ զուգաւորութեանցն (բերին). (Փիլ. լիւս.։)
աշնանի քննասէր (կամ քնասէր) լինիս, ամարանի անօսրանաս եւ տարածիս. (Պիտառ.։)
autumn.
• (ն հլ. սեռ. աշնան) «աշուն» Ագաթ. Եզն. ածանցման սկիզբը գտնում ենք երկու ձևով. 1. աշնան. օր. աշնանաբեկ լինել Ոսկ. լուս. աշնանային Փիլ. Պիտ. աշնանայք Եփր. փես. 383. աշնանատունկ Վստկ. աշնանի Կոչ. Յհ. կթ.-2. աշն-. ինչ. աշնանային Փիլ. աշնայնի Փիլ. լիւս.։
• Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է «ա-շունն՝ որ անշնչին» (Ալիշան, Հին հաւ-136)։ Նոյնը Տաթև. հարց. 197։ Ոմն Գ Կ. (Արշալ. արրտ. 1843, л 130) ա-շուն=խաշուն (խաշա՞ծ)։ Klaproth, Asia *pol. 101. հսլ. osenь «աշուն» սառի հետ։ Lagarde, Urgesch. Arm. 880 ռուս. oceнь «աշուն» ? Պատկ. Изслд. 5 սանս. ušman «ամառ»։ Muller WZKM 5, 266 գոթ. asans «հունձք»։ Տէրվ. Altarm. 50 աշուն կա-պում է արշալոյս բառի հետ, իբր յե-տին, մութ, տխուր եղանակ. տե՛ս
• Արշալոյս։ Հիւնք. շուն բառից։ Հալա-հեան, Արևելք 1893 նոյ՛՛ 10 հաջիլ բառից։ Հիւբշ. 433 մերժում է միաց-նեւ ռոթ. asans, հսլ. jaseni = ռուս. oceнь, պրուս. assanis հոմանիշների հետ։ Patrubány IF 14, 54 և ՀԱ 1907, 305 *ku 6 «ուռչիլ, աճիլ» արմատից, եբր *akikuuont «պտղաբեր» նախաձե-վից, հմմտ. սանս. štšuš «տղայ», յն. αἰϰος «ուժ» ևն։ Pedersen, Հայ. դրիլեզ. 158 հյ. աճիլ բայից՝ ուն մասնիկով, հմմտ. լտ. auctumnus, Lidén, Յուշարձ. 387-8 հւ. հասանիլ բայի հետ՝ իբրև «հասուն»։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] əšun, «ժամանակ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Սեբ. Սլմ. Վն. աշուն, Ախց. Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Սլմ. Սչ. Ջղ. Տփ. աշունք, Տիգ. mշուն, Ոզմ. ա՛շօն, Ակն. աշիւն, Հճ. էշունք, Զթ. էշօնք, էշոնք։ Նոր բառեր են աշնանահաս, աշնցան, աշունքենի, աշնավար, աշնահաւք աշնուկ, աշունքանալ ևն։
ὁπώρα. autumnus. Եղանակ տարւոյ ընդ մէջ ամարան եւ ձմերան, ի 21 օրէ սեպտ. ց21 դեկտ. աշունք. կիւզ. խիզան. պերք րիզան.
Ամառն յաշուն (փոխի), եւ աշուն ի ձմեռն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Յաշունն կամ ի գարունն. (Ագաթ.։)
Յառաջ քան զաշունն ի ջերին տեղիս ի ձմերոց երթալոյ. (Եզնիկ.։)
Աշուն ձմեռնացեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Յաշնան յեղանակի։ Ի լինել աշնան. (Մխ. առակ.։)
Աշունն չունի գեղեցկութիւն գարնան, եւ ոչ գարունն զաշնան պտղաբերութիւն. (Տօնակ.։)
cf. Յաշտ.
ԱՇՏ կամ ԱՇԴ cf. ՅԱՇՏ. (որպէս զոհ հաշտութեան.)
Կանգնել յաշտից տեղիսն. (Խոր. Բ. 13։)
cf. ԱՇՏԻՇԱՏ Բռ. յտկ. ան։
ԱՇՏ. Որպէս լծ. ընդ հյ. Ոշտ, ոստ. ոստնուլ. նստիլ. եւ թ. իւսթ այսինքն ի վերայ, ի վեր. այսինքն յոտին կալ, կամ նստեալ կալ, է արմատ յաջորդ բառից (=ԱՇՏԱՆԱԿ) ինչ. տե՛ս եւ ՈՍՏԻԿԱՆ (վերակացու)։
candle-stick.
• , ի-ա հլ. «շամդան, մոմակայ» ՍԳր. Ագաթ. որից աշտանակազարդ Անան. եկեղ. աշտանակակիր Նար. մծբ. աշտանա-կամազ «մազերը վեր տնկւած» Ոսկ. ես. աշտանակել «արիութեամբ ձիու վրայ զատ-կել նստիլ» Խոր. Պտմ. աղէքս. Յհ. կթ. վեր-ջին երկու բառերը ցոյց են տալիս «ցցուելու, կանգնելու» գաղափարը, որ յառաջացած է փոխաբերաբար։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ոստնուլ, ոստ, թրք. իւսթ «վերքն», յն. լտ. իսդա՛մէ, սդօ՜, արս. իսդատէն «կանգնիլ» ևն. որից նաև աշ-տարակ (տե՛ս ոստ բառի. տակ)։ Հիւնք. պրս. իւշթիւր «ուղտ» բառից դնում է աշտանակ և աշտարակ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. ըշտա՛նակ։
λυχνία. candelabrum. Ճրագակալ. ճրագարան. բազմակալ., յորոյ վերայ հաստեալ եւ նստեալ կայ ճրագն կամ մոմեղէնն կամ ղամբար յիւղոյ. շամտան, շէմէտան. ջիրազփէրէ.
Արասցես աշտանակ յոսկւոյ սրբոյ։ Սեղան եւ աթոռ եւ աշտանակ. (Ել. ՟Ի՟Ե. 31։ ՟Դ. Թագ. ՟Գ. 10։)
Ի մէջ եօթն աշտանակի ոսկւոյ. (Յայտ. ՟Բ. 1։)
Ի վերայ ոսկոյ աշտանակաց։ Լապտերօք վառելովք, եւ աշտանակօք բորբոքելովք. (Ագաթ.։)
Իբր զճրագ բազմաբերան ի յաշտանակի մարմնիդ հաստեցաւ. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
hair on end, brislly.
Որոյ մազքն են տնկեալ ի վեր. ցից ցից տնկըւած.
Դեւք խոզանեալք եւ աշտանակամազք. (Ոսկ. ես.։)
to be on horse-back, to ride, to mount a horse;
to break in a horse.
ἑφάλλομαι. insilio, ἑπιβαίνω, conscendo. Ոստնուլ եւ նստել ի վերայ. հեծանել յերիվար. հեծնիլ. պինմէք, սիւվար օլմագ, պէր նիշէսթէն.
Կամակար ի ձի աշտանակէր. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի մանկութեան կամակար աշտանակեալ։ Զմիոյ ուրումն զձին կալեալ՝ արիաբար աշտանակէր. (Խոր. ՟Բ. 76. 79։)
Յերիվարս ահիպարանոցս աշտանակեալք։ Հազիւ յայլ ձի աշտանակեալ փախչէր. (Յհ. կթ.։)
Մտրակ ի կուշտ աշտանակեալ. (Շ. վիպ.։)
tower;
donjon;
watch-tower.
• , ի-ա հլ. «բերդ, խուլէ» ՍԳր. որից աշտարակագործ Ագաթ. աշտարակա-գործութիւն Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. ա. կոր. աշ-տարակեայ «աշտարակներ ունեցող» Ողբ. բ. 7. աշտարակեալ Եւագր.։
• ՆՀԲ և Հիւնք. տե՛ս Աշտանակ։
• ԳՒՌ.-Չթ. աշդարօգ «բերդ». իսկ Պլ. կայ միայն «Գիտես թէ աշդարագն ենք» դար-ձուածի մէջ, որ գործածւում է խառնակ հա-ւաքոյթների համար, ուր մեծ անկարգութիւն է տիրում (ակնարկութիւն Բաբելոնի աշտա-րակաշինութեան)։
πύργος. turris. Ամբարտակ. բուրգն. դիտանոց. մարտկոց. մահարձան. ամրութիւն պարսպաց, եւ տեղի պահապանաց ի բարձր վայրի. գուլշէ, պուրճ.
Շինեսցուք մեզ քաղաք եւ աշտարակ։ Աշտարակ մի էր հզօր ի մէջ քաղաքին, եւ փախեան անդր ամենայն արք եւ կանայք։ Ի վերայ ամենայն աշտարակաց բարձրացելոց։ Կանգնեցից զաշտարակս քո յասպիս։ Զաշտարակս բերդին հրձիգ առնէին։ Աշտարակ հզօր յերեսաց թշնամւոյն. եւ այլն։
Կանգնէին մանգղիոնս ... նետաձիգ աշտարակս, եւ աշտարակս պարսաւորաց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 51) յն. մեքենայս՝ ի ձգել նետս եւ պարսս։
Գեղեցիկ վիմօք, եւ աշտարակօք զարդարեալ է. (Ղկ. ՟Ի՟Ա. 5) յն. վերադիր, որ թարգմանի նաեւ նուէր, իբր յիշատակ ձօնեալ։
Աշտարակն՝ քաղաքին է ամրութիւն, եւ թշնամեացն ախոյեան. (Լմբ. սղ.։)
Որ զմիաբանեալսն աշտարակին (բաբելոնի). (Շար. եւ այլն։)
Նմանութեամբ ասի.
Աշտարակ խաչի, կամ կենսատու փայտի. (Նար. ՟Ի՟Ը. եւ Նար. խչ.։)
Մի յայնցանէ աշակերտացն հասեալ յաշտիճան՝ ել եկաց ի վերայ աշտարակին, այսինքն ի բարձր տեղի իբր յամպիոն. (Շ. բարձր.։)
Յոր աշտարակք կենդանակերպք՝ երկոտասան. (Շ. իմ. եղակ.։)
that builds a tower.
Շինօղ աշտարակի (ի բաբելոն, եւ այլն).
Աշտարակագործ կորուսիչ պաշտամանցն. (Ագաթ.։)
construction of a tower.
πυργοποιία. turris opificium որ եւ ԱՇՏԱՐԱԿԱՇԻՆՒԹԻՒՆ. Շինութիւն աշտարակի (ի բաբելոն).
Եւ զաշտարակագործութենէն եսւ բազմավէպն յիշէ։ Աշտարակագործութիւնն կազմեցաւ. եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յոյնք ի յաւանայ, որ էր մի յառաջնորդաց աշտարակագործութեանն։ Զամենայն եղեալս յաշտարակագործութենէն մինչեւ առ մեզ։ Ի ժամանակի աշտարակագործութեանն մի լեզու ի բազումս բաժանեցաւ. (Եզնիկ.։ Խոր. ՟Ա. 6։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
set round with towers or turrets, turreted.
which has the forme of a tower, turreted.
Որ ինչ է ի ձեւ աշտարակի, կամ աշտարակօք զարդարեալ.
Խրամատեցաւ ցանկն աշտարակաձեւ այգւոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
cf. Աշտարակագործ.
Աշտարակաշէնքն համարեսցեն զծախս աշտարակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
ԱՇՏԱՐԱԿԱՇԷՆ ԱՌՆԵԼ. Շինել զաշտարակ. առնել զշինութիւն ի աշտարակի.
Նեբրովթ սկայն կախարդութեամբ զբոլորս հրապուրէր ազինս աշտարակաշէն առնել. (Կաղանկտ.։) (եթէ իմասցիս, առնել զնոսա, յայնժամ լինի՝ շինօղ աշտարակի։)
having towers, set round with towers.
Աշտարակօք կամ որպէս զաշտարակ ամրացեալ.
Հաւատս եկեղեցւոյ, որով աշտարակեալ գոյ եւ պարսպեալ. (Լմբ. սղ.։)
Երեքպարսպեան քաղաք է՝ ամենայն արութեամբ եւ քաջութեամբ աշտարակեալ. (Եւագր. ՟Ժ։)
cf. Աշտարակեալ.
Իբր Աշտարակաւոր. ունօղ զաշտարակս. ամրացեալ աշտարակօք.
Կործանեաց զպարիսպս աշտարակեայս տաճարաց նորա. (Ողբ. ՟Բ. 7.) (յն. զպարիսպ շինուածոց նորա, կամ աշտարակաց նորա)։
pike;
javelin, dart, lance.
• (ի հլ. սեռ. աշտէի ևն) «հեռուից նետելու կարճ նիզակ» Երգ. դ. 4. Ա. մնառ. ժբ. 8. Նիւս. երգ. Արծր. յետնաբար ունինք նաև աշտէ Խոր. աշտէն Լծ. նար. ձևերը. հո-լովեալ ձևերից ոմանք էլ, ինչպէս սեռ. աշ-տէի, գրծ. աշտէիւք ևն, յետին վկայութեանց մէջ կարող են ուղ. աշտէ ձևից յառաջացած լինել։ Աշտէն ձևի հետ միանում է աշտեան։ Ածանցման մէջ ունինք աշտենաւոր Եփր. վկ արև. 71, Մամիկ. 23, Ճառընտ. աշտէաւռ Մխ. այրիվ. էջ 11. ուրիշ ձև չկայ։
• = Հպրս. և զնդ. aršti-, սանս. ršti «նի-ղակ». կայնաև պհլ. aršt (Horn, Grdr. էջ 266), բայց սա պարզապէս զնդ. բառի տա-ռադարձութիւնն է. հպրս. aršti-ձևը պիտի տար պհլ. *ašt, որից հյ. *աշտ և -եայ վեր-ջաւորութեամբ աշտեայ (հմմտ. բազէ)։ Հպրս. aršti-ձևի մօտ կար նաև *ršti-ձե-վը, որից ծագում է պրս. [arabic word] xišt «նի-ղակ, տէգ» և սրանից էլ հյ. խիշտ, խըշ-տաւոր։ Այս իրանեան ձևերից են նաև քրդ. [arabic word] heš «տէգ, մական» և ավար. աշթի քկացին, տապար»։-Հիւբշ. 102, 510։
• ՆՀԲ և Հիւնք. դնում են լծ. լտ. hasta, թրք. (իմա՛ պրս.) xišt։ Peterm. 21 լտ. hasta։ Justi, Zendsp. 43 զնդ. ašta և սանս. ašta։ Տե՛ս և Pictet 1, 199 և 2, 209 ըստ Lag. Arm. Stud. § 147, Muller WZKM 9. 38Ո և 10, 353 ուղիղ է մեկնում, բայց մեր բա-ռի -եայ վերջաւորութիւնը բացատրելու համար՝ ենթադրում է թէ պհլ. բառը նախ անցած լինի ասորերէնի *aštā, *aštāyā ձևով և այստեղից էլ անցած հայերէնի։ Բայց այսպիսի ասորի բառ չկայ։ Jensen ՀԱ 1904, 184 զտնելով հառ..tai կամ ...tia «տէգ» ձևով մի բառ՝ ենթադրում է, որ հայ բառը բնիկ է և ո՛չ փոխառութիւն։ Պատահական
• նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] ︎ šədāita «նիզակ», որ ծագում է [arabic word] šədā «նե-տեւ» արմատից։
ԱՇՏԵԱՅ որ եւ ԱՇՏԷ, ի, ից. ասի եւ ԱՇՏԷՆ, իբր ռմկ.(լծ. լտ. հա՛սդա, թ. խըշտ) βολίς, δοράτιον. hasta, hastile, jaculum. Նիզակ. արդն. տէգ. գեղարդն փոքր ձգելի ի բացեայ. գասդանիչա. սիւնկիւ. հարպա.
Ամենայն աշտեայք զօրաւորաց (կամ նետք սպառազինաց). (Երգ. ՟Դ. 4։ Նիւս. երգ.։)
Առեալ վահանս եւ աշտեայս. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Զզէնսն, զվահանսն, եւ զաշտեայս։ Աշտէիւք զօրաւորացն. (Նիւս. երգ.։)
Հեռի զաշտէսն արձակեալ։ Աշտէիւ հարեալ սատակեն. (Խոր. ՟Բ. 5։)
Բարձեալ աշտեայս հանապազակիր ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն։ Եհար միով աշտէիւն ընդ միջոց թիկանցն։ Եւ են ստացեալ զէնս աշտեայ հանապազ կրելով ընդ ինքեանս. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Աշտէին նիզակաւ ի մահ սատակէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ի գիրկբ մարցն աշտէիւք խոցեալ. (Լաստ. ՟Բ։)
Լայն աշտէնն, որ մխեցաւ ի կողն. (Լծ. նար.։)
cf. Աշտեայ.
ԱՇՏԵԱՅ որ եւ ԱՇՏԷ, ի, ից. ասի եւ ԱՇՏԷՆ, իբր ռմկ. Նիզակ. արդն. տէգ. գեղարդն փոքր ձգելի ի բացեայ.
Ամենայն աշտեայք զօրաւորաց (կամ նետք սպառազինաց). (Երգ. ՟Դ. 4։ Նիւս. երգ.։)
Առեալ վահանս եւ աշտեայս. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Զզէնսն, զվահանսն, եւ զաշտեայս։ Աշտէիւք զօրաւորացն. (Նիւս. երգ.։)
Հեռի զաշտէսն արձակեալ։ Աշտէիւ հարեալ սատակեն. (Խոր. ՟Բ. 5։)
Բարձեալ աշտեայս հանապազակիր ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն։ Եհար միով աշտէիւն ընդ միջոց թիկանցն։ Եւ են ստացեալ զէնս աշտեայ հանապազ կրելով ընդ ինքեանս. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Աշտէին նիզակաւ ի մահ սատակէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ի գիրկբ մարցն աշտէիւք խոցեալ. (Լաստ. ՟Բ։)
Լայն աշտէնն, որ մխեցաւ ի կողն. (Լծ. նար.։)
lancer.
cf. Աստիճան.
dry;
— հաց, dry bread.
• . ը հլ. ասւում է միայն աշտուճ հաց պարզ՝ «ցամաք հաց» Ոսկ. մ. բ. 23 և ես. Եւագր. Կանոն. գրուած է նաև աշոտուչ Տաթև. ձմ. իբ. աստուճ Սասն. 34, Վրք. հռ. Բ. 386. Ուռպ. (այս ձևը թէև յետնաբար ա-ւանռուած, բայց նախնականն է. տե՛ս աս-տիճան բառի տակ). ածանցմամբ ունինք աշտիճագոյն (առանց սղման) Եւագր. աշտ-ճակեր Եփր. վկ. արև. (=Սոփերք Ի, 147) կամ աստճակեր Եփր. վկ. արև. 86 (սրղ-մամբ)։
• ՆՀԲ լծ. յն. ἀσιτος «անկերակուր», ի-տալ. asciutto «չոր, ցամաք»։ Հիւնք. աստիճան բառից։
ԱՇՏՈՒՃ որ եւ ԱՍՏՈՒՃ. ξηρός. siccus. Չոր կամ չորաբեկ (հաց լոկ). (լծ. յն. ա՛սիդօս, անցորեան, անկերակուր. եւ իտ. աշիուդդօ չոր ցամաք). գուրու.
Դու ազգի ազգի պղակունտս ուտես, եւ նա եւ ո՛չ հաց աշտուճ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Լոկ աշտուճ հացիւ մխիթարել զանձինս. (Կանոն.։)
Թէ եւ աշտըճով, զանձն երանելի համարի. (Եւագր. ՟Ե։)
Թէպէտեւ կերակրեաց, այլ աշտուճ հացիւ եւ ձկամբք. (Ոսկ. ես.։)
Որք ջուր անգամ, եւ աշտուճ հաց ոչ գտանէին յագ. (Ուռպ.։ եւ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Իսկ ի բառս գաղիանոսի Ստեփ. լեհ. ընթերցեալ ԱՇՏԻՊ՝ մեկնէ Ձաւար. պուլղուր։
who has bad or sore eyes.
Խանգարեալ կամ ցաւագար աչօք. կուրացեալ.
Եւ որք մնայցենն՝ աչագարք լինիցին. զի այն է նուաղել աչացն. (Կիւրղ. թագ.։)
that has beautiful eyes.
Աչօք գեղեցիկ. աղուորաչուի.
Հաւանեա՛ց բանից աչագեղոյ դստերս ալանաց. (Խոր. ՟Բ. 47։)
cf. Աչագեղ.
alert, sprightly, vigilant, active, gay;
circumspect.
Լուրջ եւ անխէթ աչօք. համարձակահայեաց. վստահ. աներկեւան. արթուն զուարթուն. զուարթ, եւ համարձակ. պարզերես. սէրպէսթ.
Գալ այսր համարձակութեամբ սրտիւ, եւ աչալուրջ երեսօք։ Այնպէս արժանի լիցուք կալ յաշխարհիս, զի եւ անդ եւս աչալուրջ առ միմեանս բնակիցեմք։ Աչալուրջ համարձակութեամբ տեսանել զտէրն կարասցուք. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. ՟Ի.։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։) յորս միշտ յն. է լոկ, համարձակութեամբ կամ վստահութեամբ.
Աչալուրջ լրջմտութեամբ։ Աչալուրջ իմն եւ սխրալի օգնականութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Դ։)
Աչալուրջ երեսօք զբոլոր նորա կատարեալ զհայցուածս. (Յհ. կթ.։)
Ընդ այգանալ աչալրջացն, կամ աչալրջոցն, (Խոր. ՟Բ. 39.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր ըստ այլ ձ. ԱՇԱԼՐՋՈՑՆ, որ է արշալուրշ, արշալոյս։
vigilance, circumspection;
frankness;
spirit.
παρρησία. fiducia, confidentia. Աչալուրջ համարձակութիւն. վստահութիւն. պարզերեսութիւն. աներկեւանութիւն.
Աչալրջութեամբ զքրիստոս տեսանել կարասցուք։ Վայելել աչալրջութեամբ զպատրաստեալ բարիսն սիրելեաց իւրոց։ Մեծաւ աչալրջութեամբ առ աստուած կայիր. եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. ստէպ։)
Համարձակ աչալրջութեամբ ասա՛ (յն. համարձակեա՛ց, ասելով). (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Վաստակեսցեն յայգւոջ անդր, զի պահպանեսցեն զաւելին աչալրջութեամբ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Առջի՛ք դուք յաչալրջութենէ անտի, յորում են իսկ մեծացեալ նոքա. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Պարծանօք եւ աչալրջութեամբ կաս առ նմա։ Աչալրջութեամբ կացցուք առաջի ահաւոր բեմին. (Սարգ. յկ. ՟դ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Ի վերայ ճակատոյդ մեծաւ աչալրջութեամբ եդեալ լիցի. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. 39.) թերեւս խորհրդով գրի ի ձ. եւ տպ. ջ տառիւ, վասն զի եւ ի յոյնն ասի, համարձակութեամբ՝ մատամբք։
that moves the eyes.
Որոյ աչք կաքաւեն կամ խաղան՝ զվայրօք յածեալ.
Աչակաքաւ դիմօք. (Սիսիան.։)
space between the two eyes.
Միջոց ընդ մէջ երկուց աչաց. ճակատ կենդանւոյ.
(Դաւիթ) հարեալ այնուհետեւ կշռակի ընդ աչամէջսն անցուցանէր. (Պիտ.։)
Հարեալ զնա ուրագովն ի յաչամէջսն. (Ուռհ.։)
cf. Աչառութիւն.
πρόσκλησις, ὐπότημα. personarum acceptio, aupicatio. Աչառութիւն. ակնառութիւն, ակնածութիւն. եւ Կասկածանք. ընդ ակամբ հայելն.
Մի՛ ինչ առնե աչառանօք. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 21։)
Յաչառանաց սկսեալ՝ որ ակամայն է, ի մարդահաճութիւն անկանի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Աչառանօք մարդկան պատրուակեալ։ Աչառանօք ատելութեան. (Լմբ. ատ.։)
Յառաջ քան զհազար ամ մարգարէիցն, ո՛յր միտք առ իւր իցեն, եթէ աչառանս համարիցի. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
to have respect to the appearance of persons.
θαυμάζω, ἑπιγινώσκω προσώπον, χαρίζομαι , ἁίδουμαι. observantia prosequor, personam accipio, gratificor, vereor. Ակն առնուլ. ակնածել. պատկառել. շնորհս առնել ումեք. մարդահաճել. երեսպաշտութիւն ընել.
Մի՛ երեսաց աչառիցես հարստի։ Մի՛ աչառիցեն երեսաց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 15։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 19. եւ այլն։)
Մարմնոյնս սիրոյ ոչ աչառեցի. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Ոչ ի հարստաց աչառէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Կա՛մ զի առաքինիք էին եւ ազնուատոհմ յազգէ, աչառեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Սուրբդ ընդէ՞ր աչառես անսրբոցն. (Լմբ. սղ.։)
Չա՛ր է եւ աչառելն ումեք յանիրաւի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Կոչեն զնա աչառօղ եւ ակնածու մեծատանց. (Մանդ. ՟Ե։)
Մի աչառիցես զերեսս մեծատանն. (Վրք. եպիփ.։)
cf. Աչառեմ.
Ոչ առ նա ակն յանցանացն մովսիսի, եւ ոչ աչառեցաւ նմա. (Եփր. ծն.։)
Ոչ աչառեցաւ բազմութեանն. (Ոսկ. ես.։)
Ասեն, աստուած զմեծատունս սիրէ, եւ նոցունց աչառի. (Մանդ. ՟Է։)
Ոչ ընծայիւքն կաշառեալ աչառեցաւ. (Պիտ.) զոր մարթ է իմանալ՝ եւ խաբիլ աչօք, զօշոտիլ. (ռմկ. աչքը առնել).
Հնար է թերեւս աչառել. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ) յն. κατασοφιασθεῖναι. sophismatis illudi. ճարտարութեամբ կամ իմաստակութեամբ պատրիլ.
Ոչ ի ծառայիցն աստուծոյ ակնածեցին, եւ ոչ ի բազմացն աչառեցան. (Երզն. մտթ.։)
Շնորհեմք ին, եւ կամ աչառիմք. յն. ի շնորհուկս վկայեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
that respects the appearance of persons, partial.
ԱՉԱՌՈՏ ԱՉԱՌՈՒ, Աչառօղ. ակնառու. մարդահաճոյ.
Կամ է թեթեւամիտ, կամ կաշառակուրծ, կամ աչառոտ. (Լմբ. առակ.։)
Եպիսկոպոսք յայնմ ժամանակի եղիցին աչառուք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Առող զաչս. խտղտիչ կամ զօշոտիչ ական. աչք առնօղ, փառաւոր, կամ աչք խաբօղ.
Երեւելի սպասուք, եւ աչառու ովսաննայիւք յղարկեսցեն. (Եփր. գալստ. յերուսաղէմ.։)
respect of persons, partiality.
προσωποληψία. personae acceptio, velrespectus. որ եւ ԱՉԱՌԱՆՔ. Ակնառութիւն. մարդահաճութիւն. երեսպաշտութիւն. խադըր կեօնիւլ պագմասը. եւ Ակնածութիւն. պատկառանք. հիճապ.
Մի՛ աչառութեամբ (կամ աչառանօք) ունիցիք զհաւատսն. (Յկ. ՟Բ. 1. զորմէ տե՛ս Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Չի՛ք աչառութիւն անդ դատաւորին. (Ոսկ. ի նեռն.։)
Ամենայն երկրաւոր իշխանութիւն ի փրկութիւն յաստուծոյ տնօրինեալ եդաւ, զի աչառութեամբ նոցա զարհուրեալ մարդիկ՝ մի՛ իբրեւ զձկունս կլցեն զմիմեանս. (Շ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
look of love, longing eye, amorous glance, lust.
Ոյր աչք են արձակեալ յօտարին իրս եւ յաւելորդս. զակատեալ. մոլի. ցանկասէր. աչքածակ, անգահ.
Ցանկութիւն միշտ անքուն կայ, ի բաղձանս եւեթ աչարձակ, ի յափշտակութիւն եւայն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Աչս արձակելն յիրս անարժանս. ցանկասիրութիւն. յարումն։ անկղիտանալն. ագահութիւն. անյագութիւն. յն. վերադրութիւն, կամ ցանկութիւն. ἑπίθισις. impositio, invasio, concupiscentia.
Զանցոյց զաչարձակութիւն ապականութեան իւրոյ. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 11։)
that has bad eyes;
ophthalmy.
ὁφθαλμιαίων, νοσῶν τὰς ὅψεις. oculis laborans. Ունօղ զցաւ աչաց. ախտացեալ աչօք. աչքը ցաւոտ.
Ժանգ ջրոյն կարմիր եւ սպիտակ. եւ մինջեւ ցայսօր օգնէ աչացաւաց. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Աչացաւացն ի տապ արեւու ոչ է զօրութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Գ։ եւս եւ Լմբ. յայտն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Աչացաւն կշտամբեալ յանդիմանի յարեգակնային ճառագայթիցն. (Մեկն. ՟բ. կոր.։)
Կին մի աչացաւ լեալ՝ խաւարեցաւ լոյսն. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ժ՟Զ.։)
Եւ պարզապէս՝ Կոյր, զաչացու.
Ընդ աչացաւացն նեղելոց մեծակական ձայնիւ հառաչեմ. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Տարին ցաւագին, եւ աչացաւ բազում։ Աչացաւ յոլով, ապա տղայոց մահ. (Տօմար.։)
Աչացաւին դարմա՛ն տար աչացն. (Կոչ. ՟Բ.) ի յն. ասի, Ընդ սկսանիլ աչացաւութեան դարմա՛ն տար ըստ ժամանակին։
complaint, pain in the eyes;
ophthalmy.
Իբր Աչացու, կամ զաչացու. (մարթի լինել եւ հոլովականն վերնոյն։)
Ո՛վ թագաւոր, իբրեւ զբանդագուշած եւ աչացաւու հայսի յիս. (Մեսր. երէց.։)
ὁφθαλμίαν. lippitdo. Ցաւ աչաց. որ եւ ասի ԱՉԱՑԱՒ.
Ոչ յայլոյ տրտմութենէն իբրեւ զաչացաւութիւն ընդունիցի. (Բրս. յուղ։)
Ախտ աչացաւութեան զնոսա տագնապեալ. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Յաչացաւութեան անկաւ ախտ, եւ նենգեցաւ ի տեսութենէ. (Սոկր.։)
Սամարուհւոյն անունն, յորմէ ջուր խնդրեաց տէր, լիւսինա (կամ փոտինա, այսինքն լուսաւոր). յիշելով զանունն ի բարեխօսութիւն՝ աչացաւութեան օգնէ ողջութեամբ. (Վրդն. յաւետ.։)
Աչացաւութիւն շատ. (Տօմար.։)
cf. Զաչացու.
ԱՉԱՑՈՒ որ եւ ԶԱՉԱՑՈՒ, ԱՉԱԳԱՐ. Կարօտ աչաց. կոյր. աչիկայ, կուր. քեօր.
Ի տղայական հասակէ աչացու գոլով. (Յհ. կթ.։)
Աչացուք, նաեւ անշունչք. (Մագ. լ։)
Ընդ աչացուին քեզ աղաղակեցից՝ լուսատու փրկիչ. (Գանձրն.։)
Աչացու (կամ աչացաւ) լեալ՝ խաւարեցաւ լոյսն. (Հ. կիլիկ.։)
Զանաչեայն յեղեալ աչացուն հարցանէր տէրն. (Խոսրովիկ.) կա՛մ է՝ երբեմն կոյրն, կամ աչեայ եղեալն։
cf. Զաչացու.
առաւել ռմկ. Ոյր աչք չկայ. կոյր։ Հ. յուլ. 30.։
that has eyes, that sees.
Ունակ աչաց. ականի. աչք ունեցօղ, տեսնօղ.
Ո՞վ արար զաչեայսն եւ զկոյրս. (Սեբեր. ՟Գ։)
Աչէից եւ տեսանողաց. (Սարկ. աղ.։)
Կուրացն, որ լաւագոյն քան զաչեայսն էին. (Ճ. ՟Թ.։) (Տօնակ.։)
that has a fine eye.
Երեւելի մեծութեամբ եւ գեղեցկութեամբ աչաց. մեծակն. հրաչեայ. աչագեղ. խոշոր աչուի, աղուոր աչուի.
Աչեղ, բարձրահասակ, եւ կարմրայտ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Սուրբն մարկոս էր աչեղ. (ՃՃ.։ Հ=Յ.։)
cf. Աչք.
Առաւել ռմկ. իբր Աչք։
Կոյս մի կայր աղուոր աչեր. (Շ. յառակս.։)
Զաչերն արտասուօք լնոյր՝ առաւօտուն զօղոյն նըման. (տաղ։)
cf. Աչք.
Աչկունքն էին արեգակունք. (Խոր. ՟Ա. 30։)
cf. Աչք.
blindman's-buff.
cf. Աչխփիկ.
cf. Ակնոց.
որ եւ ԱԿՆՈՑ ասի առ մեօք. Ապակեայ գործի՝ սատար աչաց առ լաւ եւս տեսանել.
Աչոցք կազմին, զի սաստկագոյնս տեսցէ՝ որ զտկար տեսութիւն ունի. (Աշխ. առ ստեփ. Լեհ.։)
whoredom, prostitution, whoring.
Պոռնկութիւն կամ շնութիւն կնոջ. գործ բոզից.
Անցուսցէ զբոզութիւն իւր ի միջոյ ստեանց իւրոց. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե. (ըստ Ովս. ՟Բ. 2. շնութիւն)։)
Զցածուն կանայս ի բոզութիւն գրգռիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Սրբեալ ի ձեռն աւազանին ի բոզութենէ եւ ի խառնակութենէ. (Արշ.։)
cf. Բոզանոց.
toround;
to crown, to finish;
to environ, to surround, to begird;
to bring together.
πλέκω plico, plecto, contorqueo Ոլորել բոլորաձեւ. բոլորակ կազմել. հիւսել. բոլրել, պլորել, հուսել.
Բոլորեալ պսակ ի փչոց՝ եդին ի գլուխ նորա. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 29։)
Պայծառագոյն բոլորէ քեզ զպսակն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ եւս եւ Ժմ.։ Շար.։)
Որպէս պղպջակք, որք փչեալ բոլորին օդով, եւ առնուն կերպարանս ըստ օրինակի գմբեթաց. (Շիր.։)
Եւ περικυκλόω circumcingo Շուրջ պատել.
Բոլորեսցի շուրջանակի յընտիր ընտիր վիմաց. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 39։)
Յերկնից յերկիր ծաւալին, եւ զսուրբ սեղանովն բոլորեսցին. (Մանդ. ՟Ա։)
Երկնայինք յերկիր իջեալ՝ զսրբարար սեղանովն բոլորին. (Խոսր. պտրգ.։)
Զաստուածային զգերեզմանաւն բոլորեալ՝ դասք հրեշտակաց. (Շար.։)
Հողմով խառնեալ՝ շուրջ գան բոլորեալ զերկրաւս. (Շիր.։)
Եւ Ամփոփել. հաւաքել. բովանդակել ի մի վայր.
Բանակեցան, բոլորեցան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ի սեղանն փրկութեան շուրջ զինքեամբ բոլորէ զնոսա. (Արշ.։)
Զանդրանկացն բոյլ ի միում խմբի բոլորեաց. (Նար. խչ.։)
Զամենայն կամսդ եւ զմիտսդ բոլորեա՛. (Լմբ. սղ.։)
Եւ Անթերի զբոլորն կատարել. աւարտել իբրեւ զբոլորակ լրացեալ, կամ միաբան. բովանդակել. գլխաւորել. կր. լրանալ.
Արարեր զերկուս լուսաւորս, առ ի բոլորել զժամանակս։ Արեգակն բոլորէ զտարին. (Ագաթ.։ Վրդն. ել.։)
Առ նա զկատարեալ հաւատս բոլորեցին. (Լմբ. պտրգ.։)
Օրհնութիւնս բոլորել։ Ի նոյն աւարտումն բոլորեալ. (Եղիշ. միանձն. եւ Եղիշ. դտ.։)
Լուսինն ի հնգետասան օրն բոլորի, եւ ապա փլանայ. (Տօնակ.։)
Յաւէժանան մինչեւ ի բոլորելեացս յանկումն. այսինքն ցկատարած աշխարհի. (Պիտ.։)
Վասն բոլորելոյ երեսաց բանիս այսորիկ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 20.) յն. շուրջ գալոյ, կամ շրջելոյ. եբր. պատելոյ, եւ այլն. այսինքն զի բոլորեսցի դարձուածով իւիք։
round, circular, orbicular;
rotund.
στρογγύλος, περιφερής rotundus, orbicularis, versatilis Շրջաբոլոր. բոլորակ. բոլորաձեւ. շրջանաւոր. դիւրաշրջիկ. աշտիճանաւոր շուրջանակի.
Արար զծովն ձուլածոյ, գործ բոլորշի նոյնաձեւ։ Եւ բերան նորա գործ բոլորշի։ Չորեքկուսի, եւ ոչ բոլորշի։ Աշտարակ մի. գործած բոլորշի յամենայն կողմանց. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 23. 31։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 5։)
all, entirely, totally, quite, utterly;
all.
ԲՈԼՈՐՈՎԻՄԲ ԲՈԼՈՐՈՎԻՆ. ὄλως, ὀλοκλήρως , ὀλοσχερῶς omnino, totaliter, plane, penitus, prorsus in universum Որպէս թէ բոլոր նովիմբ կամ նովին, այսինքն Ամենայն մասամբ. ամենայնիւ. ամենեւին. բովանդակապէս. բնաւ. բնաւին. իսպառ. գլխովին. ըստ ամենայնի. (գրի վրիպակաւ եւ Բոլորովիմ)
Հարկին հռովմայեցւոց բոլորովիմբ ամենայն կողմանք հայոց. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Զամենայն բոլորովիմբ հաւատոյ աչօք նկատել. (Շ. բարձր.։)
Չգոյ ի նմա մասն խաւարի, այլ բոլորովիմբ լոյս է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Բոլորովիմբ նուիրողացն զանձինս։ Ի խաչ հանցես զքեզ բոլորովիմբ։ Բոլորովիմբ որդի Աստուծոյ եղիցի. (Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Նորոգէ բոլորովին (կամ վիմբ). (Ագաթ.։)
Բոլորովին յանվայելչականն երթեալ. (Պիտ.։)
Ինձէն զիս քեզ մատուցի բոլորովին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յայնժամ բոլորովին ես ինքն էի լուսատեսիլ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հատցես բոլորովին զանվճարելի պարտուցս տոյժս. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Անբժշկելի բոլորովին։ Արտաքոյ իրաւանց է, եւ անտեղի բոլորովին. (Մաշկ.։ Սարկ. քհ.։)
Բոլորովին իսկ՝ մի՛ զԱստուած պատճառ վարկիցս գոյութեան չարին, յն. իբր բնաւ իսկ միով բանիւ։
Իբր Համօրէն. ամենայն. եւ Իսպառ.
Զբոլորովին կարգս աշխարհի, եւ զկատարած զամենայն գիտաց. (Ագաթ.։)
Երկրի եւ աշխարհի, եւ այնոցիկ որ ի նոսա բոլորովինց մասանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Բնաւին ողորմութիւն, բոլորովին քաղցրութիւն. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
cf. Բոլորովիմբ.
ԲՈԼՈՐՈՎԻՄԲ ԲՈԼՈՐՈՎԻՆ. ὄλως, ὀλοκλήρως , ὀλοσχερῶς omnino, totaliter, plane, penitus, prorsus in universum Որպէս թէ բոլոր նովիմբ կամ նովին, այսինքն Ամենայն մասամբ. ամենայնիւ. ամենեւին. բովանդակապէս. բնաւ. բնաւին. իսպառ. գլխովին. ըստ ամենայնի. (գրի վրիպակաւ եւ Բոլորովիմ)
Հարկին հռովմայեցւոց բոլորովիմբ ամենայն կողմանք հայոց. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Զամենայն բոլորովիմբ հաւատոյ աչօք նկատել. (Շ. բարձր.։)
Չգոյ ի նմա մասն խաւարի, այլ բոլորովիմբ լոյս է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Բոլորովիմբ նուիրողացն զանձինս։ Ի խաչ հանցես զքեզ բոլորովիմբ։ Բոլորովիմբ որդի Աստուծոյ եղիցի. (Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Նորոգէ բոլորովին (կամ վիմբ). (Ագաթ.։)
Բոլորովին յանվայելչականն երթեալ. (Պիտ.։)
Ինձէն զիս քեզ մատուցի բոլորովին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յայնժամ բոլորովին ես ինքն էի լուսատեսիլ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հատցես բոլորովին զանվճարելի պարտուցս տոյժս. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Անբժշկելի բոլորովին։ Արտաքոյ իրաւանց է, եւ անտեղի բոլորովին. (Մաշկ.։ Սարկ. քհ.։)
Բոլորովին իսկ՝ մի՛ զԱստուած պատճառ վարկիցս գոյութեան չարին, յն. իբր բնաւ իսկ միով բանիւ։
Իբր Համօրէն. ամենայն. եւ Իսպառ.
Զբոլորովին կարգս աշխարհի, եւ զկատարած զամենայն գիտաց. (Ագաթ.։)
Երկրի եւ աշխարհի, եւ այնոցիկ որ ի նոսա բոլորովինց մասանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Բնաւին ողորմութիւն, բոլորովին քաղցրութիւն. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
whole, total;
roundness, rotundity.
ὀλότης integritas, plenitudo Բովանդակութիւն. ամբողջութիւն. լրութիւն.
Պակաս գոլով բոլորութիւն գագաթանն՝ անուանեցաւ կամսար. (այսինքն պակասագլուխ). (Խոր. ՟Բ. 84։)
Ոչ բոլորութիւն, եւ ոչ մասն։ Զամենայն զայսոսիկ զբոլորովիմբ ամենայն բոլորութեամբ՝ բոլորակատարի եւ ամենայն աստուածութեանն վերադրիլ։ Շաղկապութիւնք մասանցն, ամենայն մասանցն միութիւնք, կատարելութիւնք բոլորութեանցն. (Դիոն. ածայ.։)
Նմին իսկ պատճառաւոր (յն. (պատճառ) բոլորութեան (էիցս) վերերեւիլ. Մաքս. եկեղ.։)
Իբր զճրագ յաշտանակի հաստեցաւ գլխոյդ բոլորութիւն. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
Եւ κύκλος, περιφέρεια orbis, circulus Բոլորակութիւն. բոլորումն. շրջան. եւ (Պար.)
Անիւ ըստ բոլորութեանն զժամանակն եւ զեղանակն նշանակէ. (Ճ. ՟Թ.։)
Վերին կողմն գնդի լուսնին ունի զբոլորութիւն լուսոյն, որ ընդդէմ արեգականն հայեսցի։ Կենդանատեսակ բոլորութիւնն շրջի առշեղապէս. (Շիր.։)
Զարեգական զընթացս, զլուսնի բոլորութիւն, զաստեղաց բազմութիւն. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Եւ ակն զգունդագունդս ժողովոց աստեղացն միանգամայն կարօղ է զբոլորութիւնն բովանդակել. յն. զպար մեծ. (Կոչ. ՟Զ։)
rotundity;
roundness, circle;
completion, accomplishment, end.
κύκλος circulatio, cursus Բոլորիլն. պատիլն. շրջան. դարձուած.
Զտարեաց բոլորմունս. (Իմ. ՟Է. 19։)
Ըստ բոլորման առ ի յարեգակնէ չորեքժանամակեան ըստ մեզ լինելոյ տարւոյն։ Ի բոլորմանէ տարւոյն։ Զտարեացն բոլորմանց. (Խոր. ՟Ա. 3. 15։ ՟Բ. 56։)
Բոլորումն սրտի զի՞նչ պարտ է իմանալ. սիրտ զմիտսն ասէ. նովաւ ասէ շուրջ բերցի զօրինօք եւ զվկայութեամբն Աստուծոյ. (Լմբ. սղ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Եւ ὀλότης integritas Բոլորութիւն ըստ ՟Ա նշ. ամբողջութիւն. բովանդակութիւն. լրութիւն. ընդհանրականութիւն.
Յետինքն զերիցագուիցն գերակայ բոլորմունսն ոչ ունին, բայց մասնաւորս։ Անհաղորդք են գերագունիցն բոլորմանց։ Զամենայն բարերարական աստուածանունութիւն (այսինքն ստորոգելի), յո՛յր վերայ արդեօք եւ կացցէ յաստուածպետականացն անձնաւորութեանց, ի վերայ բոլոր աստուածպետութեանն բոլորման է առնլի անխտրապէս. (Դիոն.։)
Կաթողիկէ, այսինքն բոլորումն իսկ ի բնաւիցս վերագունեալ. (Անան. եկեղ։)
Տասն բանք պատուիրանացս՝ գլխաւորականք են բոլորմունք եւ սեռք. (Վրդն. ել.։)
barefooted.
Ոչ եւս ունին գարշապարս բոկս՝ կասկածաւորս օձին խայթոցաց. (Նար. երգ.։)
Մերկ եւ բոկ կացուցանել. (Դիոն. եկեղ.։)
Եւ ինքն երթայր բոկ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 30։)
Եւ գնայր՝ կամ գնասցէ մերկ եւ բոկ. (Ես. ՟Ի. 2. 3։ Միք. ՟Ա. 8։)
Բոկ եւ հետի վարէին զարս եւ զկանայս։ Բոկ եւ հետի երթային ի տուն աղօթից. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Մինչեւ բոկ փախչել ի քաղաքէն. (Լմբ. ժղ.։)
ring biscnit, simnel, cracknel
Պան. բլիթ. հաց փափուկ՝ բոլորշի կամ մանեկաձեւ, իւղախառն կամ առանց իւղոյ ի նաշհոյ. ռմկ. եւս՝ բոկեղ.
Պանն՝ (է) բոկեղն բոլոր՝ մէջն խոր. (Վրդն. ել.։)
barefoot, barefooted.
Բոկոտն՝ թեթեւաբար ընթանայ. (Արշ.։)
Եւ այլ եւս խառնիճաղանջքն՝ բոկոտն եւ մերկանդամ՝ ցանեւցիր բերէին. (Յհ. կթ.։)
Բոկոտն կոխել ի վերայ սուրբ երկրի. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
state of a barefooted person.
Բոկոտն լինել կամ անկօշիկ. մերկութիւն ոտից. բոպիկութիւն.
Մի էր բոկութիւն ծառայից եւ ազատաց. (Եփր. նին.։)
shoot, sprout, scion;
bud, germ.
βλαστός, βλαστή , βλάστημα germen, ὅλυνθος grossus, grossulus Ծիլ բուսոց. բոյս նորոգ ընձիւղեալ. շառաւիղ. եւ Նորաբոյս պտուղ ցցուեալ. ծիլ. եւ կոճակ.
Զբողբոջ նորա թառամեցուսցէ հողմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե.30։)
Թզենի արձակեաց զբողբոջ իւր. (Երգ. ՟Բ. 13։)
Որ նախ քան զքաղցր եւ զկատարեալ պտուղն ի թզենւոջն պտղոյ տեսակաւ յառաջագոյն ընձիւղի, բողբոջ ասի։ Որպէս բողբոջիւք ոմամբք զհանդերձեալ քաղցրութիւն թզենւոյն աւետարանէ։ (Նիւս.)
Ծաղկանցն եւ ծառոցն, բոյս բողբոջոց գարնայնոյն՝ երեւեսցին յետ ձմերայնոյն։ Բուսովքն, բողբոջովքն, եւ ծաղկովքն. (Ագաթ.։)
Ոչ դուզնաքեայ ինչ անաճ երեւեցուցեալ բողբոջ։ Զսերմանեացն ընծիւղել ի դուրս զբողբոջս, եւ զամենայն բուսոցն բերս։ Զտնկոցն արձակելով բողբոջս։ Բոլոր բողբոջոց եւ ծաղկանց երփն երփն նմանութիւնս ի վերայ իւր նկարեալ. (Պիտ.։)
Ի սաղարթիցն բողբոջից։ Բոյսք, եւ բողբոջք, եւ արմատք. (Լմբ. իմ.։)
Նմանութեամբ, որպէս Վերաբուսեալ ծնունդ, գործ, եւ զարմ. որ եւ ՇԱՌԱՒԻՂ ասի.
Ծաղկեցուցանէր զՀայաստանս աստուածդիտութեանն բողբոջիւք։ Արդարութեան բողբոջս. (Խոր. հռիփս.։)
Յորմէ եւ մեղացն եղեւ բողբոջ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Վերացո՛ զբողբոջ մեղացս. (Նար. ՟Լ՟Է։)
Ըստ օրինակի բարետոհմիկ բողբոջաց, յորժամ յառաջին աճմանէն ի վեր ուղղին ... այսպէս եւ նա ի սկզբանէ ծաղեցաւ բողբոջօք. (Նիւս. ի Գր. սքանչ.։)
Թագաւորազանց բողբոջ։ Ի բողբոջից բուսոյ Սենեքերիմայ արքայի. (Յհ. կթ.։)
(Յեսու նաւեան՝) Յովսեփայ բողբոջն անդրանիկ. (Նար. խչ.։)
ԲՈՂԲՈՋ Որպէս Պղպջակ, կամ նմանութեամբ, եւ կամ ըստ լծորդ տառից.
Կարկաճումն բողբոջից բղխեալ յստակ աղբերաց. (Եպիփ. ծն.։)
to bud, to bud again, to pullulate, to shoot, to germinate, to sprout.
βλαστάνω germino, pollulo Արձակել բողբոջս, բուսուցանել, իրօք կամ նմանութեամբ. ծլիլ.
Որ զամենայն առաքինութիւն բողբոջեն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Զի մի՛ բողբոջեսցի անօրէնն. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 5։)
Գաւազանն Ահարոնի որ բողբոջեաց ... Գաւազանքն բողբոջեցին. (Եփր. յղ. յար.։)
Զնոյն գոլ գիտելով, եւ զոր՝ ուստի բողբոջեացն, զհայր, եւ յինքեան ցուցանելով զնա. այսինքն ուստի ծնաւ. (Կիւրղ. գանձ.։)
new horn of animals, little horn.
κέρας cornu Բողկաձեւ նորաբողբոջ եղջիւրիկ կենդանեաց. պլպլուկ.
Մինչեւ բուսեալ իցեն բողկուկք եղջերուաց, որթուց, կամ գառանց, գիտեն զտեղին՝ ընդ որ գալոյ են (բուսանելոց), եւ այնու վարին ի մարտ իբրեւ զինու. (Վեցօր. ՟Թ. յն. լոկ, եղջիւրք որթուց։)
to appeal, to complain, to claim;
to lodge an appeal;
to complain.
βοάω, ἁναβοάω, ἑπικαλέομαι , κράζω, κραυγάζω clamo, reclamo, advoco, appello որ եւ Բողոք արկանել՝ ունել՝ բառնալ, եւ այլն. Գանգատել՝ քանքարտալ աղաղակաւ. գոչել եւ ազդել միաձայն դատախազութեամբ. դիմել յատեան իրաւանց. ամբաստանել. գուժել.
Գոչումն արեան եղբօր քո բողոքէ առ իս յերկրէ։ Եւ բողոքեաց Մովսէս առ տէր։ Բողոքեսցէ զքէն առ տէր, եւ լինիցին քեզ այն մեղք մեծամեծք։ Եւ բողոքեցին որդիքն իսրայէլի առ տէր։ Եւ բողոքեցաք առ տէր եւ եհան զմեզ յեգիպտոսէ։ Ի կայսր բողոքեմ ... ի կայսր բողոքեցեր, առ կայսր երթիջիր.եւ այլն։
Բողոքեմ զանձնէս. (Ժմ.։)
Բողոքել զանապատում չարեացս. (Պիտ.։)
Զծածկեցելոցն բողոքեսցէ, եւ այլն. (Նար.։)
Ոչ դադարեմ բողոքել ի քէն (այսինքն զքէն) առ նա. (Վրք. հց. ՟Դ։)
ԲՈՂՈՔԵԼ. διαμαρτύρομαι testificor, obtestor Վկայութիւն դնել. ազդ առնել բողոքով.
Ապա թէ ցուլն հարկանօղ իցէ յերեկն եւ յեռանդն, եւ բողոքեալ իցէ տեառն նորա (այսինքն այլոց առ տէրն նորա), եւ նորա չիցէ ի միջոյ բարձեալ. (Ել. ՟Ի՟Ա. 29. 36։)
Առաքեալքն մատնեցին զանձինս իւրեանց, ընկերացն բողոքելով, զի աստուածասցին. (Ագաթ.։)
Որում թէ ոչ բողոքեսցես, զարիւնն ի քոց խնդրեցից ձեռաց. (Պիտ.։)
Պատուհասիմք վասն չբողոքելոյ ումեք ի ձէնջ։ Որ եւ մեզ ցանկ բողոքէ՝ ասելով, օրհնեցէ՛ք զհալածիչս ձեր. (Փարպ.։)
Արեգակն իւրով խաւարելովն բողոքեաց՝ ցուցանելով ամենեցուն զտէրն ի խաչին. (Ագաթ.։)
Իբրեւ խօսուն բերանով անշշունջն բողոքէ, եթէ չեմ արժանի պաշտօն առնլոյ. (Եզնիկ.։)
ԲՈՂՈՔԵԼ. իբր ն. ըստ ամենայն նշ.
Բողոքել զչարեացս հասումն. (Պիտ.։)
Կորուստ մահու բողոքեն։ Բողոքէր դիմակս կերպից կերպից աւաղականաց. (Նար.։)
Զայս ինքն մարգարէքն յառաջագոյն կանխաւ բողոքեցին. եղբայր ոչ փրկէ ի մահուանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Զայս առաւել կանանց բողոքեմք եւ կուսանաց. (անդ. ՟Բ. 11։) իբր ողոքել բողոքելով, կամ ազդել աղաչելով։
Իրաւացի էր՝ յորոց մահ բողոքեցաւ ի բնութիւնս մարդկային. (Վահր. համբ. կամ դտ. այսինքն սպառնալեօք քաղոզեցաւ, կամ գուժեաց։)
nourishment;
expedient.
ԲՈՅԾ որ գրի եւ ԲՈՒԾ. Արմատ Բուծանելոյ. Բուծումն. դարման. սնունդ. ճարակ.
Բոյծս գտանէ հերձուածողն։ Բոյծս (կամ բուժս) իմն գտանեն հերձուածողացն աշակերտք. (Սեբեր. ՟Է. եւ ՟Բ։)
herb, plant, simple;
vegetative body;
— բարուց, —ք բնութեան, բարք բուսոց, nature, temper, natural character, cf. Բարք, cf. Բնութիւն, cf. Սովորութիւն;
to pullulate.
Scent, smell;
aroma
Արմատ Բուրելոյ. cf. ՀԱՄԲՈՅՐ.
ԲՈՒՐՔ որ եւ ԲՈՅՐՔ. Արմատ Բուրելոյ՝ որպէս Բուրումն.
Վարդ անթառամից, հոտ անոյշ բուրից. (Գանձ.։)
wild ox.
ԲՈՆՈՍ ԲՈՆՈՍՈՍ. Բառ յն. βόνασος Վայրի ցուլ, կամ էրէ վայրի՝ նման ցլու, բառաչօղ որպէս զեզն. եւ բաշաւոր որպէս զձի. իսկ եղջիւրքն գալարեալք ի վայր կոյս, որ ոչ լինին նմա ի պէտս զինու, որպէս կուն՝ այսինքն քակորն զոր ձգէ զհետ իւր ի փախչելն, եւ այրէ զորսորդս.
Լինի ի դաղմատիա գազան մի՝ որպէս զեզն, բոնոսոս անուն, որ զկոյն ձգէ որսականացն եւ այրէ. (Խոր. աշխարհ.։ Զնոյն երկրորդէ Վանականն. (այլ գրիչք վրիպակաւ ունին բնինոս, կամ բոնոնոս).)
Իբրեւ զբոնոսն՝ նման եզին, եւ այլն։ Են կենդանիք՝ որ ի ջրոյ ոչ ծախին, որպէս զեպենէսն ասեն, եւ զբոնոսոս գազանն. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. ել.։)
to be able;
to suffer;
to wait, to expect.
Բաւել, այսինքն կարել հասանել. ձեռնհաս լինել. ժամանել. ժմնել (իսկ ռմկ. բովել կամ բոյել, է սպասել. պէքլէմէք ).
Ասեն դեւքն. զի ոչ բովեաց, եւ ոչ եմուտ ի վանս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Զի ո՛րչափ եւ բովիցեն, զգայլս յափշտակօղս հալածեսցեն ի հօտէ քումմէ (հովիւք). (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ Հանդուրժել. տոկալ. համբերել. տանել. բերել. φέρω fero, suffero
Նախանձով չար դիւացն յաղթեալ մարդ, վասն զի ոչ կարէր բովել բարիատեացն եւ նենգաշոտն դեւ. (Դամասկ.։)
to torrefy, to toast, to brown, to parch.
ԲՈՎՀՐԵԼ. Առաւել ռմկ. որ եւ բոհրել ասի. Խարակել՝ իբր ի բովս հրոյ. աղանձել (զարմտիս, եւ այլն).
Դրգալ մի պզրղատուն եւ ըռահնի հունդ բովհրէ. (Մխ. բժիշկ.։)
to mouldy, to grow mouldy, to become musty.
Բորբոս կապել, փտիլ. ապականիլ. խղխայթիլ. բորբսիլ, մքլիլ.
Զի զազիրք եւ բորբոսեալ էին. (ՃՃ.։)
Մի՛ բորբոսեալ տիղմն զզուարճութեան խորհրդով փորես քեզ ջրհոր չարեաց։ Մարմինս մաշեալս եւ բորբոսեալս տեսանեմ ի գերեզմանս։ Որ առաջի աչաց ձերոց այսպիսի բորբոսեալ եմք, եւ մեռեալ. (Մաշկ.։ եւ Ոսկիփոր.։)
Բորբոսեալ նեխութեան վիրօք մորմոքի. (Երզն. մտթ.։)
Քանզի զազրագործք էին եւ բորբոսեալք յամենայն աղտեղութիւնս. (Վրդն. ել.։)
that loves mire or mud;
lascivious, lewd.
ԲՈՐԲՈՐԻՏ կամ ԲՈԲԲՈՐԻՏՈՆ գրի եւ ԲՈՐԲԻՈՍ, ԲՈՐԲԻԱՆՈՍ. ի յն. բառէս βόρβορος , որ է տիղմ, գայռ. որպէս Տղմասէր, գարշ, պիղծ. վավաշ. ցանկասէր. մուրտար.
Վաւաշն այն եւ բորբորիտն Շամիրամ. (Խոր. ՟Ա. 14. ուր հին տպ. բորբորիտոն։)
Հրամայէ քննել զժանդագործ բորբորիտոնսն. (Խոր. ՟Գ. 58։)
Առնամոլին եւ վավաշ շամբուշ բորբորիտն պիղծն Սմբատ (առաջնորդ թոնդրակեցւոց)։ Բողքն այն բորբորիտոն կաթոտքն՝ ի տղմատիպ՝ տաղտկալին մեղկեալք. (Մագ. ՟Ա. ՟Ե։)
Վաւաշ, բորբորիտոն, կաթոտ, բոզ, այսք իգականացն անուն (կամ այսոքիկ իգականացն անուանադրութիւնք). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Բորբիոսք (կամ բորբորիտք), որ ասին տղմայինք, զամենայն մեղս անխտիր գործեն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Բորբորիտ.
ԲՈՐԲՈՐԻՏ կամ ԲՈԲԲՈՐԻՏՈՆ գրի եւ ԲՈՐԲԻՈՍ, ԲՈՐԲԻԱՆՈՍ. ի յն. բառէս βόρβορος , որ է տիղմ, գայռ. որպէս Տղմասէր, գարշ, պիղծ. վավաշ. ցանկասէր. մուրտար.
Վաւաշն այն եւ բորբորիտն Շամիրամ. (Խոր. ՟Ա. 14. ուր հին տպ. բորբորիտոն։)
Հրամայէ քննել զժանդագործ բորբորիտոնսն. (Խոր. ՟Գ. 58։)
Առնամոլին եւ վավաշ շամբուշ բորբորիտն պիղծն Սմբատ (առաջնորդ թոնդրակեցւոց)։ Բողքն այն բորբորիտոն կաթոտքն՝ ի տղմատիպ՝ տաղտկալին մեղկեալք. (Մագ. ՟Ա. ՟Ե։)
Վաւաշ, բորբորիտոն, կաթոտ, բոզ, այսք իգականացն անուն (կամ այսոքիկ իգականացն անուանադրութիւնք). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Բորբիոսք (կամ բորբորիտք), որ ասին տղմայինք, զամենայն մեղս անխտիր գործեն. (Ոսկիփոր.։)
heat, violent heat, inflammation, fire;
effervescence;
fervour, rapture.
hot, inflamed, with great heart
(լծ. հյ. բորբ. եւ յն. բիռ, որ է հուր). Վառումն, լուցումն. բոց.
Հողմ ուժգնակի շնչեցեալ՝ բորբոք արկանէր հրատին։ Զբորբոք ահագին հրատին շիջուցանել. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
ԲՈՐԲՈՔ. ա. Վառեալ. լուցեալ.
Զխոհականութեանդ քո վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն։ Զբանին վա՛ռ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ անմահանամ. (Խոր. ՟Ա. 1. եւ Խոր. թղթ. առ արծր.։)
to inflame, to kindle, to set on fire, to burn;
to warm, to heat;
to rekindle, to revive.
ἁνάπτω, καίω, ἁνακαίω, προσκαίω , φλέγω accendo, incendo, uro, comburo, inflammo Վառել, լուցանել, արծարծանել զհուր. սաստկացուցանել զբոց. փաղաղել. բոցակիզել. այրել. տոչորել. բռընկցնել, հրահրել, էրել չափել.
Բորբոքեցից հուր ի վերայ պարսպացն. (Ամովս. ՟Ա. 14։)
Զփայտն բազմացուցից ... հուր բորբոքեցից, զի միսն հալեսցի. (Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 10։)
Այրեսցէ՛ մինչեւ ի դժոխս ներքինս. կերիցէ զերկիր եւ զարմտիս նորա. բորբոքեսցէ՛ զհիմունս լերանց. (Օրին. ՟Լ՟Բ. 22։)
Նմանութեամբ ասի.
Զարծարծունմ ցանկութեանց բորբոքէ խօսք կանանց. (Նեղոս.։)
Բորբոքեաց զթագաւորն իբրեւ զհուր անշիջանելի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Առաւել զԱստուծոյ բարկութիւնն բորբոքեալ։ Եւ զոր պարտ էր քահանայիցն զածուցանել, նոքա առաւել բորբոքէին. (Մխ. երեմ.։)
to be inflamed, kindled, to flame, to crackle;
to be in a passion;
to be mad.
նոյնպէս եւ ի յն. եւ լտ. Վառիլ. արծարծանիլ, սաստկանալ բոցոյ. բռընկիլ, հրահրիլ, վառիլ.
Եւ բորբոքեցաւ հուր ի վիմէ անտի, եւ եկեր զբաղարջսն։ Բորբոքեցաւ բոց հրոյն ի վերայ փայտից սեղանոյն։ Եւ հնոցն բորբոքէր եօթնպատիկ առաւել յոյժ։ Հուր եկի արկանել յերկիր. եւ զի՞նչ. կամիմ թէ արդէն իսկ բորբոքէր։ Ասող մի մեծ՝ բորբոքեալ իբրեւ զղամբար։ Առաջ նորա հուր ծախիչ, եւ վերջ նորա հուր բորբոքեալ։ Ի հնոցն հրոյն բորբոքելոյ։ Սրբեսցէ զնա հրով բորբոքելով։ Եւ ոչ շիջցի բոցն բորբոքեալ։ Եւ տեսիլ փառաց տեառն իբրեւ զհուր բորբոքեալ ի վերայ գլխոյ լերինն։ Երբեմն ի մէջ ջրոյն առաւել քան զզօրութիւն հրոյ բորբոքէր. եւ այլն։
Կրակ ի բազում նիւթոց լինի, ի նոցունց աճեալ բորբոքի. (Փարպ.։)
Աշտանակօք կամ ջահիւք բորբոքելովք. այսինքն լուցելովք. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։ ՃՃ.։)
Կամ Այրիլ. կիզանիլ. տոչորիլ. բոցակէզ լինել. էրիլ.
Եւ լեառն բորբոքէր հրով մինչեւ յերկինս. (Օրին. ՟Դ. 11։ ՟Ե. 23։ ՟Թ. 15։)
Զաւակ նոցա սատակեսցի ... կանայք նոցա բորբոքեցան հրով. (Թուոց. ՟Ի՟Ա. 30։)
Նմանութեամբ ասի.
Բորբոքեցան ցանկութեամբք իւրեանց ի միմեանս։ Անմտութիւն բորբոքեալ ի սիրտ երիտասարդի։ Հրով այրեսցէ, եւ բորբոքեսցին ամօթով իւրեանց.եւ այլն։
Ի տենչանս բորբոքէր. (Խոր. հռիփս.։)
Ասի եւ զբորոտութենէ, որպէս Ի վեր եռալ. ի վեր երեւիլ. ըստ յն. ի դուրս ծաղկիլ. ἑξανθέω effloresco, emergo
Զի բորոտիութիւն է ընդ կեղոյս բորբոքեալ։ Բորոտութիւն բորբոքեալ է. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 20. 57։)
inflammatory.
Որ բորբոքէ՝ ըստ ամենայն նշ. բորբոքօղ. վառօղ. լուցկիք.
Բորբոքից հրոյ փայտ, եւ բորբոքիչ որովայնամոլութեան՝ կերակուրք. (Նեղոս.։)
Եթէ իցէ անդ բաբեղացի ոմն հուր, զբորբոքիչսն ծախեսցէ. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Բորբոք.
Բորբոքելն, եւ իլն, ըստ ամենայն նշ. իրօք՝ կամ նմանութեամբ.
Վառարան բորբոքման անշէջ կայծական։ Աներեւոյթ կրակարան տապոյ՝ բորբոքմամբ մեծաւ անզովանալի։ Իբրեւ զփայլուած բոցոյ բորբոքման։ Ոմն եւ բորբոքմունք իւր։ Բնաւիւք բորբոքմամբք՝ մահաբեր երկամբք վնասեալ. (Նար.։)
Փայլատակունք եւ բորբոքումն (կամ բորբոքմունք) ի լերին Սինայ. (Վրդն. ծն.։)
Չէ՛ եւ չէ՛ ինչ օգուտ բորբոքումն լուսոյ զկնի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Կենդանի երանութիւն Աստուծոյ՝ էր, եւ է, բորբոքմամբ բարեաց։ Բորբոքմամբ սիրոյն յորդեալք. (Յճխ.։)
Յաւելեալ ի բորբոքումն չարութեանն՝ զոր ունէր ընդ սրբոյ յուսկանն. (Խոր. ՟Գ. 10։)
Բորբոքում բարկութեան. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Բորբոքումն ախտաշարժութեան. (Գր. հր.։)
leprous;
scabby, itchy, scurvy.
λεπρός leprosus Ունօղ զբոր. բորոտեալ. ուրուկ. գոդի. քոսոտ, բորոտ.
Եւ բորոտ՝ յորում իցէ արած, պիղծ կոչեսցի։ Եւ էին արք չորք բորոտք։ Մատուցեալ բորոտ մի։ Զբորոտս սրբեցէ՛ք։ Եւ եղեւ ձեռն նորա բորոտ իբրեւ զձիւն.եւ այլն։
Ուրկաց, եւ բորոտից, կամ բորոտաց. (Յհ. կթ.։ եւ Կանոն.։ (վր. բորոտի, է չար. եւ գոնջի, բորոտ)։)
leprosy.
λέπρα lepra Բոր. ախտ բորոտութեան, եւ գոլն բորոտ կամ բորոտեալ. որոյ այլ եւ այլ տեսակք ճանաչին՝ Պիսակութիւն, Ուրկութիւն, Գոդութիւն, Քոսոտութիւն, եւ Ելեփանդականն հիւանդութիւն.
Արած բորոտութեան է։ Բորոտութիւն է։ Ցանեսցէ ի վերայ սրբելոյն ի բորոտութենէ։ Երեւեցաւ բորոտութիւն ի ճակատն նորա։ Աւաքեսցէ զբորոտութիւնս։ Այր մի լի բորոտութեամբ։ Գնաց ի նմանէ բորոտութիւնն.եւ այլն։
owl.
ԲՈՒ որ եւ ԲՈՒԷՃ. γλαύξ ulula, noctua Թռչուն գիշերային՝ մեծագլուխ եւ տգեղ, տխուր ձայնիւ, բազմատեսակ, բնակեալ առաւել յաւերակս, կամ ի բարձր տանիս. պայգուշ. Տե՛ս (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 16։ Օրին. ՟Ժ՟Դ. 15։ եւ Գաղիան.։)
Գիշերայածու բուն առ արծիւն ի տուընջեան մրցի. (Մագ. ՟Ծ՟Ե.) իմա՛ հեգնաբար. որպէս եւ յասելն առակիս.
Բու հրեշտակ առաքեաց առ արծիւ, եւ խնդրեաց զդուստր նորա հարսն, ասելով. դու տուընջեան քաջամարտիկ ես, եւ ես գիշերոյ. պատշաճիմք ի խնամութիւն. (Մխ. առակ.։)
Կամ νυκτικόραξ corvus nocturnus
Եղէ ես որպէս բու յաւերակի. (Սղ. ՟Ճ՟Ա. 8. որ այլուր դնի ի մեզ Ագռաւ, կամ Քաջահաւ։)
Նմանեցուցանէ զինքն բուոյ յաւերակի, քանզի եւ այս գիշերային հաւ է. (Լմբ. սղ.։)
horned-owl.
Նոյն ընդ Բու, մեծ կամ փոքր. ա՛յլ է եւ ԲՈՒԻՃԱԿ, զոր տեսցես.
Անգեղք եւ բըւէճք պատեցան զինեւ. (Զենոբ.։)
Փոխանակ քաղցրաձայնութեան երգոյն՝ այժմ բուէճք եւ տտաղեղունք՝ դասագլուխք են. (Լաստ. ՟Ժ։)
cure, recovery of health;
treatment, dressing of some disease or wound;
medicament, remedy.
(անստոյգ գրչութիւն). cf. ԲՈՅԾ.
Բջշկելն, եւ բժշկիլն. ազատութիւն.
Գիտացեալ զախտի պատճառսն՝ հնարին այնուհետեւ առ բուժումն. (Նանայ.։)
Ի քէն է բուժումն ախտից. (Վանակ.։)
Նոյն իշխանութիւն՝ որ զբուժումն ախտից գործէ, ե՛ւ զմեղսն հալածէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
nourishment, maintenance.
τρόφημα nutritio, almentum Դարման, սնունդ.
(Արարին) խրճիթս առ ի բուծումն աղքատաց. (Ճ. ՟Գ.։)
Միշտ զձեռս արիւնաթաթախ առնելով, որ առ ի բուծումն են գործարանքն. (Պրոկղ. ծն.։)
bud, germ, offset.
Արմատ Բղխելոյ. որպէս Բողբոջ պտղոյ.
Յառաջ քան զամառն՝ յորժամ կատարեսցի ծաղիկն, եւ բուղխն ծաղկիցէ ծաղիկն ազոխացեալ. (Ոսկ. ես. (գրիչն ի լուսանցս մեկնողաբարդնէ՝ բողբոջն. իսկ ի բանն Եսայեայ ասի, Ազոխ։))
husk of chestnuts.
Բառ ռմկ. որպէս Փեճեկ. պատեան կամ կեղեւ պտղոց.
Ա՛ռ կաստանայն՝ իւր վրայ բուճուճովն, որ զերդ ոզնի է. (Վստկ. ՟Մ՟Ծ՟Գ։)
to nestle, to make ones nest;
to place one's self.
Սատանայ ի հոգիս մեղաւորաց բունէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ի բերան եւ յաչս բունէին։ Ախտք մարմնական գործոց բունեալ է յանձինս մեր. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։ Սհկ. կթ.։)
Երրորդ բոյնք՝ ըռնգունք. ի սոսա բունեալ են հոտոտելիք. (Փիլ. լին.։)
Զետեղել իբրեւ ի բոյն որջացուցանել, բնակեցուցանել.
Յանձինս իւրեանց բունեալ զթիւնս դառնութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Զնախանձ ի սիրտ բունելոցն. (Շ. յկ. ՟Խ՟Զ։)
ԲՈՒՆԵՄ, եցի. չ. ԲՈՒՆԻՄ, եցայ. ձ. νοσσεύω nidifico որ եւ ԲՈՒՆԱՆԱԼ, ԲՈՒՆԱՒՈՐԻԼ. Նստել ի բոյն. բնակութիւն առնել. որջանալ. բնականալ.
Իբրեւ զաղաւնիս բունեալք ի քարածեպս. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 28։)
Ընդ մարդկան ի հիման յաւիտենից բունեաց. (Սիր. ՟Ա. 16։)
Ոչ այնուհետեւ ի նա մատնութեան օձն բունի. (Կլիմաք.։)
Ժողովէ բերէ նմա զծուփս բազումս, եւ մտանեն բունին ի միտս նորա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Որ եկեալ բունեսցէ ի մերում ժողովարանս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Ամբարտաւանութիւնն բունեալ ի հոգի ուրուք։ Զի մի՛ երբեք բունեալ ի մեզ զօրէն իժի վնասեսցէ զհոգիս մեր. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Բունեմ.
ԲՈՒՆԵՄ ԲՈՒՆԻՄ որ եւ ԲՈՒՆԱՆԱԼ, ԲՈՒՆԱՒՈՐԻԼ. Նստել ի բոյն. բնակութիւն առնել. որջանալ. բնականալ.
Իբրեւ զաղաւնիս բունեալք ի քարածեպս. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 28։)
Ընդ մարդկան ի հիման յաւիտենից բունեաց. (Սիր. ՟Ա. 16։)
Ոչ այնուհետեւ ի նա մատնութեան օձն բունի. (Կլիմաք.։)
Ժողովէ բերէ նմա զծուփս բազումս, եւ մտանեն բունին ի միտս նորա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Որ եկեալ բունեսցէ ի մերում ժողովարանս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Ամբարտաւանութիւնն բունեալ ի հոգի ուրուք։ Զի մի՛ երբեք բունեալ ի մեզ զօրէն իժի վնասեսցէ զհոգիս մեր. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
Սատանայ ի հոգիս մեղաւորաց բունէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ի բերան եւ յաչս բունէին։ Ախտք մարմնական գործոց բունեալ է յանձինս մեր. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։ Սհկ. կթ.։)
Երրորդ բոյնք՝ ըռնգունք. ի սոսա բունեալ են հոտոտելիք. (Փիլ. լին.։)
small nest.
καλιά nidus, cavea Փոքրիկ կամ աղքատ բոյն.
Ծիծառն յորժամ զտառապանաց բունիկն կամիցի շինել. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ծիծառն զիւր վարանից բունիկն յարդարէ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
to be tired, weary, fatigued.
ԽՈՆՋԻՄ κάμνω, καματόω fatigor, elaboro, deficio. գրի եւ ԽՈՆՃԻՄ. Յոգնիլ. վաստակաբեկ լինել. որ եւ ասի Վաստակիլ. Աշխատիլ. յոգնիլ.
Ի գործելն նորա սակաւ ինչ խոնջիցիս, եւ վաղվաղակի ուտիցես յարմտեաց նորա. (Սիր. ՟Զ. 20։)
Ծառայքն ի ծառայութիւնն տերանցն անդուլ խոնջին։ Խոնջեալ դուք ի քուն լեալ էիք. (Ագաթ.։)
Ի զուր խոնջել մեզ. (Մագ. ՟Հ։)
Խոնջեալ եւ տուայտեալ։ Զօրն ողջոյն խոնճիցի ի գործն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Յոյժ խոնճեալ՝ տկարացուցեալ էր զոտիցն զօրութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
fatigue, lassitude, weariness.
ԽՈՆՋՈՒԹԻՒՆ ԽՈՆՋՈՒՄՆ. κάματος, πόνος labor, fatigatio. որ եւ ԽՈՆՋ. Խոնջանք. յոգնութիւն. վաստակ. աշխատութիւն. եւ Աշխատասիրութիւն. երկ. յոգնիլը.
Փախուցեալ ի ձմերային խոնջութենէ՝ համարի հանգստեան հանդիպել. (Աթ. ՟Ը։)
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն (յն. յաշխատասիրութիւն) սովոր է ծնանել. (Ոսկ. եփես. ՟Բ։ Բրս. յուդիտ.։)
Բազում աշխատութեամբ եւ յածաչու խոնջութեամբ տարակուսեսցիս. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Ծ՟Ե. ՟Ծ՟Ը. ՟Կ՟Ե։)
cf. Խոնջութիւն.
ԽՈՆՋՈՒԹԻՒՆ ԽՈՆՋՈՒՄՆ. κάματος, πόνος labor, fatigatio. որ եւ ԽՈՆՋ. Խոնջանք. յոգնութիւն. վաստակ. աշխատութիւն. եւ Աշխատասիրութիւն. երկ. յոգնիլը.
Փախուցեալ ի ձմերային խոնջութենէ՝ համարի հանգստեան հանդիպել. (Աթ. ՟Ը։)
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եւ ոչ զգործոյն ունի խոնջութիւն (յն. յաշխատասիրութիւն) սովոր է ծնանել. (Ոսկ. եփես. ՟Բ։ Բրս. յուդիտ.։)
Բազում աշխատութեամբ եւ յածաչու խոնջութեամբ տարակուսեսցիս. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Ծ՟Ե. ՟Ծ՟Ը. ՟Կ՟Ե։)
noise, murmur.
ԽՈՇԻՒՆ cf. ԽՕՇԻՒՆ. Խշռտոց, դփռտոց, շըթ փըթ, ձան մը.
Ամենեքին զլռութիւն սիրելով՝ ցայնքան ոչ հանէին խոշիւն առ՝ զնոցա գալոյն՝ մտեալ ի մեծ ամուրն ամրաանայ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
coarseness, rudeness, want of politeness;
bigness.
τραχύτης, τὸ τραχύ asperitas. Անողարկութիւն. անհարթութիւն. Խոշորն գոլ ըստ ամենայն առման։ Ըստ ՟ա.
Խտութիւն ընդ անհաւասարութեանխառնեալ՝ ցութիւն առնէ, իսկ հաւասարութիւն ընդ խտութեան՝ ողորկութիւն. (Նիւս. բն.։)
Խոշորութեամբ, եւ ողորկութեամբ։ Ողորկ, եւ առանց խոշորութեան. (Պղատ. տիմ.։)
Յիշեաց եւ յաղագս հոծութեան եւ անգայտութեան, ողորկութեան եւ խոշորութեան. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Նախ առաջին ի խոշորութենէն յղէ զտախտակն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Բոլորովին յանհաղթ խոշորութեանն առնելով ի յարդարումն։ Ի ճահ սապարիսել ի հնրթնրդակ դաշտսն, եւ ի յարդարեալսն համայն ի խափանիչ խոշորութեան. (Ածաբ. կարկտ.։)
Զէշ խոշորութիւն ճանապարհին փորձէ, եւ զքաջամիտ բարեկանմ սուգ եւ տրտմւոթիւնք ընտրեն. (Պիտառ.։)
Խոշորութեանն եւ սխալանաց մի՛ մեղադրեր. (Յիշատ.։)
Կամ նմանութեամբ.
Խոշորութիւն վշտաց կամ գերութեանց։ Սրբել զամենայն խոշորութիւն դժուարութեանց։ Զչարաչար կիրս եւ զխոշորութիւնս համբերութեամբ ի բաց տանել. (Երզն. ՟ժ. խորան.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Պահք որ կարգեցան, վասն խոնարհութեան մարմնոյ է, եւ խոշորութեան. (Տօնակ.։)
Որ աստուծոյ գովութիւնն է, ըստ ամենայն խոշորութիւն անցեալ՝ մեծամեծ օգուտս գովեցելոցն մատուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Զզօրութիւն հրոյնշիջուցեր, զխոշորութիւն կայծականց ի կակղութիւն վարդի փոխեցար. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Թերեւս արդեօք եւ զեստուս իմոյ զխոշորութիւն ստուգանես. (Առ որս. ՟Ը։)
Մերկացան զառաջին զտխրական խոշորութիւն. (Զքր. կթ.։)
Քննութիւն վասն նոցա չարաձայնութեան եղեւ, զի խոշորութիւն ինչ ի նոսա ծանուցեալ եղեւ. (Երզն. քեր.։)
Ամենայն զգուշութեամբ գիտել զխոշորութիւն բանիցս. (Նախ. յոբ.։)
Խոշորութեամբն առաւել յայտնէ (բանն) (Արշ. ՟Ժ՟Է։)
Մի ինդ խոշորութեամբ յաղագս այսոցիկ ընկալիցին զբանս. (Առ որս. ՟Ա։)
Յինքն ամփոփէ զմեղադրութեան խոշորութիւն. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ժ՟Դ։)
Զահեղութիւն եւ զխոշորութիւն սրտին վաղվաղակի ի բաց թողոյր. (ՃՃ.։)
obstacle, stop, hinderance, embarrassment;
— լինել, to oppose, to hinder, to clog, to embarrass.
σκῶλον . Խոչ ընդառաջ ելեալ ոտից.
Ի բա՛յ արարէք զամենայն խոչընդոտն եւ զգայթակղութիւն, ի դիւրաւ գնալ մարթասջիք առ ի կեանս յաւիտենից. (Կոչ. ՟Գ։)
cf. Խոչընդոտն.
Եղեւ խոչնդակն եւ խոչոտն երկրինհայոց. (Բուզ. ՟Դ. 25։)
to curf, to frizz, to put in ringlets, to crisp.
ԽՈՊՈՊԵԼ. Կազմել խոպոպիս. պճնել զհերս.
Ունէր լմայր պճնօղ, որ հանապազ զհերսն խոպոպեալ կազմէր. (ՃՃ.։)
to hollow out, to excavate.
Որպէս թէ խոռոչ առնել. կամ խորել. Բառնալ եւ պակասեցուցանել զմասն մի ամբողջիրի. ծակ եւ ծերպ բանալ. խրամատել.
Որ դիպեալ ի պարիսպն ուժգնակի՝ փլոյց, եւ խոռեաց զնա. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Պատառեաց իբրեւ սուսերաւ զլեարդ իմ ... եղեւ ողջացեալ խոռեալ տեղին վիրացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)