cf. Բարբարոս.
· Calfa
«բարբարոսական, վայրենի» Ոսկ. ես. 221 կամ բարբարիկոն «վայրենա-կան, բարբարոսական» Անյ. քեր. 93. Արծր. հրտր. Պտկ. էջ 68. Մագ. և Երզն. քեր.։
= Յն. βαρβαριϰὸς «բարբարոսական», որի չեզոքն է βαρβαριϰὸν. երկուսն էլ ծազում են βάρβαρος բառից, որ տե՛ս տակը։--Հիւբշ. 343։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲՀ
Հեգնելով ըստ բարբարիկ վայրենական մտաց. (Ոսկ. ես.։)
Հնազանդել ընդ ձեռամբ հեթանոսական եւ բարբարիկոն ազգին սասանականին. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Անարուեստ խօսք, եւ արձակ, եւ բարբարիկոն լեզու. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
cf. Բարբարոս.
· Calfa
Հեգնելով ըստ բարբարիկ վայրենական մտաց. (Ոսկ. ես.։)
Հնազանդել ընդ ձեռամբ հեթանոսական եւ բարբարիկոն ազգին սասանականին. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Անարուեստ խօսք, եւ արձակ, եւ բարբարիկոն լեզու. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
to hesitate, to haggle;
to be busy, embroiled, perplexed.
· Calfa
ԲԱՐԲԱՐԵՄ կամ ԲԱՐԲԱՐԻՄ. ἁκαιρέομαι opportuitate temporis destituor Չլինել պարապ եւ ձեռնհաս. չգտանել դիպող ժամ. կամ Պատճառել չունել զժամանակ. (ըստ յն. անժամանակիլ)
Եւ դուք զմտաւ ածէք հոգալ ինչ վասն իմ, որպէս եւ հոգայիքն, բայց բարբարէիք իմնէ. (Փիլիպ. ՟Դ. 10։)
Ուր ի Մեկն. ոսկ. յհ. ասի
Չէիք ատակ։
Որպէս հոգայիքն դուք, բայց բարբարեցարուք իմն վասն յապաղիչ մոլորութեանցն, որ պատեալ էին զձեօք. (Եփր. փիլիպ.։)
adj. s. barbarous, savage;
barbarian, cruel.
· Calfa
, ի-ա հլ. «այլազգի, օտարազ-գի, վայրենի ժողովուրդ» (իբր գոյ.), «վայ-րենաբարոյ, բարբարոսական» (իբր ած.) ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. որից բարբարոսական Ագաթ. Կորիւն. Պիտ. Փիլ. բարբարոսիկ Եւս. քր. ևն։
= Յն. βάρβαρος «ո՛չ-յոյն, այլազգ, օտար-ազգի, վայրենի», այս անունով էին որակում Յոյները բոլոր այն ազգերին, որոնք յունարէն չէին խօսում, որոնց լեզուն իրենց անհասկա-նալի էր. հմմտ. Անաքարսիսի խօսքը. «Սկիւ-թացիք բարբարոս են առ Աթենացիս և Աթե-նացիք՝ բարբարոս առ Սկիւթացիս»։ Նոյնպէս Ոմեռեոս ռանաստեղծր՝ աքսորուած օտար երկիր, գրում է. «Բարբարոս եմ աստ, զի ոչ ոք իմանայ զիս»։ Բառը յետոյ ստացաւ «վայրենի» նշանակութիւնը և փոխառու-թեամբ տարածուեց շատ ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. լտ. barbarus, ֆրանս. barbare, թրք. barbarləq «բռնակալութիւն», վրաց. ბარბაროსი բարբարոսի ևն։ Ըստ ծագման՝ յոյն բառը կցւում է սանս. barbaras «կա-կազ», սլով. brbrati, սերր. brboljiti «բռբը-ռալ», լիթ. birbti «բզզալ» ևն բառերին՝ իբրև բնաձայն (Boisacq 114)։ Յն. βάρβαρος բառը Weidner, Glotte IV 303 (տե՛ս Boi-sacq 1100) փոխառեալ է համարում բաբել, barbaru «օտարական» բառից։ Յոյն բառի «այլալեզու՝ անհասկանալի խօսուածք. աղ-ճատաբանութիւն» առումից է ձևացած հալերէնում էլ բարբարոս «բարբանջանք» ԱԲ։-Հիւբշ. 343։
Schröder, Thesaur. 56, 57 հայերէն ռա-ռի արմատը դնում է բառ, բարբառ. հա-յերէնից է փոխառեալ յունարէնը, որից էլ անցել է միւս լեզուներին։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Աւետիքեան, Մեկն. թղթ. Պօ-ղոսի Ա. 957(?) և յետոյ ՆՀԲ։
(յորմէ պարպարըշ) Բառ յն. վա՛ռվառօս, βάρβαρος barbarus, -a, -um (իբր ծանրածանր). Օտարազգի համարեալն առ յոյնս. այլազգի. վայրենի. խուժ դուժ. խուժադուժ.
Եռմոսս բարբարոսս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Յունաց եւ բարբարոսաց։ Մատնեցից զքեզ ի ձեռս արանց բարբարոսաց։ Մատնեցից զքեզ ի ձեռս արանց բարբարոսաց։ Բարբարոսքն շնորհեցին ոչ սակաւ մարդասիրութիւն մեզ.եւ այլն։
Առ անտեղեակս ոմանս, եւ կամ առ բարբարոսս, ո՛չ առ ստոյգ հելլենացիսն։ Տիրէր բնաւից իսկ շուրջ զիւրեւ բարբարոսացն. (Պիտ.։)
Քաղաքական կարգօք, եւ ոչ որպէս զբարբարոսս. (Խոր. ՟Բ. 57։)
Վասն ժանտագորժ ազգին բարբարոսաց. (Կորիւն.։)
Մեկնազէն բարբարոս գնդից խաւարասիրաց։ Ի խժականաց բարբարոս ազգաց։ Զհրէայն եւ զխուժն, զհնդիկն եւ զբարբարոսն։ Անարի բարբարոսս քան զտիկինն հարաւային. (Նար.։)
Ազգաւ եւ տոհմին բարբարոս, թէպէտեւ բարքն ոչ ըստ բարբարոսի. (Ճ. ՟Ա.։)
Իբր Բարբարոսական.
Քննեալ զբարբարոս զբանս աղուաներէն լեզուին՝ առնէր ապա նշանագիրս. (Կորիւն.։)
Փոխեա՛ զբարբարոս միտս սոցա. (Ճ. ՟Բ.։)
Յայսմիկ ի բարբարոս աշխարհիս, ի բարբարոս եւ յանուսումն տեղի աշխարհիս. (Ագաթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
s. mus. cithern.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «տեսակ թելաւոր նուագարա-նի». մէկ անգամ ունի Ուռհ. տպ. էջմ. էջ 79։
= Պրս. և արաբ. [arabic word] barbut, որ և barbat (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 455) «մեծափոր նուագարան ինչ. լավութա, luth». ոմանք այս բառը ստուգաբանում են պրս. bar-i-bat «սա-գի կուրծք»։ Ըստ այսմ բառը բնիկ պարսկե-րէ՞ն է, որից փոխառեալ են նաև յն. βάρβιτος, βάρβιτον (Զ դար Ն. Ք.), լտ. barbitus, վրաց. ბარბითი բարբիթի, ֆրանս. berbith «արաբ-ներին յատուկ մի տեսակ չորեքաղի նուառա-բան»։ Հայերէնը չի կարող լինել յունարէնից i-ի պատճառաւ, մանաւանդ որ Ուռհայեցու ժամանակ զուր է փնտռել յունական ազդե-ռութիւն։ Փոխառեալ է նոր պարսկերէնից կամ արաբերէնից, ինչպէս հաստատում է ռւ ձայնաւորը։
Առաջին անգամ ՀՀԲ դրաւ յունարէնից։ Ուղիղ մեկնեցին ՆՀԲ և ՋԲ՝ դնելով պարսկերէնից։ Lag. Arm. Stud. § 365 դնում է արաբ. և պրս. ձևերը։ Հիւբշ. 343 դնում է յունարէնից։
պ. պէրպութ, պիւրպութ. Նուագարան. ազդ քնարի.
Նստան ի գինարբուս, սիրեցին զբարբուտ, եւ զերգս գուսանաց. (Ուռհ.։)
signal, illustrious;
cheerful;
increased, flourished, flourishing, civilised.
· Calfa
. ի հլ. «պանծալի, փառաւոր, ա-նուանի» Օր. իզ. 19. Յհ. կթ. «զուարթ, ծաղ-կեալ» Բրս. պհ. որից բարգաւաճիլ Պիտ. Նար. Կանոն. բարգաւաճանք Ոսկ. մտթ. Փիլ. (գրուած է պարգևաճանք՝ մի անծանօթ գը-ռուածքի մէջ, որ Ոսկեբերանի գործերից է թւում. տե՛ս ՀԱ 1913, էջ 55). բարգաւաճա-գոյն Պիտ. անբարգաւան Փիլ. իմաստ. նոր գրականում բարգաւաճ նշանակում է «յաջո-ղած, զարգացած, prospérè»։
ՀՀԲ մեկնում է «աճեցեալ բարեօք». ՆՀԲ «բարեքիկ և աճեցուն»։ Կապ չունի սռոռ βrγ'ν (կարդա՛farγäw) «հարստութիւն»։
Աղբալեան ՀԱ 1927, 406 հանում է պրս. barg «տերև» բառի գործիականից +աճ։ (Սխալ, որովհետև barg բառի հին ձևն է պհլ. valg (նաև varg), զնդ. varəka «տերև»)։
Արարի զքեզ անուանի, եւ բարգաւաճ, եւ փառաւոր. (յն. καύχημα որ է պարծանք) (Օր. ՟Ի՟Զ. 19։)
Բարգաւա՛ճ լեր. յն. εὑθύμησον այսինքն զուարճացի՛ր. (Բրս. պհ.։)
Պերճ. պանծալի. փառաւոր. փառացի. մեծանուն. վսեմ, կամ Բարեքիկ եւ աճեցուն. ուռճացեալ. մեծ. շքեղ. զուարթ. ծաղկեալ.
Բարգաւաճ եւ փորձեալ կարծիք (անուն)։ Գեղեցիկ եւ բարգաւաճ անուն. (Յհ. կթ.։)
Ի բարգաւաճին (Սողոմոնի) յարգաւորութիւն։ Երկուց բարգաւաճ շնորհաց։ Կրկին բարգաւաճ առնես. (Նար.։)
Զի բնաւին ի բոլոր բարւոյական բարգաւաճիցն թափուր զմեզ թորեսցէ. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
s. pl. increase, abundance;
profit, improvement, bloom, lustre, splendour, renown.
· Calfa
εὑκλεία splendor nominis, καύχημα gloriatio, εὑθυμία laetitia animi Պերճութիւն անուան. պարծանք. մեծանունութիւն. փառաւորութիւն. աճումն փառաց եւ պատուոյ. շուք. շքեղութիւն. զուարթութիւն.
Ոմանք փառաց եւ պատուոյ բաղձացեալք, եւ բարգաւաճանաց առժամանակէիս, եւ գովութեան՝ որ յետոյ։ Պարծանք եւ բարգաւաճանք. (Փիլ. ստէպ։)
Այս իսկ են պարծանք, եւ զսոյն բարգաւանճանս համարիմ. ((յն. մեծ. լտ. բարձր) Ոսկ. մտթ.։)
Եւ ոչ պարծանք ինչ (էր) նոցա, եւ կամ բարգաւանճանք՝ օտար ազգաց քաջութիւն. (Խոր. ՟Ա. 13։)
Անստգիւտ բարգաւաճանօք։ Զմեծագոյն բարգաւաճանացն մրցանակս. (Պիտ.։)
Բարգաւաճանս հարուստս առ թշնամիսն ցուցանէր. (Յհ. կթ.։)
Զի՞նչ ինչ բարգաւանճանք քեզ լրութիւն անյագ որովայնին Բելայ իցէ. (Արծր. ՟Ա. 2։)
Ինձ բարգաւաճանք, եւ ոչ քեզ. (Լմբ. սղ.։)
to make flourish;
to civilize.
· Calfa
Բարգաւաճ առնել. պերճ եւ պանծալի կացուցանել. եւ Զուարթացուցանել.
Զոր քո սիրելութեան անուամբ բարգաւաճեցեր։ Զընդ միմեանս յեռեալ իրք առաքինութեանն միով անուամբ բարգաւաճեաց. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. սղ.։)
Հրճուեալ բարգաւաճէ զնոսա. (Ճ. ՟Թ.։)
to increase, to flourish, to be in repute, in honour, in vogue, to profit, to improve.
· Calfa
Բարգաւաճ լինել. պանծալի եւ արգոյ կամ մեծանուն գտանիլ. մեծանալ. աճել. ծաղկիլ. զուարթանալ. ճոխանալ. փառաւորիլ.
Եւ այլոց արուեստագիտացն ըստ քաղաքի քաղաքի, որք բարգաւաճեցան եւ քաջք եղեն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Որ ինչ միանգամ ոք բարուեանց ասիցէ վերաբերումն, սիրելեացն մերձաւորութեամբ յարդարեալ բարգաւաճին։ Զբարգաւաճեալ պատիւ թագաւորութեանն։ Բարգաւաճեալք ցուցանին (մեծատունք, կամ իմաստունք, կամ առաքինիք)։ Աշխարհագովութեամբ յաւէտ բարգաւաճեալ։ Ի բարգաւաճելի նահատակութիւնս. (Պիտ.։)
Յառաւելն ողորմիլ՝ կրկին բարգաւաճիս։ Որով նոյն ինքն աստուածութիւնն պսակեալ բարգաւաճի։ Արժանապէս բարգաւաճեցաւ բանիւ անեղին. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Ի՟Է. եւ Նար. առաք.։)
Ոչ թէ Աստուած ի մեր օրհնելոյն բարգաւաճի. (Լմբ. սղ.։)
Ըստ օրինակի բարգաւաճեալ մեծի մարգարէին Մովսէսի. (Կանոն.։)
cf. Բարգաւաճանք.
· Calfa
Թելադիր բարգաւաճութեան ամենայն հասակի. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Ի ժողովսն նահատակին, յորս բարգաւաճութիւնն եւ քաջութիւնքն երեւին. (Փիլ. լին.։)
s. adj. hay-rick;
heaped up, piled, bound up;
polypetalous;
— անուն, բառ, compound word.
· Calfa
, ի հլ. «դէզ» (խոտի կամ հացաբոյ-սերի համար գործածուած) Դատ. ժե. 5. Ա-գաթ. Փարպ. «ոչ-պարզ, բաղադրեալ (բառ)» Թր. և Երզն. քեր. «մի տեսակ ծաղիկ՝ որ գարնան սկիզբն է բացւում» Տաղ. (տե՛ս Աաստանեան, Նոր ժողովածու, Բ. 68). որից բարդել «դիզել, կուտել» Նար. Սարգ. յկ. Կլի-մաք. Վրք. հց. բարդած «կոյտ» Տօնակ, «բաղադրեալ» Փիլ. այլաբ. բարդութիւն Նար. բարդումն Կլիմաք. յարաբարդել Յհ. կթ. բարդակ «խումբ, դէզ» Սիւն. քեր. 206. բար-դածանց «թէ՛ բարդուած և թէ՛ ածանց բառ» (նոր բառ)։
Պատկ. Mamep. Ii. էջ 2 պրս. pard [arabic word] «ծալք, ւիցս, անգամ» բառի հետ։ Canini Et. êtym. 113 լտ. pars, partis «մաս»։ Հիւնք. բրդել բառից։ Meillet, Fsqu'sse էջ 38 թերևս բերել բային ցեղակից, հնխ. bhrti-«բերեալ» դեր-բայից. հմմտ. սանս. bhrti «բերումն», bhrta «բերուած, լցուած, բեռնաւոռա-ած». գոթ. -baurθs, հբգ. -burt, գերմ. ge-burt։ (Նոյնը կրկնում է Scheftelo-witz BВ 29, 21)։ Թիրեաքեան, Կար-նամաև, ծան. 35 ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Karst Յուշարձան 403 սումեր, bar «հաւաքել, դիզել» և հյ. պտո։ Nyberg, Hilfsb. 2. 32 կցում է պհլ. bar «եզերք», պրս. bār «եզերք», սերբ. brdo «սար, բլուր», ուկր. bèrdo «ան-դունդ» բառերին և գերմ. berg=հսլ. brègr «եզերք» բառերի հիման վրայ ենթադրում է թե հին իրանեան ձևն է *bardi «բարձունք». որից փոխառեալ են հյ. բարձ և բերձ։ (Horn, § 158 bār կցում է զնդ. para-և սանս. pará-«եզերք» բառերին)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Խրբ. Կր. Մշ. բ'արդ՝ (բայց Խրբ. նաև բ'արդ'ի), Մկ. պmրթ, Վն. պmռթ. այս բոլորը նջանակում են հունձքի որոշ չափ, որ է 40 խուրձ. (Չրս. նշանակում ե «30 հատ». գործածւում է ձու համրելու հա-մար)։ Նոր բառեր են բարդոց նոյն նշ. (Ալշ. Մշ. բ'արդ'ոց, Երև. բ'արթօց, Ոզմ. բ'mր-թուց), բարդակոլոն «իրարանցում, խառնա-շփոթութիւն», բարդոցել, բարդնակ, բարդակ։
ՓՈԽ (borrowing) Լազ. bardi «խոտի դէզ», քրդ. [arabic word] part «բարդ, 30 խուրձ». (Justi, Dict. Kurde այս բառի հետ նոյն է դնում նաև վրաց. φარდი փարդի «մաս, զոյգ», որ սակայն այստեղ գործ չունի)։
στοιβή (ծ. թ. իսթիֆ. լտ. սդիբա՛դիօ) acervus, congeries Դէզ խրձանց կամ հնձոց արմտետց եւ խոտոյ. շեղջ. գադիշ.
ԲԱՐԴ. ա. σύνθετος compositus Յիրերաց վերայ եդեալ. կրկնեալ. խառն կամ զօդեալ, հակակայ պարզ եղելումն. որպէս ռմկ. Բարդ ասին ծաղիկք բազմաթերթք. իսկ առ քերականս՝ Բառ զօդեալ յերկուց նշանական բառից. զոր օրինակ, մարդասէր, գերեվար, բարձընտիր, այրուձի, եւ այլն.
Ի բարդից մինչեւ ցկանգնաւորն. (Դտ, ՟Ժ՟Ե. 5։)
Ընկենոյր (զխոտս) բարդս բարդս ի մէջ զօրացն. (Ագաթ.։)
Մշակն շուրջ գալով զբարդիւ միով. (Փարպ.։)
Տանց եւ բարդից վնասել հրդեհիւք. (Մանդ. ՟Ժ՟Բ։)
Ձեւք անուանց են երեք. (պարզ, բարդ, յարաբարդ. Թր. քեր.։)
Պարզ ասէ զմեկնակ անունն. (բարդ՝ զերկուս կցեալս յիրեարս. Երզն. քեր.։)
to accumulate, to hoard;
to bind up;
to compound, to conjoin.
· Calfa
συντίθημι compono, congero Դիզել, եւ դիզացուցանել. շեղջակուտել. բազմապատկել. բաղադրել. շարադրել. բաղկացուցանել. յաւելուլ յիրեարս.
Դիզի բարդեցի։ Բարդիմ, եւ անդրէն տոչորիմ։ Բարդելոց ի վերայ միմեանց։ Բարիք բարդեցեալ։ Նամակ բանիւք բարդեցեալ։ Բարդեցան կուտեցան շրջանակք ամացս։ Բարդեցեր զհոտ բուրման անուշահոտ սրբութեան. (Նար.։)
Առնելն՝ զամենայն օգուտս հոգեւորականս յինքեան բարդեալ ունի. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Որպէս զի բարդեսցեն անձանց իւրեանց ի մարդկանէ. (Կլիմաք.։)
Բազում ախտս բարդեցեր քեզ։ Ինքն իւր բարդ է վիշտս, որ ցուցանէ զանձն իմաստուն. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Զ։)
Բղխէ զծուխ չարութեանն, որ առաջի իմ բարդի. (Լմբ. ստիպ.։)
Եօթնն յինքն բարդեալ՝ ծնանի զյիսունն, միով պակասեալ. (Ածաբ. պենտեկ.։)
accumulation, heap;
composition, formation.
· Calfa
ԲԱՐԴՈՒԹԻՒՆ ԲԱՐԴՈՒՄՆ. Դիզումն, եւ դիզանալն.
Ծխոյն բարդութեան։ Բանիցս բարդութեան. (Նար. ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
Աճումն սրտմտութեան, բարդումն ոխակալութեան։ Մոռացումն մահու, բարդումն ամբարհաւաճութեան. (Կլիմաք.։)
that speaks well of others.
· Calfa
(քառավանկ) Որ բարիս խօսի. գովիչ.
Ընթանան աստի եւ անտի շուրջանակի բարեկամք եւ բարեասացք. (Վեցօր. ՟Է։)
well deserved, worthy, obliging.
· Calfa
εὑεργέτης benemeritus, beneficus Բարերար, երախտաւոր, որում շնորհապարտ է երախտաւորեալն.
Բարեացապարտն Թէոդոս։ Բարեացապատին Վահանայ. (Խոր. ՟Գ. 46։)
Բարեացապարտ արքայն. (Կորիւն.։)
Աստուծոյ սպասաւոր, եւ մեզ ի բարիս բարեացապարտ. (Յհ. կթ.։)
Ամանայն ուրեք բարեացապարտ զինքն ցուցանէ. (Արծր. ՟Բ. 4։)
Ամենայն բարեաց պատճառ, ամենայն բարեացապարտն Մարիամ. (Ճ. ՟Գ.։)
well, right;
safely;
— եկիք, be welcome;
— նմա՜, adieu ! — մնալ ասել, to bid farewell, to take leave;
to renounce, to forsake.
· Calfa
ԲԱՐԵԱՒ կամ ԲԱՐԵՕՔ ՄՆԱԼ ԱՍԵԼ. χαίρειν εἱπεῖν valedicere, negligere Հրաժարիլ, հրաժեշտ տալ սիրով. մնաս բարով՝ կեցի՛ք բարով ըսել, ընել.
(ի գործիականէ բառիս Բարի) καλῶς bene Բարւոք, բարիոք (որ է իբրու բարեօք) լաւ. եւ Ողջամբ. բարով, աղէկ.
Յարուցեալ գնացից առ հայր իմ բարեաւ, ուստի ելին չարապէս. (Ոսկ. ղկ.։)
Երկրաքարշ մտօք ի ստացուածսն ունի զյոյսն, թէ զսոսա ունելով՝ բարեաւ եմ, եւ ի զրկելն՝ չարեաւ. (Լմբ. առակ.։)
Ե՛րթ բարեաւ ի քո ընտանիս եւ յաշխարհն. (Փարպ.։)
Բարեաւ եկիր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Բարեաւ գնացին։ Հասեալ բարեաւ ի նաւահանգիստն. (Լմբ. սղ.։)
Արձակիցէ զնա բարեաւ ընդ ճանապարհ. յն. ի ճանապարհ բարի. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Դ. 20։)
Ամենայն կենցաղական հոգոց բարեաւ մնալ ասացեալք. (Սահմ. յռջբ։)
Որոց բնութիւնն ոչ փութացաւ (յուսումն) առ կարգեալ ամօքդ, բարեաւ մնալ ասելով՝ թողուլ։ Այնոցիկ բարեաւ մնալ ասել. (Պղատ. օրին. ՟Է. ՟Ը։)
Բարեօք մնալ ասացեալք (խնդրոյս զաստուածոց՝) առ օրէնս միւսանգամ դարձցուք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
fortunate, lucky;
prosperous, happy, favourable, propitious.
· Calfa
εὑτυχής, εὑδαίμων secunda fortuna utens, fortunatus, felix, faustus որ եւ ԲԱՐԵԲԱԽՏԻԿ. ԲԱՐԵԲԱՂԴ. ԲԱՐԵԲԱՍՏ. Որ ունի զբարի՝ այսինքն զյաջող բախտ. բարերջանիկ. բախտաւոր.
Ի ձեռին քաջին եւ բարաբախտին Ներսէսի. (Խոր. ՟Գ. 56։)
Զմարմին հովուին մեր քաջի՝ հովուաց բարեբախտաց գտեալ. (Վրդն. լս.։)
Բարեբախտ ճոխութեամբ զիւրեանցն վարեն ժամանակ կենաց. (Պիտ.։)
Ոչ երբէք կարասցէ (ախտաւորն) բարեբախտ գոլ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Շնորհաւոր եւ բարեբախտ առ ամենեսեան երեւելին. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Հաստատուն կայցէ մնասցէ բարեբախտ կեալն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Բարեբախտ;
բարեբախտիկ լինել, cf. Բարեբախտիմ.
· Calfa
Բարեբախտ. եւ իբր Բարեբախտական.
Ո՛չ բարեբախտիկ է մարմին՝ յերկնայնոյն եղեալ գոյացութենէ։ Բարեբախտիկ եւ երջանիկ։ Երջանիկք եւ բարեբախտիկք։ Բարեբախտիկ հանդիպութիւն (յն. բարեբախտութիւն). (Փիլ.։)
Ըստ ժամանակին չարաբախտ զոք լինել, եւ բարեբախտիկ. (Իգն.։)
Բարեբախտիկ կեանք. (Շ. յկ. ՟Ժ։)
Արտաքոյ բարեբախտիկ ասպարիզին խայտալով՝ ըստ օրինի խստերախաց կենդանեաց. (Սարկ. աղ.։)
ԲԱՐԵԲԱԽՏԻԿ ԼԻՆԵԼ. Բարեբախտանալ. երջանկանալ. յաջողութիւն գտանել.
Բարեբախտիկ եղեալ քաջափառութեամբ՝ հանդիպի ամենայն խնդրոցն. (Խոր. ՟Գ. 48։)
Եւ բարեբախտիկ եղեալ՝ մեռանի. (Վրդն. ծն.։)
Յորս եւ բարեբախտիկ եղեալ՝ թագաւորաց. (Վրք. սեղբ.։)
fortunately, happily, luckily.
· Calfa
εὑτυχῶς feliciter, prospere, τυχηρῶς forte Իբրեւ բարեբախտ. յաջողութեամբ. աջողակի. ըստ բախտի.
Ոչ գործէր (ինչ) բարեբախտաբար (ի պատերազմի). (Սոկր.։)
to prosper, to be fortunate, to succeed, to be happy.
· Calfa
Բարեբախտ եւ երջանիկ լինել.
Մարդկայինս բարեբախտանալ բնութիւն. (Պիտ.։)
fortune, happiness, prosperity, chance, destiny.
· Calfa
εὑτυχία, εὑτύχημα, εὑπραγία fortuna secunda, felicitas, prosperitas Ունելն զբարի կամ զյաջող բախտ. երջանկութիւն. յաջողութիւն. բարօրութիւն.
Հանդուրժել բարեբախտութեան եւ վատաբանութեան։ Ոչ բարեբախտութիւն, ոչ անբախտութիւն կարելն բերել. (Արիստ. առաք.։)
Եւ այսպիսի դիպուածս ի բարեբախտութիւն յաւելեալ՝ փառս յաճախէ Տիգրանայ։ Ո՛վ սողոն սողոն, գեղեցիկ բարբառեցար՝ ոչ երանել զբարեբախտութիւն մարդոյ մինչեւ ցվախճան. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 12։)
Բարեբախտութիւն ո՛չ է արժանի կարծել զմարդոյ առողջութիւն։ Որ բարեբախտութեամբ են յաջողեալք, եւ որ ի վատաբախտութեան են. (Փիլ.։)
that praises.
· Calfa
εὕλογος beneficus, re rationalis որ եւ ԲԱՐԵԲԱՆԱԿԱՆ. Գովասանական, օրհներգական. քաջավայելուչ բանիւ.
Բարեբան գովութիւնք միմեանց, եւ թշնամական ձաղութիւնք. (Պիտ.։)
Երգեմ բարեբան գոհաբանութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Բարեբան փառաւորութիւն. (Վրդն. սղ.։)
that praises with another or together.
· Calfa
Ձայնակից ի բարեբանել եւ օրհնել.
Սերովբէիցն բարեբանակից. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
to bless, to praise.
· Calfa
εὑτυχέω benedico, laudo Բարիս խօսել կամ ասել. գովել. օրհնել.
Լուտացեալք՝ բարեբանեմք (այսինքն զորս բամբասեցին զմեզ՝ օրհնեմք). (Առ որս. ՟Ը։)
Բարեբանելն, եւ բարեբանիլ յայնմանէ՝ որ զհաստատութիւնն ունի բոլորեցունց. (Փիլ. լին.։)
(Մին) դսրովի ... (միւսն) բարեբանեալ լինի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Սիրելիք բազմաց, եւ բարեբանեալք յամենեցունց. (Իգն.։)
Ի տէրունականս երանութենէ բարեբանի հեզն. (Շ. մտթ.։)
Բարեբանեալ է եւ այս իմաստ հոգեւոր։ Զարմանալի մասամբք երանեալք եւ բարեբանեալք. (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ Նար. առաք.։)
Մանաւանդ՝ Օրհնել զԱստուած, օրհնաբանել. գոհաբանել, փառաբանել. փառատրել.
Զքեզ բարեբանեմք Աստուած հարցն մերոց։ Զքեզ բարեբանեն մանկունք եկեղեցւոյ. եւ այլն. (Շար.։)
Ուր եւ ստէպ ասի.
Օրհնել զհայր, գովել զորդի, բարեբանել զսուրբ հոգին. որ ի նոյն միտս հային։
Սրովբէական ձայնիւ զքեզ բարեբանեմք։ Որ բարեբանեալդ ես ի դասուց քերովբէից։ Տղայքն եբրայեցւոց բարեբանեն։ Բարեբանեցար ի տղայոց. եւ այլն։
Ասի եւ զսրբոյ կուսէն, եւ զխաչէն.
Զքեզ բարեբանեմք աստուածածին կոյս. (եւ այլն. Շար.։)
Ի զուարթնոց միշտ բարեբանեալ սուրբ Աստուածածին։ Բարեբանեալ ես նշան փայտիդ փրկութեան. (Նար. կուս.։ եւ Նար. խչ.։)
Ոճով ասի.
Զօրհներգութիւն երից մանկանցն ընդ սերովբէսն բարեբանեմք, (այսինքն եղանակեմք, երկրորդեմք). (Շար.։)
benediction praise, encomium.
· Calfa
εὑλογία benedictio, laus Բարիս խօսելն զումեքէ, օրհնելն. բան բարի. քաղցրաբանութիւն.
Բարկութեանն՝ զհեզութիւնն ... թշնամանաց՝ զբարեբանութիւն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Ոչ լսէ բարեբանութիւն ի յանցաւորաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Գիտէ բարեբանութիւն յօժարագոյնս առնել եւ զյաղթեալն. (Նեղոս.։)
Մանաւանդ՝ Օրհնութիւն, որպէս օրհնաբանութիւն Աստուծոյ, գովաբանութիւն, օրհներգութիւն, գովութիւն. փառաբանութիւն.
Սաղմոսին բարեբանութիւն։ Գովեստ բարեբանութեան։ Երգողաբարբառ բարեբանութիւնս. (Նար.։)
Շատխօսութեամբ անցուցանեմք զժամանակ բարեբանութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
ՕՐ ԲԱՐԵԲԱՆՈՒԹԵԱՆ. բարեբանեալ օր. բարեբանօղ օր. Օր արմաւենեաց. ողոգոմեան. ծաղկազարդն.
Իսկ միաշաբաթն է բարեբանութեան օր, եւ աշակերտացն բազմութեան զեկսն յԵրուսաղէմ բարեբանելով. (Մամբր.։)
Եւ զօր բարեբանութեանն նոյնպէս պահեն անլուծելի. (Խոսրովիկ.։)
Ողոգսմեանն մեծ, որ կոչի բարեբանեալ օր. (Կանոն.։)
Որ այսպիսի տիեզերագով եւ բարեբանօղ հանդիպեցաք աւուրս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
beneficent, bounteous, that does good, liberal.
· Calfa
Բաշխող բարեաց, եւ բարւոք բաշխեալ.
Բարեբաշխ լերինն ձիթենեաց քատակեալ. (Երզն. լս.։)
Իւղոյն բարեբաշխ բացատրութեամբ ի մասունս եօթանց առաջադրութեանց գնդիցն վառելոց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
bounty, benefit, favour, liberality.
· Calfa
Բաշխումն բարեաց. առատաբաշխութիւն.
Խնամովք աջոյդ բարեբաշխութեան առ իս ժամանեալ. (Նար. ՟Կ՟Բ։)
cf. Բարեբախտ.
· Calfa
(ծ. լտ. ֆա՛ճսդուս) որ եւ ԲԱՐԵԲԱՍՏԻԿ. εὑδαίμων felix, faustus Բարեբախտ, բարեվիճակ, բարերջանիկ.
Զբարեբաստից եւ զերջանկաց զմաքրութիւն անախտութեան. (Սկեւռ. լմբ.։)
Զանիրաւութիւն եւ զամբարհաւաճութիւն ունելով՝ ոչ արդեօք բարեբաստ է, այլ եղկելի լինել հաւաստի. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Պատմել վասն բնակութեան բարեբաստիս (գարնայնոյ). (Պիտ.։)
Պա՛րտ է զաստուածայինն խնդրել (պատճառ) յամենայնի ի սակս բարեբաստ կենցաղոյս ստացման. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Բարեբախտ.
· Calfa
Բարտիմէոս. որդի Տիմէի։ Բառնաբաս, որդի մխիթարութեան. եւ այլն։
Բարն որդի ասէ. (Երզն. մտթ.։)
Մասնիկ մակբայացուցիչ ի վերջէ, իբրու Պէս, (որ եւ պրս. վար) կա՛մ է եզականն բառիս Բարք, որպէս եղանակ, կերպ, եւ կամ է նոյն ընդ ձայնիս Իբր, իբրեւ, իբրու։
Մինչդեռ բարեբաստիկն ջուանշիր զաշխարհակալ տէրութիւնն վարէր. (Կաղանկտ.։)
Քանզի յայսոսիկ քաջահաճոյ՝ բարեբաստիկք, եւ ոչ նոյնպիսիքն՝ եղկելիք անուանին. (Սկեւռ.։)
Որ պարտեցաւն՝ թշուառական է, իսկ որ վարեցաւն՝ բարեբաստիկ։ Սոդովմայեցւոց գաւառն յառաջ քան զբոցակէզ լինել կարի յոյջ բարեբաստիկ էր։ Կատարած է բարեբաստիկ կենաց՝ առ ի յԱստուածն նմանութիւն. (Փիլ. ստէպ։)
Ընդ հրեշտակացն բարեբաստիկ կենացն հանդիսանալ. (Շ. բարձր.։)
Բարեբաստիկ վայելչանաց ամբարումն. (Պիտ.։)
cf. Բարեբախտանամ.
· Calfa
εὑδαιμονέω Երջանկանալ. բարեբախտիլ.
Մինովս զայսոսիկ օրէնս եդ իւրոցն քաղաքացւոց, ի ձեռն որոց կրետէ զամենայն ժամանակս իւր բարեբաստի. (Պղատ. մինովս.։)
cf. Բարեբախտութիւն.
· Calfa
cf. ԲԱՐԵԲԱԽՏՈՒԹԻՒՆ. εὑτυχία, εὑδαιμονία եւ այլն.
Սահման բարեբաստութեան՝ Աստուծոյ մերձաւորութեան գալուստ է։ Սկիզբն եւ վախճան բարեբաստութեան՝ կարե՛լ զԱստուած տեսանել է։ Որում բաւական եղեւ զհայրն եւ զարարիչն տեսանել, ի բուն ի ծայր բարեբաստութեան գիտասցէ յառաջ անցեալ. (Փիլ. ստէպ։)
Բոլոր կենցաղոյս բարեբաստութիւն։ Այսդունակ յաջողեալ բարեբաստութեամբ։ Զդրացեաց զերջանիկ տեսանելով զբարեբաստութիւնս. եւ այլն. (Պիտ.։)
Տարաւ զէութիւն բարեբաստութեանն, որ զնախնին որսաց ի կորուստ։ Ատտիկեցիս ըստ վատթարութեան, այլ ոչ ըստ բարեբաստութեան։ Այլաբանեսցուք ի զանազան բարեբաստութիւնս. (Նար.։)
Տեղեկագոյն առն բարեբաստութեան։ Ի վերայ այսոցիկ բարեբաստութեանց. (Յհ. կթ.։)
Քեզ բարեբաստութիւնք շրթացն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։) իմա՛ գովեստ երանութեան։
goodnatured, good-tempered, civil, benign, affable, kind.
· Calfa
ԲԱՐԵԲԱՐՈՅ εὑήθηος, εὑγνώμων bonis moribus, proba mente praeditus , ἁγαθός, -θή bonus, probus, benignus, -a որ եւ ԲԱՐԵԲԱՐՔ ասի. ՈւՆօղ զբարի բարս, կամ զանոյշ բարոյս. քաղցրաբարոյ, հանդարտ, բարեսէր, մարդասէր. եւ Մարդասիրական. բարի. բարեսիրտ, կակուղ՝ անուշ՝ աղէկ.
Կնոջ բարեբարոյի երանելի է այր նորա. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 1։)
Խաչակցութեամբն Քրիստոսի ըստ աւազակին բարեբարոյի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Եթէ առ թշնամիսն բարեբարոյ գտանիմք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Բարեբարոյ ընթերցողին. (Յիսուս որդի.։)
Առատացուցեալ նմա զամենայն ... ըստ անդստին բարեբարոյ մտաց իւրոց։ Զոր բարեբարոյ տեսութեամբ զնա նախ ընկալեալ. (Յհ. կթ.։)
ԲԱՐԵԲԱՐՈՅՔ. որպէս Բարաբարոյութիւն. լաւութիւն.
Գիտելով զնորա զանչափ բարեբարոյսն. (Յհ. կթ.։)
excellent character, good-nature.
· Calfa
εὑγνωμοσύνη benignitas որ եւ ԲԱՐԵԲԱՐՈՒԹԻՒՆ. Բարեբարոյ լինելն. քաղցրաբարոյութիւն.
Հետեւեալ լինի ազատականութեանն՝ եւ բարուց գիջութիւն (մեղմութիւն), եւ բարեբարոյութիւն, եւ մարդասիրութիւնն, եւ ողորմած գոլն. (Արիստ. առաք.։)
cf. Բարեբարոյութիւն.
· Calfa
Փոխնանակ գրելոյ՝ Բարեբարոյ.
Բարեբարո՛ւ լեր աստ. (ՃՃ.։)
Նոյն ընդ Բարեբարոյութիւն.
Ոչ նմանեաց անբանիցն բարեբարութեանց, որ առ տեարսն։ Նաեւ այն չեւ եւս խոնարհութեան նշանակ է, այլ բարեբարութեան. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. եբր.։)
productive of good, fruitful, fertile, abundant.
· Calfa
εὕφορος fetilis, ferax Որ տայ բերս բարիս, քաջաբեր. բերրի.
Ի յամուլ երկրէ այսօր բուսաւ մեզ բարեբեր բոյսն բարի. (Շար.։)
Բարեբերք (պտղովք առաքինութեանց), եւ չարահալածք. (Սարկ. քհ.։)
Բուսեալք ի բարեբեր որթոյն։ Մերձ եկեալ էին բարեբեր ժամանակին. (Վրդն. ծն.։)
fertility, fructification.
· Calfa
εὑφορία fertilitas, foecunditas Արգասաւորութիւն. քաջապտղութիւն, բեղնաւորութիւն.
Այսպիսի բարեաց բարեբերութիւնք. (Սոկր.։)
that has good suckers, shoots or sprouts.
· Calfa
Որ ունի զբարի բարի բողբոջս. գեղեցկապէս բողբոջեալ. քաջընձիւղ. աղէկ ճղեր դուրս տուօղ, ուռճացած.
Բարեբողբողջ բոյսս վարսաւոր փայտից. (Նար. խչ.։)
Երեւացաւ ցամաքն հանդերձ բարեբողբոջ բոսօք եւ տնկօք. (Յհ. գառն.։)
that produces good fruit fruitful;
good-natured.
· Calfa
Բարից բուսուցանօղ. քաջաբոյս. քաջաբեր.
Ընտրական սերմանք աճման բարեբոյս անդաստանին. (Նար. առաք.։)
Կամ՝ Բարւոք բուսեալ. գովելի ըստ բուսոյ բարուց. ընտիր.
Թողու զաւակ մի բարեբոյս Լիպարիտ անուն։ Ունէին սոքա բողբոջք բարեբոյս զաւակաց. (Օրբել.։)
Կեղծաւորք միշտ զճշմարիտս յանդիմանեն՝ իբրեւ զխոշորս վարուք եւ խիստս մարդկան՝ յօրինադրել, եւ զինքեանս բարեբոյս եւ վշտակից (համարին). (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Զ։)
that causes good to come forth.
· Calfa
ԲԱՐԵԲՈՒՂԽ կամ ԲԱՐԵԲՈՒԽ. Որ բղխէ զբարին. կամ ի բարւոյ եւ բարւոք բղխեալ.
Բարեբուխ երկիր. (Վրդն. ել.։)
Յիշատակարան բարեբուղխ բանից. (Նար. խչ.։)
Լուսաշարժ եւ բարեբուխ ստեղծագործեալք. (Տօնակ.։)
naturally good, that has a good disposition, humane.
· Calfa
ἁγαθοφυής natra bonus Որոյ բունն կամ բնութիւնն է բարի. ի բնէ կամ բնութեամբ բարի. բո՛ւն բարի, որ տիրապէս է միայն Աստուած. բո՛ւնը աղէկ.
Այսպէս ասաց բարեբունն բան, ես բարի եմ (կամ առատ եմ). (Դիոն. ածայ.։)
Ի բարեբուն հոգւոյն վտակք. (Շար.։)
Բարեբունն Աստուած, եւ անհաս մարդասիրութեան անդունդք։ Զորս ատէ բարեբունն Աստուած։ Ոչ մոռանայ Աստուած զբարեբուն գութն արարչական. (Վրդն. քրզ. եւ Վրդն. ծն. եւ Վրդն. ել.։)
beautiful, graceful, charming, genteel, pretty, handsome.
· Calfa
Վայելչագեղ. չքնաղ. աղուոր.
Ծնաւ զորդի իւր զՍիսակ՝ բարեգեղ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
benignity, clemency, mercy.
· Calfa
εὑσπλαγχνία misericordia Բարեգութն գոլ. առատ մարդասիրութիւն. գութ ի բարի սրտէ. գթածութիւն, ողորմած սիրտ ըլլալը.
Նա մտցէ ընդ իս դիւրաբար, որ զիմս նմանեաց զբարեգթութիւն առ աղքատս. (Ոսկ. ՟ժ. կուս.։)
Ոչ անտես լինել մարդկային բնութեանս ի բարեգթութենէն տեառն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Լսէ պատասխանի բարեգթութեամբ գորովոյ. (Արշ.։)
Ցո՛յց զսքանչելիս քո բարեգթութեամբդ լցեր.
Որ զթիւ սրբոց քոց բարեգթութեամբդ լցեր.
Որ զթիւ սրբոց քոց բարեգթութեամբդ լցեր.
Որ զթիւ սրբոց քոց բարեգթութեամբդ լցեր. (Շար.։)
Բարեգթութեամբ առ թշնամիսն՝ զբարեգթութիւնն Քրիստոսի ստանալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
that runs, walks, converses, lives well.
· Calfa
Որ բարւոք գնայ կամ ընթանայ. աղէկ գնացօղ.
Տեսեալ զկարկանջասահութիւն գետոց բարենացից. (Խոր. ՟Ա. 15։)
beneficent, virtuous, pious, that does good.
· Calfa
ἁγαθοποιός, ἁγαθοποιῶν, ἁγαθός qui bona operatur, bonus, probus Որ գործէ զբարին. բարեպաշտ. առաքինի. աղէկ մարդ.
ԲԱՐԵԳՈՐԾ. εὑεργέτης, εὑποιῶν beneficus, munificus, εὑεργέστης bene meritus Բարերար. երախտագործ. մարդասէր. աղէկութիւն ընօղ ուրիշի.
Այր բարեգործ։ Բարեգործք էին։ Տնարարս՝ բարեգործս։ Բարեգործացն պապանծեցուցանել զանզգամ մարդոց զանգիտութիւն։ Լաւ է բարեգործաց, եթէ կամիցին ըստ Աստուծոյ կամացն չարչարել, քան չարագործացն.եւ այլն։
Բարեգործացն՝ բարութեան ուրախութիւն պատրաստեցին. (Ագաթ.։)
Տէրն բարի՝ չարն ծառայի՝ զբարեգործացն պարգեւեսցէ. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Առ բարեգործն իւր ապստամբ. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Տեսանե՞ս ո՛րչափ հատուցանէ Աստուած բարեգործացն յաղքատս. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Բարեգործ առ մարդիկ։ Բարեգործք ոմանք. (Պիտ.։)
Բարեգործացն խնդրել բարիս՝ բնութեան են օրէնք. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Լինիցիս բարեգործ ալեաց քոց. (Ճ. ՟Ա.) այսինքն խնայեա՛ ի ծերութիւնդ։
Պարզապէս ասի զԱստուծոյ.
Խնդրէ ի քէն Աստուած՝ սիրել զնա իբրեւ զբարեգործ. (Փիլ. բագն.։)
Զի փառաւորեսցեն զբարեգործն Աստուած. (Յճխ. ՟Բ։)
Բարեգործ առ ամենեսին։ Վնասակար եմ բարեգործիդ։ Առանց բարեգործիդ հրամանաց։ Բարեգործ աջովդ, եւ այլն. (Նար. ստէպ։)
to do well, good.
· Calfa
ներգործական բայ չէզոքական բայ ἁγαθοποιέω bona operor, εὑσεβέω pie ago Գործել զբարին եւ զարժանն. առնել զգործ բարի. բարեպաշտել. աղէկ բան ընել.
ԲԱՐԵԳՈՐԾԵԼ. εὑεργεσέω benefacio Բարերարել. եւ երախտագործել. խնամել. աղէկութիւն ընել.
ԲԱՐԵԳՈՐԾԻԼ. ձ. յն. ոճով՝ է Բարեբաստիկ լինել, երջանկանալ. εὑπράττω, εὑεργέω benevaleo, felix sum
Իբրեւ ի վերայ որդւոց հատուցելոց հայրաբար գթացեալ բարեգործէ. (Ագաթ.։)
Յեփթայէ բարեգործել կամելով՝ պարտաւոր դստերն արեան գտանէր. (Խոսր.։)
Բարեգործել եւս զլաւագոյնն յորդորէ. (Պիտ.։)
Զանգործութիւն բարւոյն, որ է ձեռաց նշանակ, ի բարիս բարեգործեաց. (Կամրջ.։)
Զանձինս մեր բարեգործիցեմք՝ աստուածատեսս առնելով. (Ածաբ. յայտն.։)
Զոր բարեգործեաց առ ազգս մարդկան, ո՞վ հատուսցէ նմա. (Արշ.։)
Բարեգործես առ չարս եւ առ բարիս։ Բազումս՝ թէ կամիս, բարեգործես ի նոսա. (Խոսր.։)
Բարեգործեալ ձեր առ քաղցեալսն՝ ինձ արարէք. (Զքր. կթ.։)
Փառաւորեսցէ միշտ զբարեգործօղն. ((այսինքն զբարերարն) Յճխ. ՟Դ։)
Այլ դու կարող ես սովորոբար՝ եւ առ զըլացօղս բարեգործել։ Ի քէն միշտ օգնեալ եւ բարեգործեալ. (Նար.։)
Որով բարեգործիմք ի նմանէ. (Ճ. ՟Գ.։)
Յիշեսցո՛ւք, թէ զի՛նչ եւ քանիս մեղաք նմա, եւ ի նմանէ քանի՛ս բարեգործեցաք, եւ սիրեսցո՛ւք զնա. (Ոսկ. գծ.։)
Որք ի ճանապարհի յիշեն զմեզ, ամենայնիւ բարեգործեա. այսինքն խնամարկեա՛. (Ճ. ՟Ա.։)
Լուսաւորք զտիեզերս բարեգործ են զերկիր. (Ճշ.։ եւ Իգն.։)
Որ միանգամայն զամենայն աշխարհս բարեգործեցին։ Զազգս հայրապետաբար բարեգործեցեր. (Ճ. ՟Ա. Բ։)
Ցանկ բարեգործէ զբնութիւնս մեր՝ պէսպէս եւ ազգի օրինակօք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
Որչափ առաւել բարեգործես զբարեկամն, այնչափ մանաւաւանդ զօգտակարն քո առնես. (Ոսկիփոր.)
Բարեգործել զնզովեալսն (իբր օրհնել, կամ ի լաւն փոխել)։ Բարեգործեսցին դատակնիքն (այսինքն ի լաւ անդր շրջեսցին). (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Ղ՟Դ։)
Այսպիսիքս լեալք՝ ամենայնիւ ի նմանէ բարեգործիցիմք (այսինքն բարիս գտանիցեմք). (Խոսր. պտրգ.։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾԵԼ. Բարւոք օրինակաւ գործել ինչ, կամ ներգործել.
Հրաշափառապէս բարեգործեսցես բանդ կենդանի՝ ինձ խօսողութիւն անսայթաքելի. (իբր շնորհեսցես)։ Բարեգործեա՛ ի յանձին ... զամենալից շնորհս բազմապարգեւ քո ողորմութեան. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Լ՟Դ։)
Զի ամենայն մարդկային բնութիւն ըստ ազգակցութեան (ընդ Քրիստոսի) բարեգործեսցի. (Աթ. ՟Գ։)
Զի մի՛ ցաւելն անմխիթար իցէ, եւ մի՛ բարեգործելն անդաստիարակ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
nephew.
· Calfa
Որդի կամ զաւակ քեռ ուրուք. քրոջորդի, քրոջը զաւակը (ի յն. ասի կրկին բառիւք, որդի քեռ. այլ ի դնիլն մի բառ, շփոթի ընդ Եղբօրորդի. զոր տեսցես. որպէս եւ ի լտ. nepos է երկդիմի. վասն որոյ բացատրելի՝ nepos ex sorore. որպէս թէ թոռն ի քեռէ իւրմէ. լաւ եւս՝ sororis filius)
Լուեալ քեռորդւոյն պօղոսի զդաւաճանութիւնն. (Գծ. ՟Ի՟Գ. 16։)
Հաշտութիւն խօսեցեալ ընդ տիգրանայ՝ տայ զքեռորդին նորա զպատանին միհրդատ՝ զորդին միհրդատայ. (Խոր. ՟Բ. 16։)
Աշոտ քեռորդի սմպատայ արքայի ... Ընդ սմպատայ քեռւոյ իւրոյ. (Յհ. կթ.։)
Որդիք քեռ քո ընտրելոյ։ Այսպիսի քեռորդիս ունիս, որ ի հաճոյս Աստուածոյ գնան. (Սարգ. ՟բ. յհ.։)
Իսկ յասելն (Խոր. առ սհկ. արծր.)
Յովհաննէս (աւետարանիչ) կոչի քեռորդի փրկչին. իմա՛, որպէս քեռորդի կամ ազգական մօր տեառն։
to flay, to strip, to excoriate, to peel off;
to make, to compose, to write;
to versify, to poetize.
· Calfa
ՔԵՐԹԵՄ կամ ՔԵՐԴԵՄ. Որպէս Սաստիկ քերել եւ քերծել. մորթել, այսինքն մորթեցերծ առնել. քերթել, քեղըրթել .... որպէսյն. տէ՛ռօ. տե՛ս եւ ՏԵՌԵԼ.
Եւ ըզգլուխսըն քերթէին, ի խորասան զայն տանէին. (Շ. եդես.։)
Դատելով (յատենի՝) ոսկի նշանակ (գաւազան) ունել, քերթելով զմինովս. (Պղատ. մինովս.։)
Թէ զբանս արանց քերթելով, եւ զգոյնն եւ զերգն իգական բացատրիցէ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Օրինագրին ոչ է պարտ զքերթողն յորդորրեցուցանել քերթել զայն ինչ, զորիւրեանցն իցէ սիրելի. (անդ. ՟Դ։)
Ծանեայ այդ եւ յաղագս քերթողացն այսուիկ սակաւ, զի ոչ իմաստութեամբ քերդէին՝ զոր ինչ քերդեցին, ալյ որպէս դիւթքն՝ եւ տեսողքն տեսլեանն. (Պղատ. սոկր.։)
Առաջին ներգործութեամբ ասեմք, որ քերթելն կարօղ գոյ, ննջիցէ, եւ ոչ կամիցի քերթել. իսկ երկրորդ ներքործութեամբ ասեմք զքերթողն, որ ներգործութեամբ ուսուցանէ. Իսկ ոմանք բարւոք ընդդիմանալով ասեն, եթէ նոյն (է) եւ՛ ունակութեամբ ունել զքերթելն, եւ ներգորրծել քերթողին. (Անյաղթ պորփ.։)
Քերթելով բան ազդողականց. (Երզն. քեր.։)
Քերթեալ է, որ ըստ հնչման յատկութեան նմանակի ասացեալ է. (Թր. քեր.) ուր օրինակ դնի ի հյ. անյարմար. ո՛րդոն, խաղմ, վրդով, յոյզ. այլ ի յն. ասի, ո՛րդոն, խոխոջ, կրճտումն, շչիւն, շաչիւն, շառաչիւն։
Իսկ (Երզն. քեր.) նախ բարւոք դնէ.
Քերթեալն ... բոմբիւն, կանչիւն։
Եւ ապա յումպէտս յարէ.
Դարձեալ՝ քերթեալ կոչի, որ ըստ արուեստական հնչմանն յարմարին. որպէս՝ փողք կտընդոցք, քնարք. տաւիղք, սրինգք։
ՔԵՐԹԵԼ. որպէս Կերտել. պ. քէրտէն. ποιέω facio, instituo. Առնել՝ շինել՝ կազմել, ձեւացուցանել, յաւէտ զբանաստեղծութիւն. յօրինել զտաղաչափութիւն.
ՔԵՐԹԵԱԼ՝ սըտ քերականաց, որ եւ ՔԵՐԹԱՑԵԱԼ, πεποιημένος . այսինքն արարեալն, է անուն ի հնչմանէ ձայնից բանաստեղծեալ անուանաստեղծութեամբ. զոր օրինակ՝ խոխոջիւն ջուրց, գոփիւն ոտից.
poet;
philologer;
grammarian.
· Calfa
Քերթողն հոմերոս, բազմաց էից քերթողաց, ըստ առաւելազանցութեան ասի։ Որպէս երաժշտականքն եւ քերթողքն վկայեն։ Քերթողքն ծաղուց։ Ամենեցուն քերթողաց եւ բանագրաց. (Փիլ.։)
Եւ ո՛չ որպէս քերդողքն ասեն. (Խոր. ՟Գ. 65. ըստ Փիլոնի։)
Իսովդոս մի էր ի պերճացեալ քերթողացն։ Ի քերթողացն եւ ի շարագրաց ... Զքերթողացն արուեստ տապալեն։ Մանուկն՝ որ զօրութեամբ քերթողն է. (Նոննոս.։ Թր. քեր.։ Անյաղթ պորփ.։)
Մեծն հոմերոս խոստովանեալ իսկ եղեւ հայր ամենեցուն զնա ասել քերեւողաց. (Պիտ.։)
Մովսեսի քերթողի՝ արարողի պիտոյիցս տառի։ Մեծն մովսէս (խորենացի), որ քերթողացն անուանի հայր. (Պիտ. վրջբ։ Ասող. ՟Ա. 1։)
Քերթողք եւ գիտունք արուեստին եդին զկարդ թուականութեան թորգոմեանս համարոյ. (Յհ. կթ.։)
Պետրոս եպիսկոպոս քերդօղ սիւնեաց. (Ասող. ՟Բ. 2։)
ՔԵՐԹՈՂ կամ ՔԵՐԴՈՂ. (գրի ի հին մատեանս եւ ՔԵՐԹԱՒՂ, իբր ՔԵՐԹՕՂ, ի, աց) ποιητής poeta. Կերտօղ ոտանաւոր եւ չափաբերական բանից, եւ վիպասանութեանց. բանաստեղծ. չափաբան. տաղաչափ, ստէպ բեպհականել հոմերոսի առ յոյնս, եւ առ մեզ մովսեսի խորենացւոյ. (յն. բիիդիս. այսինքն արարօղ, արարիչ. յորմէ. լտ. բօէդա. հյ. պուետ. պուետէս, պուետիկոս) ոտանաւոր. շինօղ, կամ պէլիդ շինօղ. այսինքն շինօղ զտունս բանից.
Թարգմանեցան գիրք սրբոյն գրիգորի նիւսեայ եպիսկոպոսի՝ ի ձեռն ստեփաննոսի քահանայի եւ քերթողի՝ աշակերտի տեառն Մովսեսի սիւնեաց եպիսկոպոսի. (Յիշատ. նիւս.։)
Քերթողք զամենայն բան յութ մասն ժողովեցին. (Անյաղթ պորփ.։)
Քերթողն առնու խոստովանաբար, եթէ է՛ն եւ օ՛ն բնութեամբ երկար են. իսկ զպատճառն երաժշտական իմաստասէր դիտէ. (Սահմ. ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Գ.)
ՔԵՐԹՈՂ. γραμματεύς litterator, interpres librorum. Երեւելի ի դպրութեան. դրական կամ գրագէտ. թարգման. մեկնիչ. վերծանող.
ՔԵՐԹՈՂ. γραμματικός grammaticus. Գրամատիկոս. քերական.
poetry, poem, verse;
grammar.
· Calfa
Քերըութիւն յայտնէ վասն բարւոյն, թէ Աստուածք տուիչք բարեաց են։ Զոր առակելով քերթութիւնն, եւ այլն. (Սահմ. ՟Դ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Զ։)
Վերածանեսցուք զքնարական քերթուըիւն ներդաշնակապէս։ Քերթութիւն է առասպելավարժութիւն, եւ շափաբերական բանիւք պատմութիւն զանազան իրաց։ Զանազանութիւն քերականութեան եւ քերթութեան. (Քեր. Թր. Երզն. Մագ.։)
Մեռոնս այս օրհնաբանեալ ... ըստ քերթութեանն բառի՝ որ ըստ խարութեանն հոմերոնի, թարգմանեալ իմանի՝ ինձ մայր. (Նար. ՟Ղ՟Գ.) (ոպէս յն. μοι ῤέων, ῤύων ինձ բղխօղ. կամ հյ. իմ մա՛յր)։
cf. Քերծում.
· Calfa
Ամենայն ուսք քերծեալք (կամ գերծեալք). (Եզեկ. ՟Ի՟Բ. 18։)
Եքերծ զդալարն ի գաւազանացն. եւ երեւէր ի գաւազանսն սպիտակն զոր քերծոյ, նկարէն. (Ծն. ՟Լ՟Ե. 38։)
to strip off, to peel, to bark, to pare;
to shave.
· Calfa
Ամենայն ուսք քերծեալք (կամ գերծեալք). (Եզեկ. ՟Ի՟Բ. 18։)
Եքերծ զդալարն ի գաւազանացն. եւ երեւէր ի գաւազանսն սպիտակն զոր քերծոյ, նկարէն. (Ծն. ՟Լ՟Ե. 38։)
cf. Քերովբիմ.
· Calfa
Զի՞նչ է քերովբիմն. թարգմանի՝ գիտութիւն բազում։ Քաղդէացւոց լեզուովն ասացեալ է քերովբիմ. (Փիլ. ել.։)
Քերովբէք կոչին բազմաչեայք ըստ տեսանողին, որ է յաճախ գիտութիւն. (Շ. բարձր.։)
Եւ կոչի քերովբէն բազում գիտութիւն, եւ հեղումն իմաստութեան. (Վրդն. ել.։)
Քերովբէս զնոսա ասէ, որ թարգմանի յաճախ գիտութիւն կամ հեղումն իմաստութեան ... քանդակագործ արարուած՝ որ ասէ քերոբ. (Նչ. եզեկ.։)
Ձգեաց քերոբ մի զձեռն իւր ի միջոյ քերովբէիցն։ Ի մէջ հրոյն՝ որ էր ի միջոյ քերովբէիցն։ Ընդ օծելոյ քրովբէին ետու զքեզ ի լեառն Սուրբ Աստուածոյ։ Ի լեռնէն Աստուածոյ իջոյց զքեզ քերովբն վարսաւոր։ Հրամայեաց քերովբէից՝ բոցեղէն սրոյ շուրջանակաւ պահել զճանապարհս ծառոյն կենաց. (Եզեկ. ՟Ժ. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Ա։ Ծն. ՟Գ. 24։)
Արասցե՛ս երկուս քրովբէս ոսկիս ճախարակայս։ Խօսեցայց ընդ քեզ ի վրուստ ի քաւութենէ անտի ի միջոյ երկուց քրովբէիցն։ Արասցես խորան տասնփեղկեան. քերոբ՝ գործ անկուածոյ գործեսցէս զնոսա։ Արասցես վարդագոյր. գործ անկուածոյ գործեսցես զնա քերուբ. (Ել. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
Զտապանակ ուխտին տեառն զօրութենէց, որ նստի ի քերովբէս։ Արար ի ներքս ի դաբիրն երկուս քերովբէս. բարձրութիւն միոյ ի տասն կանգնոյ։ Զամենայն որմս տանն շուրջանակի քանդակեալ գրեաց գրչաւ քերոբս եւ արմաւենիս։ ի վերայ խորշից նոցա ի մէջ առանցիցն՝ առիւծք եւ եզինք եւ քերոբք. (՟Ա. Թագ. ՟Դ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. եւ ՟Է։)
Եթէ քերովբին, եթէ սերովբին. (Եփր. աւետար.։)
Ի վերնայարկն սորա հիանշմար քերոբիմբք, եւ ստորակայն ախճապակք. (Տաղ.։)
Դէմք քերովբիմացն ի միմեանց կողմ հային։ Կառս Աստուածոյ զքերոբիմսն նկարագրէ։ զսերովբիմն, եւ զկնի զքերով բիմն մերձաւոր սերովբէից։ Բազմակամբք քերովբէիւք։ Անպատում աթոռ ասիուածութեանն ասէ զքերովբէսն։ Քերովբէից, եւ մարմնաւոր քերովբէ. (Փիլ.։ Առ որս.։ Սարգ.։ Անյաղթ բարձր.։ Խոսր.։ Շար.։)
Արա՛ աթոռ քեզ երկնային, բազմեա՛ց յոգիս ըստ քրովբէին. (Յիսուս որդի.։)
ՔԵՐՈՎԲ ՔԵՐՕԲ ՔԵՐՈԲ ՔԵՐՈՒԲ ՔԵՐՈՎԲԷ ՔԵՐՈԲԷ ՔՐՈՎԲԷ ՔԵՐՈՎԲԻՄ ՔԵՐՈԲԻՄ. Բառ եբր. քերուպ. յոքնակի՝ քերօպիմ, քէրուպիմ. χερούβ, χερουβείμ, -βίμ, -βεῖν, -βίμ cherub, cherubim, -bin. Վերին դաս զուարթնոց զկնի Սրովբէից, քառակերպեան երեւեալ ի տեսիլս, եւ քառաթեւ եւ բազմաչեայ հրացայտ. եւ նկար կամ քանդակ գրուագաց նոցա ի նոյն նմանութիւն. ասի եւ զբանսարկութենէն՝ որ երբեմն գլուխ էր հրեշտակաց.
cherub;
cherubim.
· Calfa
ՔԵՐՈՎԲ ՔԵՐՕԲ ՔԵՐՈԲ ՔԵՐՈՒԲ ՔԵՐՈՎԲԷ ՔԵՐՈԲԷ ՔՐՈՎԲԷ ՔԵՐՈՎԲԻՄ ՔԵՐՈԲԻՄ. Բառ եբր. քերուպ. յոքնակի՝ քերօպիմ, քէրուպիմ. Վերին դաս զուարթնոց զկնի Սրովբէից, քառակերպեան երեւեալ ի տեսիլս, եւ քառաթեւ եւ բազմաչեայ հրացայտ. եւ նկար կամ քանդակ գրուագաց նոցա ի նոյն նմանութիւն. ասի եւ զբանսարկութենէն՝ որ երբեմն գլուխ էր հրեշտակաց.
Զի՞նչ է քերովբիմն. թարգմանի՝ գիտութիւն բազում։ Քաղդէացւոց լեզուովն ասացեալ է քերովբիմ. (Փիլ. ել.։)
Քերովբէք կոչին բազմաչեայք ըստ տեսանողին, որ է յաճախ գիտութիւն. (Շ. բարձր.։)
Եւ կոչի քերովբէն բազում գիտութիւն, եւ հեղումն իմաստութեան. (Վրդն. ել.։)
Քերովբէս զնոսա ասէ, որ թարգմանի յաճախ գիտութիւն կամ հեղումն իմաստութեան ... քանդակագործ արարուած՝ որ ասէ քերոբ. (Նչ. եզեկ.։)
Ձգեաց քերոբ մի զձեռն իւր ի միջոյ քերովբէիցն։ Ի մէջ հրոյն՝ որ էր ի միջոյ քերովբէիցն։ Ընդ օծելոյ քրովբէին ետու զքեզ ի լեառն Սուրբ Աստուածոյ։ Ի լեռնէն Աստուածոյ իջոյց զքեզ քերովբն վարսաւոր։ Հրամայեաց քերովբէից՝ բոցեղէն սրոյ շուրջանակաւ պահել զճանապարհս ծառոյն կենաց. (Եզեկ. ՟Ժ. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Ա։ Ծն. ՟Գ. 24։)
Արասցե՛ս երկուս քրովբէս ոսկիս ճախարակայս։ Խօսեցայց ընդ քեզ ի վրուստ ի քաւութենէ անտի ի միջոյ երկուց քրովբէիցն։ Արասցես խորան տասնփեղկեան. քերոբ՝ գործ անկուածոյ գործեսցէս զնոսա։ Արասցես վարդագոյր. գործ անկուածոյ գործեսցես զնա քերուբ. (Ել. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
Զտապանակ ուխտին տեառն զօրութենէց, որ նստի ի քերովբէս։ Արար ի ներքս ի դաբիրն երկուս քերովբէս. բարձրութիւն միոյ ի տասն կանգնոյ։ Զամենայն որմս տանն շուրջանակի քանդակեալ գրեաց գրչաւ քերոբս եւ արմաւենիս։ ի վերայ խորշից նոցա ի մէջ առանցիցն՝ առիւծք եւ եզինք եւ քերոբք. (՟Ա. Թագ. ՟Դ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. եւ ՟Է։)
Եթէ քերովբին, եթէ սերովբին. (Եփր. աւետար.։)
Ի վերնայարկն սորա հիանշմար քերոբիմբք, եւ ստորակայն ախճապակք. (Տաղ.։)
Դէմք քերովբիմացն ի միմեանց կողմ հային։ Կառս Աստուածոյ զքերոբիմսն նկարագրէ։ զսերովբիմն, եւ զկնի զքերով բիմն մերձաւոր սերովբէից։ Բազմակամբք քերովբէիւք։ Անպատում աթոռ ասիուածութեանն ասէ զքերովբէսն։ Քերովբէից, եւ մարմնաւոր քերովբէ. (Փիլ.։ Առ որս.։ Սարգ.։ Անյաղթ բարձր.։ Խոսր.։ Շար.։)
Արա՛ աթոռ քեզ երկնային, բազմեա՛ց յոգիս ըստ քրովբէին. (Յիսուս որդի.։)
scratching, scraping;
excoriation.
· Calfa
Քերմամբ մորթոցլ սրբոցն անձին, բորըք մեղացն իմ քերեսցին. (Յիսուս որդի.։)
Նախ ի քերումն զսուբն ածին ի կախաղանի. (Լմբ. տաղ ի գէորգ.։)
chersonese, peninsula, (Crimea).
· Calfa
ՔԵՐՍՈՆ կամ ՔԵՌՍՈՆ. (ի յն. խէ՛ռսօն, խէ՛րրոն. թ. գըռ, խըռ. այսինքն չոր եւ ցամաք, ամայի. յորմէ քէռսօ՛նիսօս, կամ քէրըընիսըս. խըռըմ, գըրըմ ). Ցամաք կղզի. ցամաք ջրապատ յամենայն կողմանց իբր կղզի. ցամաք ջրապատ յամենայն կողմանց իբր կղզի, այլ կից ընդ ցամաք երկիր միով ծայրիւ. որպիսի են խըռըմ, եւ մօռա.
Ծովուն պոնտոսի առ քեռսոնիւ։ Զքերսոն ցամաք կղզի ... զպեղոպոնիսոս ցամաք կղզի. (Խոր. աշխարհ.։)
to drive away, to repulse.
· Calfa
Հերքել. եւ Քեցել. ի բաց հանել.
Քերքելով չարչար զմարդն ի կենցաղոյս (դեղատուութեամբ)։ Խեղդիւք եւ հեղձուցմամբք քերքերաց զանթիւս ի կենցաղոյս։ Ի կենաց քերքի. (Պիտ.։)
Եւ այսպէս չարազրաւ մահուամբք քերքեցաքի կենցաղոյս. (Կաղանկտ.։)
Խռովեսցին կղզիք ծովու ի քերքերլոյն քումմէ. այսինքն ի հերքմտնէ, ի ելք կամ տարագրութիւն. ἕξοδος, ἑξοδία.
to gall, to wound.
· Calfa
ՔԵՐՔԵՇԵԼ. Չարաչար քերել. քերմամբ կնճռել, կամ կեղեքել կեղով.
Կեղն քերքեշեալ մորթոյ երեսաց ձեռաց եւ ոտից. (Վրդն. ել.։ իբրու ...)
detachment, separation.
· Calfa
Իբր յանջատումն եւ ի քեցումն ահա խորհի։ Իբրու ի գղեցիկ մարց քեցումն ի ստեանց պատանեացն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 135։ Մագ. ՟Ի՟Զ։)
horse laugh, loud lough.
· Calfa
Քրքիջ. քրքջանք. քնքումն. լկտի ծաղր. քահ քա՛հ ծիծաղ. գուցէ եւ Ծեքծեքումն խենեշաբար.
Ծաղր այնուհետեւ, ժպտումն, ժպտումն, քեքումն, եւ քնքումն. (Վրք. հց. ձ։)
flower end of fruits.
· Calfa
Քիթք՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Հա՛ն զսիրտն (այսինքն զմիջուկն սերկեւլի), եւ զքթերն կտրէ՛. (Վստկ. ՟Մ՟Ը։)
winking, blinking of the eye;
twinkling, trice.
· Calfa
ՔԹԹԵԼԻՔ ՔԹԹՈՒՄՆ ՔԹԻԹ. Քթթելն, թարթումն աչաց. թարթափ. թօթափիլն ական. ակնթարթ.
Աչացն մեղմեղանք, արտեւանացն ստէպ ստէպ քթթելիք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Զի թէ քթթումն մի ականլ ժամանակ ասի, ո՞րչափ եւս արտաբերութիւն բանին լեզուաւն. (Երզն. քեր.)
ուր (Մագ.) գրէ.
Քըթիթ մի ական։
Զբազմութիւն ազգաց արար յական քթթման. (Եփր. երաշտ.։)
Թէ չէր օր (կամ աւուր) եւ քթիթ ական, որ ի սեռէն ոչ հեռացան. (Հին քեր.։)
Հուպ առ հուպ ի քթիթ աչաց միայն թարթափման թնդեալ ... իսպառ հատուածէին. (Նար. խչ.։)
Ոչ տայ թոյլ ի քթնթս ական հանգչել ինձ. (Ոսկիփոր.։)
Ական քթիթ մի բաւական է տեառն՝ առնել իմաստուն։ Թէ ումեք ակնարկէ, ազդումն լինի շարժման ի քթիթս. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ծն.։)
cf. Քթթելիք.
· Calfa
ՔԹԹԵԼԻՔ ՔԹԹՈՒՄՆ ՔԹԻԹ. Քթթելն, թարթումն աչաց. թարթափ. թօթափիլն ական. ակնթարթ.
Աչացն մեղմեղանք, արտեւանացն ստէպ ստէպ քթթելիք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Զի թէ քթթումն մի ականլ ժամանակ ասի, ո՞րչափ եւս արտաբերութիւն բանին լեզուաւն. (Երզն. քեր.)
ուր (Մագ.) գրէ.
Քըթիթ մի ական։
Զբազմութիւն ազգաց արար յական քթթման. (Եփր. երաշտ.։)
Թէ չէր օր (կամ աւուր) եւ քթիթ ական, որ ի սեռէն ոչ հեռացան. (Հին քեր.։)
Հուպ առ հուպ ի քթիթ աչաց միայն թարթափման թնդեալ ... իսպառ հատուածէին. (Նար. խչ.։)
Ոչ տայ թոյլ ի քթնթս ական հանգչել ինձ. (Ոսկիփոր.։)
Ական քթիթ մի բաւական է տեառն՝ առնել իմաստուն։ Թէ ումեք ակնարկէ, ազդումն լինի շարժման ի քթիթս. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ծն.։)
cf. Կողով.
· Calfa
Նոյն ընդ Կթոց, որպէս աման կթելոյ. կողով, սապատ. ... տե՛ս եւ ՈՐԹ.
Արս փայտատովք եւ թիովք եւ քթոցովք։ Ի քթոց թիկամբք, եւ ի թի ձեռօք չարչարէին. (Ճ. ՟Բ.։ Վրդն. սղ.։)
Ի վերայ բուն հաստ տակին՝ երկու քթոց ջրախոտ եւ խոզի ազբա՛ծ. (Վստկ. ՟Մ՟Ղ՟Գ։) (Այլո՛ւր գրի Կթոց։)
to louse;
to flea.
· Calfa
Նոյն եւ ռմկ. իբր Կտուել. որոնել եւ քաղել զմանր հատս, եւ զոջիլ. կրկտելով մտքրել.
Հայրն տիթոյի քթուէր զչուխայ իւր. (Վրք. հց. ՟Թ։)
resentment, hatred, rancour.
· Calfa
ՔԻՆԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՔԻՆՈՒԹԻՒՆ. Քինապահուիւն. քէն.
Եւ սո՛ւտ եւ առ քինաւորութեանն խօսի մաղխազ զնմանէ. (Փարպ.։)
Վրէժ խնդրել մեծաւ զնմանէ. (Փարպ.։)
Վրէժ խնդրել մեծաւ քինութեամբ. (Ագաթ.։)
Զի մի՛ ննջեսցեն նոքա յայսմ վրիժու խնդրելոյ եւ ի քինութենէ. (Եփր. օրին.։)
caressing, affectionate, coaxing, flattering;
wooing, courting.
· Calfa
Այն՝ որ քծնի, կամ սիրէ քծնիլ՝ բանիւ եւ շարժմամբ (թերեւս որպէս զՔած).
Յանդիմանիչքն զդաստացուցանեն. իսկ քծնիքն լուծանսն եւ գայթագղեցուցանեն. (Ոսկիփոր.։)
Քծնի՛դ աղուէս, յափշտակօ՛ղդ գայլ. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Ուղան սխակալ, աղուէսն քծնի։ Վասն զի քծնի է կենդանին, եւ պատօղ. (Լմբ. իմ. Լմբ. սղ.։)
Սատանայ քծնի գոլով՝ գիտէ եւ զգրեալսն. (Եպիփ. ծն ։)
Եթէ շողոքորթ ցանկութիւն. (Սկեւռ. աղ.։)
Իւրեանց քաղցրագոյն եւ քծնի բանիւքն խաբեսցեն. (Մագ. ՟Ա.։)
to endeavour to please, to affect, to caress, to flatter, to fondle;
to court, to woo, to pay one's court to.
· Calfa
Մի՛ սովորեցներ զնա լկնել, մի՛ քծնիր ընդ նա։ Քծնի քաղցրագունիւքն (ստաանայ). բայց ըատարէ ի չարն. (Սիրաք. ՟Չ 10։ Ածաբ. մկրտ.։ եւ Մագ. ՟Ա.։)
Առիւծք ոռնային քծնելով. (Ճ. ՟Բ.։)
συγγελάω, σαίνω una rideo, adulor, blandior, lenocinor. Շողոքորթել. շողոմել. փաղաքշել. քսուըտիլ.
Անկեալ առ ոտսն՝ քծնէին։ Չարն քծնելով կամէր մօտաւորիլ առ նա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ոչ շունք, ոյք ախտասէրք են քծնելով յայլս ի չար. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Յոմանց նախանձեալ, եւ քսութեամբ քծնեալ. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Փախչել յամենայն քծնող՝ խաբէութեանց. (Մաշտ.։)
cf. Քծնումն.
· Calfa
Այն քծնութիւն՝ որ յառաջն էր, ինչ ոչ օգնէ. (Եփր. համաբ.։)
Գիտէր զքծնումն քաղցրագոյն, եւ զկատարումն դառնագոյն. (Յհ. կթ.։)
cf. Քծինք;
flattery, affected airs, adulation.
· Calfa
Այն քծնութիւն՝ որ յառաջն էր, ինչ ոչ օգնէ. (Եփր. համաբ.։)
Գիտէր զքծնումն քաղցրագոյն, եւ զկատարումն դառնագոյն. (Յհ. կթ.։)
to tear, to rend, to tear in pieces, to reduce in tatters.
· Calfa
Գզել, գզգզել, ծուատել. բզիկ բզիկ ընել.
Զիւր զգեստիկն քճքըճեալ (ի արդատայ) պատառատուն ի դուրս բերէր՝ յաղթծղ պահեալ զանձն իւր սրբութեամբ. (Ագաթ.։)
to be examined, to undergo an examen.
· Calfa
Միտք բազում անդամ ի քննի մտեալ՝ խնդրեն վասն այսր. (Սարկ. պատկ.։)
examiner;
inquisitor;
controller;
fault-finder;
critic;
— գրոց, censor.
· Calfa
Առասպելախօսք քննիչք իմաստութեան։ Զգատաւո եւ զմարգարէ եւ զքննիչ եւ զծեր. (Բարուք. ՟Գ. 29։ Ես. ՟Գ. 3։)
Քննիչ է սրտի եւ երիկամանց։ Այլ է այդոցիկ դատաւոր, եւ աներեւութից քննիչ։ Ո՞րք ճշմարտութեանն են՝ քննիչք։ Հնազանդել պարտիք, եւ ոչ քննիչք լինել. (Ագաթ.։ Ածաբ. մկրտ.։ Պրպմ. ձ։ Մխ. առակ.։)
Քննիչքն ամենայն մեղաց՝ չար հոգիք։ Տեսի զքննիչս հոգւոց, որք դէմ ելին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ἑκζητιτής, στοχαστής եւ այլն. exquisitor, conjector. Այն որ քննէ, խուզարկու.
cf. Քննութիւն.
· Calfa
Գիտութիւն միոյն քննողութիւն միայնոյն է։ Զդատումն քննողութեան առնել։ Մի՛ վարկպարազի ինչ գործ վարկցիս յաստուածային իրս ձեռնամուխ լինել մարդկեղէն քննողութեամբ. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։ Երզն. քեր.։ Տօնակ.։)
examination.
· Calfa
Բանի քննմամբ բաւականապէս՝ գերազանցեալն հասանել իմաստութեան. (Պիտ.։)
Վախճան կատարէր քննման մտացն. (Առ որս. ՟Է։)
Եթէ անօրէն եւ խիստ իցէ (իշխանն), ի խրատ անօրինաց եւ ի քննումն արդարոց տուեալ լինին նա. (Եփր. հռ.։)
Զհեծեծութիւն քննըման նախարարացն երեցուն. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. ՔՆՆՈՒԹԻՒՆ. եւ πολυπραγμοσύνη curiositas եւ sollicitudo. Հետազօտութիւն. փորձ. վարանք.
to smirk, to be treated delicately, to cuddle or indulge oneself, to be nice, dainty, to give oneself airs.
· Calfa
ՔՆՔՇԵՄ ՔՆՔՇԵՆԱՄ. քնքշալ. փայփայել, եւ կամիլ փայփայիլ.
Զարդ խոնարհութեան զո՞ր կոչիցէ. յորժամ ի քնքշելոյ ի յօցտելոյ հանգուշն զիւրեաւ ամփոփիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Որպէս հարք քնքշենալով որդւոց. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Քնքշեմ.
· Calfa
Բազում կանայք այսպէս քնքշին մեզ, մինչեւ զմի անդաստակ չանցանել եւ չտեսնել զնա ի հոգեւոր մսուրս, եթէ ոչ ջորեօք բարձեալ բերիցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
to chase, to drive away or out, to expel.
· Calfa
Քշել ի յանձնէ ոչ կարէ. (Բարուք. թղթ.։)
Ոչ կարեն լու մի կամ ճանճ քշել ի տանէ պաշտօնէիցն իւրեանց. (Ագաթ.։)
Նստէր աբրահամ, եւ քշէր զթռչունսն. (Եփր. եւ Վրդն. ծն.։)
Քշելով եւ ի բաց հալածելով. (Փիլ. լին.։)
Այսոր անդր քշել զամբոխն։ Հովեւքն տաւաղելով զգառինսն քշէին ի դալարաբեր հովիտն. (Արծր. ՟Գ. 4։)
(ի ձայնէս փը՛շ փը՛շ ). ἁναιρέω, ἁφαιρέω aufero, tollo ἁπελαύνω abigo. Վանել ի բաց վարել. եւ Յառաջ վարել. քշել, վռնտել.
fly-flap, fan;
keshotz, flabellum, ringing-instrument agitated by the deacons during the Armenian and Greek Mass.
· Calfa
Զոմն ի սարկաւագաց, յորոց զքշոցն ունէին. (ՃՃ. վրք. բրս.) (որպէս եւ ի հին պատկերս սրբոյն բարսզի ի պատարագելն նորա նկարին սարկաւագունք քշոց ի ձեռս։)
Զքշոցն բերեն ի սենեկէն ի սեղանն։ Լմբ. (պտրգ.։)
Քշոցացն հարումն զօրինակ ունի սրբոց սերովբէիցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Տեսանէր զսարկաւագն բորոտեալ. առնեալ ի նմանէ զքշոցն, ետ այլում սարկաւագի. (Ոսկիփոր.։)
Սարկաւագունքն քշոցիւք եւ բուրվառօք. (Մաշտ.։)
Զունակ բուրման անոյշ խնկին, եւ ըղհնչօղ քշոցանին. (Շ. եդես.։)
ՔՇՈՑ ՔՇՈՑԱՆԻ. ῤιπίδιον flabellum, ventilationis instrumentum. Գործի քշելոյ զճանճս. ճանճավան. հովահարիչ. ... իսկ յեկեղեցւոջ Քչոց կոչին բոժոժազարդ ճօճանակք, զոր շարժեն սարկաւագունք առաջի պատարագի. եւ առ յոյնս նա եւ ի ժամ ընծայաբերութեան հովանի առնեն ի վերայ ընծայից. ըստ որում սկաւառակ քշոցաց ունի զպատկեր սերովբէից կամ քերովբէից. գոյր ասէ Գուառ երբեմն եւ առ լատինս ի վանել զճանճս կամ զմժղուկս ի խորանէ՝ նշանակաւ վանելոյ զփորձութիւնս եւ այլն. եւ ապա սկսան վարել լոկ զքշոց փետրակազմ ի փետրոյ սիրամարգի՝ ի պատարագի քահանայապետին. Թո՛ղ զի յոյնք վարէին երբեմն ի տեղի քշոցի եւ զվարշամակաս կամ զ՝ի քրտանէ թաշկինակս.
to lop off, to trim, to prune;
to cut, to retrench.
· Calfa
ἑκτίλλω, ἁποκνίζω, ἁκρωτηριάζω avello, evello, mutilo, obtrunco, amputo extremitates. (լծ. հյ. քշել. թ. քէսմէք ) Ի բաց վարել հատանելով. կտրել. կորզել. քանցել. յապաւել. կոճոպել. ծայրաքաղ առնել.
Հատէ՛ք զծառդ, եւ քշտեցէ՛ք զոստս դորա։ Քշտեցից, եւ անկնցից ի վերայ լերինն բարձու. (Դան. ՟Դ. 11։ Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 22։)
Ամենայն աշխարհիս յապաւիլ եւ քշտիլ թուիլ. (Փիլ. իմաստն.։)
Քշտեալն եւ ցամաքն բուսաւ։ Ուր հոգի սուրբ է, անդ քշտեալ եւ ի բաց ընկեցեալ եւ աղտեյութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
thy;
adj. poss. thine.
· Calfa
Քեզ տաց զգա, եւ զաւակի քում։ Ա՛ռ զքոյդ, եւ ե՛րթ։ Զամենայն աւուրս կենաց քոց։ Հայեա՛ց աչօք քովք։ Ի ոյոցդ տուաւ քեզ։ Ի ձեռանէ քումմէ։ Ընդէ՞ր աշակերտքն յոհաննու պահեն, եւ քոյդ (կամ քոյքդ) ուտեն եւ ըմպե.եւ այլն։
Իմքս ամենայն քոյ են, եւ քոյքն՝ իմ։ Քոյոյ փութոյդ։ Քոյումդ հետեւել խոստովանութեան։ Հրամանաւ քոյով։ Բանիւ քոյով։ Քոյով օժանդակութեամբ։ Քով մեծաւ ողորմութեամբդ։ Պա՛րտ է իբրեւ քոյոյ (այսինքն քոյում) անդամոյ խնամ ունել ընկերին։ Զքոյս ի քոյոցս քեզ մատուցանեմք. (Կիւրղ. գանձ.։ Ոսկ. յհ.։ Աթ. ՟Ը։ Մաշտ.։ Շ. բարձր.։ Խոսր.։ Մանդ.։ Պտրգ.։)
տե՛ս զէական դերանունդ՝ Դու, քո. դուն, քու .... σύ, σοῦ tu tui. Վասն քո։ Առաջի քո. Ի մէջ քո կամ քոյ. եւ այլն։
ՔՈ կամ ՔՈՅ, քոյոյ, քում քոյոմ. ի քումմէ. քոյով կամ քուվ. քոյ, քոյոց կամ քոց. եւ այլ. ա. դերան. ստաց. σός, σή, σόν tuus, tua, tuum. Որ ինչ անկ է երկրորդ դիմի. քոյին. քու, քուկին.
unveiled, hare-headed, brazen-faced, unblushing, shameless.
· Calfa
Ոյր ի բաց ընկեցեալ իցէ զքօղ ի գլխոյն, կամ զամօթ երեսաց. խիպ չունեցօղ.
Կանայք մերկացեալք, քողընկէցք յայրատեալք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12.) յն. ἁπηρυθριασμέναι omni misso rubore.
adj. poss. thy, thine.
· Calfa
Եղբայր քո բենիամին, քոյին ժողովուրդ։ Բարւոք ստեցեր ի գլուխդ։ Քոյին հեղութեամբդ.եւ այլն։
cf. Քոշքոտիմ.
· Calfa
Եւ մեք յորանջիցեմք, ձգտիցիմք, քոչքոտիցեմք։ Յորժամ զարթնուցուք, բազում ժամս ընդ քորելն եւ ընդ քոչքոտելն հանեմք։ Յորանջիցէ, քոշքոտիցէ, եւ ձկտիցի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ. եւ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Է։)
ՔՈՇՔԵՄ եւ ՔՈՇՔՈՏԵՄ. διατείνω, -ομαι, κνύω, -ομαι expando membra, frico me, scalpo. Ձգտիլ անձին ի յորանջելն. պարզել զբազուկս կամ ձգել, քարշել զանձն. ճապկըտիլ.
cf. Քոշքոտիմ.
· Calfa
ՔՈՇՔԵՄ եւ ՔՈՇՔՈՏԵՄ. διατείνω, -ομαι, κνύω, -ομαι expando membra, frico me, scalpo. Ձգտիլ անձին ի յորանջելն. պարզել զբազուկս կամ ձգել, քարշել զանձն. ճապկըտիլ.
Եւ մեք յորանջիցեմք, ձգտիցիմք, քոչքոտիցեմք։ Յորժամ զարթնուցուք, բազում ժամս ընդ քորելն եւ ընդ քոչքոտելն հանեմք։ Յորանջիցէ, քոշքոտիցէ, եւ ձկտիցի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ. եւ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Է։)
itchy, scurfy, scabby, scabbed.
· Calfa
Ըզկոյրն կամ զկաղն, կամ զքոսոտ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 22։)
Զքոսոտն եւ զվտիտն։ Զքոսոտ ոչխար եւ զախտաժէտ։ Շուն մի քոսոտ. (Մանդ. ՟Զ։ Ճ. ՟Բ.։ Ոսկ. կող.։)
to be infected with the itch.
· Calfa
Խորշանկեալ քոսոտեալ ցամաք երեւի կեղեւն. (Վեցօր. ՟Ե։)
ψωριάω scabie laboro, psora infestor. Քոսոտ լինել. քոս կապել. Մի՛ տալ քոսոտել ոչխարաց ի հօտի իւրում. (Եւագր. ՟Ժ՟Է։)
cf. Քոս.
· Calfa
Նախանձո լցեալ քոստութեաբ. (Արծր. ՟Դ. 2։)
ψωρίασις scabies. Քոս, կամ քոսոտութիւն.
to scratch.
· Calfa
Որ զականջս վասն մարմանջելոյ քորիցեն։ Բազում ժամս ընդ քոշքոտելն հանեմք։ Մագլօքն քորէ։ Որ բանեալ չարեաւն ի նմին քորիցի. (Սեբեր. ՟Զ։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Վրդն. ծն.։ Եւագր. ՟Ժ։)
ψώχω, θρίβω frico. Քերել շփել զմարմաջս. քէրմըշտըկել.
dignity of a —, rural bishopric.
· Calfa
Պաշտօն եւ աստիճան քորեպիսկոպոսի.
Մեծ քորեպիսկոպոսն դանիէլ ... տեսուչ եւ հոգաբարձու էր ամենայն եկեղեցացն հայոց ... եւ էր սորա ընկալեալ զքորեպիսկոպոսութեան ձեռնադրութիւն աստիճանին ի ձեռաց մեծին գրիգորի. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
cf. Քեռորդի.
· Calfa
Որդւոց եւ քուերորդեաց ժառանգեցուցանել։ Քուերորդւոյն ախմարի։ Քուերորդւոյն մատնէ։ Եւ ո՛չ վանորայք ի քուերորդիս պատսպարէին. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Որ եւ ըստ մարմնոյն եւս ազգակից տեառն՝ քուեր որդիք. (Տօնակ.։)
Եթէ դստերան ազգն հատեալ է, քուերորդւոցն (ազգ) մտանէ Մխ. (դտ.։)
leek.
· Calfa
ՔՈՒՌԱԹ կամ ՔՈՒՌԻԱԹ եւ ՔՈՒՌՈՒԹ. պ. քիւրաշ. Պրաս ընտանի. փռասա.
Հազարն, կոտիմն, քուռաթն, բողկն եւ շողգամն։ Քուռաթի եւ սատապի ջուր։ Վասն քուռութի։ Շատ քուռթի հունդ լի՛. (Վստկ.։)
Բռասիոն. արաբ. քուռուս. այգու պռասն. որ է քուռիաթն. (Բժշկարան.։)
colt, foal;
filly.
· Calfa
ՔՈՒՌԻ կամ ՔՈՒՌ. Բառ ռմկ. որպէս Քուռակ (ի կոչականն). Ա՛յ էշ, մի՛ փախչիր. եւ ձայնէր՝ քուռի՛ քուռի (կամ քու՛ռ քուռ), ողորմեայ ինձ եւ դարձի՛ր առ տէրս քո. (Վրդն. առակ.։ եւ Ոսկիփոր.։)
hair-cloth, sackcloth;
sack;
— զգենուլ, to put on, or to wear hair-cloth.
· Calfa
Պատառեաց զհանդերձս իւր, եւ քուրձ զգեաւ ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Դնել զարծաթն իւրաքանչիւր ի քրձի իւրում։ Ի թափելն զքուրձ իւրեանց։ Կայր ծրար արծաթոյ ի քրձի իւրեանց։ Կայր արծաթն ի բերան քրձի իւրոյ։ Յամենայն փայտեղէ անօթոյ, կամ ի հանդերձէ, կամ ի մաշկէ, կամ ի քրձէ։ Առին քուրձս հնեալս ի վերայ ուսոց իւրեանց։ Զգեցարու՛ք քուրձ, եւ կոծեարու՛ք։ Արկին քուրձ զմիջովք իւրեանց։ Թօթափէին զքուրձսն առաջի տեառն։ Եւ զսրբութիւ սեղանօքն քուրձ արկանէի.եւ այլն։
Կիսոց՝ քուրձ լնուին մոխրով, եւ թաղէին ի ներքս զգլուխն. (Եփր. վկ. արեւ.։)
(յորմէ ռմկ. քուրջ ). σάκκος եւ μάρσιππος , μαρσίππιον saccus, cilicium եւ marsupium, crumena θέμα capsula. (գրի վրիպակաւ եւ Քուրց) Խորդ. Խարազն. գործուած ի խոշոր մազից այծեաց կամ ձիոց՝ իբրու կապերտ, եւ պարկ, կամ քսակ, պայուսակ, եւ իբր զգեստ խիստ ի նշան կոծոյ եւ ճգնութեան. խարար, ջուլ, ջուվալ. (եբր. սաք)