cf. Կցորդ առնեմ;
to join, to unite, to fasten;
cf. Կցորդիմ.
Յորմէ որիշ վարի ի բանս եւ գործս, նորին ի պատահար պատուհասին կցորդէ զնա աստուծոյ արդար դատաստանն. (Լմբ. ժղ.։)
communication, participation, relations, connexion, association;
accompaniment, concert;
— կենաց, company, society;
— արեան, consanguinity, affinity;
— չարեաց, the being an accomplice;
ճանապարհ կցորդութեան, roads, means of communication;
— ունել ընդ ումեք, to be connected, in communication with, to form a connexion with;
in compliance with.
Կցորդութիւն (քրիստոսի) առ մահկանացուսս։ Բարձրութիւն մարդոյ՝ առ բարձրեալն կցորդութեամբ։ Շինեաց զմարմինն յարգանդին մարիամու աստուածածնի՝ առանց կցորդութեան առն Աթ. (՟Բ. ՟Դ. ՟Ը։)
Լոյս առանց կցորդութեան խաւարի։ Որակութեան կցորդութիւն ունիմ, ըստ որում մարդս եմ. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to make head against, to cope with, to withstand, to face, to dare, to brave, to beard, to set at defiance;
ընդդէմ —, to oppose, to resist, to withstand;
թշնամի —, to declare oneself enemy, to bear enmity.
Քաղաքն կորեաւ, եւ արդ այսուհետեւ երթեալ կքրեալ (գուցէ կըքեալ) նստիցիս ընդ արուք հովանովք. (Ոսկ. ես.։)
rhapsody;
passage or extract from, part of a poem, canto;
book, chapter.
Հագներգութիւն է մասն քերթածաց՝ ներպարառեալ ստորադրութիւն (այսինքն պարունակօղ զենթադրութիւն ինչ)։ Եւ ոգեալ է հագներգութիւն՝ ի հագնելոյ կարկատուն բանս, եւ կամ ի սարդենի մահակէ պար գալով երգել զհոմերական քերթուածսն. (Թր. քեր. ըստ հյ։)
Հագներգութիւն ըստ հոռոմին լսի գաւազաներգութիւն. կամ ի հագնելոյ կարկատուն սանս. կամ է հագներգութիւն՝ ելք շնչոյ հագագին, զոր երաժշտականութեամբ նուագեն ի տաղս պարանցիկ երգոցն. կամ ի հագուցանելոյ ընդ միմեանս, եւ կարկատելով բանս՝ յիրեարս յեռել. կամ հագնին փայտ է անուշահոտ, որպէս սարդենին՝ որով երգէին. (Երզն. քեր. (ի զանազանից յայլ եւ այլ օրինակս)։)
chiliarch, chief of a thousand men, colonel;
governor, prefect, lord lieutenant;
steward, agent, major-domo, controller, intendant;
house-steward, manager.
millennary.
Կոտորեաց զհազարաւորս հազարօք։ Անհամար բիւրուց եւ հազարաւորաց մարդկան. (ՃՃ.։)
hardly, scarcely, barely.
cf. Հալածական առնեմ.
Հալածել զթշնամիս, կամ ի քաղաքէ ի քաղաք։ Հալածեաց զնա, եւ ած արկ ի դովրա։ Զի՞ հալածես զիս։ Զի՞ եկիք առ իս, զի դուք ատեցէք զիս, եւ հալածեցէք ի ձէջ։ Երանի՛ որ հալածեալ իցեն վասն արդարութեան։ Որ հալածէքդ զիրաւունս։ Խոստանային զարհաւիրս եւ զխռովութիւնս հալածել յանձնէ ախտացելոց։ Իբրեւ զշամանդաղ ցրուեսցին՝ հալածեալք ի ճառագայթից արեգական։ Իբրեւ զեղեամն ի մրրկէ հալածեալ.եւ այլն։
Բացէ բաց հալածել զարդարութիւն կամ զճշմարտութիւն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
apt to be melted, fusible;
dissoluble.
Երկաթ, եւ պղինծ, եւ ամենայն հալական քարինք՝ խառնակեալ էին եւ կորուսեալ ... նախ քան զհալական քարանցն արհեստին գտանելն առ մարդկան. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
cf. Հալական.
Երրեակ զօրութեամբն (ստամոքաց), քարշողականաւն, հալողականաւն, եւ վտարականաւն, որով առաքէ ի լեարդն ութ երակօք. (Ոսկիփոր.։)
cf. Ղամբարանշոյլ.
Ջահազարդեցան ղամբարափայլ անշէջ լուսով. (Յհ. կթ.։)
to illuminate or adorn with festal lamps;
to kindle, to inflame.
Ջահաւորել. լուսազարդել. վառել. բորբոքել. իբր. յն. λαμπαδεύω, λαμπρύνω եւ այլն.
organ.
Երգեհոնօք եւ ղանոնօք յարդաձայնիւք. (Թղթ. դաշ.։)
steersman, helmsman;
director, governor, chief.
Որ բազմութեանդ ղեկավարդ էք ի ծով աշխարհիս։ Եւ թէ սոքա՝ որ ուղղիչք, այսպէս, զաշխարհէ՝ որոյ ղեկավարք եմք, զի՞նչ պարտ է ասել. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
to be steersman, to hold the helm, to steer a vessel;
to govern, to direct, to manage.
Այսոցիկ աստուածպետականացս հետեւելով, որք եւ զբոլորս զարդս երկնայնոցն իմացութեանց ղեկավարեն. (Դիոն. ածայ.։)
cf. Լողակ.
Ղուղակ ընդ ջրայինսն եղէ ես։ Նաւ կազմեաց, ղուղակ գործեաց զմարդ. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. բագն.։)
to hide, to conceal oneself;
to lurk, to crouch, to squat;
to creep into;
to swim.
Մտին ղօղեցան ի մէջ բեթելայ։ Եւ ահա ինքն ղօղեալ իցէ ի միում բլրոց։ Ղօղեալ համարէին ընդ գաղտնեօք մեղաց։ Զի՞չ իցէ տեղի հանճարոյ. ղօղեալ է ի մարդկանէ, եւ ի թռչնոց երկնից ծածկեցաւ. (Յես. ՟Ը. 9։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 9։ Իմ. ՟Ժ՟Ե. 3։ Յոբ. ՟Ի՟Ը. 21։)
Մարդ ի խօսել ընդ վայր ղօղի բանիւք. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 12։)
turner's wheel or lathe;
small wheel, pulley;
block.
Ըստ օրէն հիւսանց պարունակեալ յարմարեսցէ ճախարակին։ Ճախարակօք եւ այլովք գործարանօք յարդարեն գահաւորակս եւ աթոռս. (Մագ. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի՟Ե։ Երզն. քեր.։)
destiny, predestination, fate, fatality;
doom, star, fortune;
դառն, վեհ —, fatal, high destiny.
εἰμαρμένη, μοῖρα, πεπρωμένη, -νον , τύχη fatum, parca, fortuna. Բախտ եւ վիճակ հեթանոսական՝ որպէս թէ գրեալ ի ճակատ մարդոյ, իբրու վճիռ դիպուածոց անհրաժեշտ. սահման եւ հրաման անյեղլի, չարաչար իմանալով զնախախնամութիւնն, եւ զկամս աստուծոյ զդրական կամ զթոյլտուական. ճակտին գրածը.
Բախտ եւ ճակատագիր ուսուցչին, եւ զաստուծոյ նախախնամութիւնն եւ զմարդկան իշխանութիւնն բարձին. (Իգն.։)
Ի կախարդասար աղանդիցն հեթանոսաց պատրեալ, որք զճակատագիրն ասէին նմա ունել զաղեքսանդրու. (Ճ. ՟Ա.։)
troops in battle array, army drawn up in order of battle;
general engagement, pitched battle, war;
fighting, belligerent;
warlike;
օր —ի, day of battle;
— տալ, to wage, to make war, to fight.
Դիմարդարձէին զօրքսն պարսից եւ ամենայն ճակատամարտիցն հոնաց ընդդէմ ճակատամարտին հայոց. (Մեսր. երէց.։)
battle-field, battle-ground.
Ընդ բանակս մարդկան երթան ստիպաւ ի ճակատատեղն. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Ճակատեցուցանեմ.
ՃԱԿԱՏԵՄ ՃԱԿԱՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. παρατάσσω, παρεισάγω aciem instruo, induro. Ճակատ յարդարել. կարգել զզօրն ընդդէմ թշնամեաց. ի ճակատ հանել.
Եւ այս իսկ սատանայի խարդախութեանն գործ է, ընդդէմ ճշմարտութեան զմոլորութիւնն ճակատել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Ընտրեաց յամենայն երիտասարդաց իսրայէլի, եւ ճակատեցոյց ընդդէմ ասորւոց։ Զզօրսն սփռեաց ճակատեցոյց ի մարտ պատերազմի. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 33։)
to put or arrange an army in order of battle, to draw up, to marshal, to array.
ՃԱԿԱՏԵՄ ՃԱԿԱՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. παρατάσσω, παρεισάγω aciem instruo, induro. Ճակատ յարդարել. կարգել զզօրն ընդդէմ թշնամեաց. ի ճակատ հանել.
Եւ այս իսկ սատանայի խարդախութեանն գործ է, ընդդէմ ճշմարտութեան զմոլորութիւնն ճակատել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Ընտրեաց յամենայն երիտասարդաց իսրայէլի, եւ ճակատեցոյց ընդդէմ ասորւոց։ Զզօրսն սփռեաց ճակատեցոյց ի մարտ պատերազմի. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 33։)
beet, beet-root;
cf. Բազուկ.
Կարգեցաւ ճակնդեղ ի վերայ բանջարոց՝ իբրեւ զտեւող յամարայնի ի կերակուր մարդկան. (Մխ. առակ. ՟Ծ։)
fit, proper, decorous, suitable, becoming, seemly, decent, befitting, convenient;
fitness;
ի —, properly, fitty, suitably, opportunely, conveniently, to the purpose;
ի — է, it is fit, expedient, suitable, becoming;
ի — լինել, գալ, պատահել, to suit, to be proper and suitable, to become, to be beseeming or seemly, right, proper, advisable;
ի — առնուլ, to avail oneself of, to profit by;
to improve, to turn to account, to the best account;
չիցէ՞ի —, is it not suitable ?
ի — թուէր նմա, ի — համարէր, he thought fit to;
առաւել ի — գայ, it would be better, it would be more suitable, expedient, convenient;
ոչ ի — թուեցաւ, it did not seem fitting or becoming;
ոչ ի — պատահէին ակնկալութեան նորա ելք գործոյն, his success did not answer his expectations, he was disappointed in his hopes.
Այնպիսի (ի) ճահ եւ ի դէպ իմն յարդարէր. (Նանայ.։)
Քանզի (ի) ճահ էր եւ ի դէպ՝ տալ զօրէնսն։ Մարդիկ իսկ եթէ ասասցեն զայս, ի ճահ է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21. 38։)
cf. Ճահողապէս.
Դիպեցուցանէր զգեղարդն ճահողակի առաջի կացեալ նպատակին. (Ճ. ՟Ա.։)
Յիրաւի արդարեւ ճահողապէս ընդ առաքեալս եւ ընդ մարգարէս կարգեալ դասեցան. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Ի ճահ.
Դիպեցուցանէր զգեղարդն ճահողակի առաջի կացեալ նպատակին. (Ճ. ՟Ա.։)
Յիրաւի արդարեւ ճահողապէս ընդ առաքեալս եւ ընդ մարգարէս կարգեալ դասեցան. (Հ. կիլիկ.։)
to twist, to twine.
Ձգեաց ի նա զգեղարդն, բայց դարձեալ ճօճեցաւ ճաղպատեցաւ, եւ պրծաւ ապրեցաւ. (Եփր. թագ.։) cf. ՃԱՊԱՏԻՄ։
to glitter, to sparkle, to shine, to gleam, to glisten.
Ի ձեռն մարդկային մարմնոյն աստուածային զօրութիւնն ճաճանչելով. (Բրս. ծն.։)
embellished, decorated, adorned;
embroidered.
(յն. եւ լտ. պէսպէս ոճով) Ունօղ զճամուկս. պճնազարդ, ոսկեհուռն, նրբաթել եւ պաճուճազարդ.
to adorn, to decorate, to deck, to embellish;
to embroider, to work.
ՃԱՄԿԱՒՈՐԵԼ. Պաճուճել. զարդարել. պատել ժապաւինօք, եւ այլն։
to make a loud noise, a crash, to cause to crackle, to crack, to burst;
to speak in a bombastic manner, to brag, to boast.
Որ խօսին զաստուծոյ եւ զաստուածայինսն ... յաղագս ճառաց մարդկայնոյ, եւ ճայթեցուցանելով ի լսելիս մարդկան. (Խոր. ՟Բ. 89։)
cf. Ճանապարհորդիմ.
Ճանապարհորդեալ ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս. (Պտրգ.։)
to travel, to make a journey;
to set off, to start, to take the road, to begin one's journey, to walk, to go.
Ճանապարհորդեցաւ ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս առանց մեղաց. (Խոսր. պտրգ.։)
cf. Հաւասարեցուցանեմ;
cf. Հաւասարիմ.
to reason.
Մարդասէրն չհաւաստաբանէ ինչ առ քեզ. (Ոսկ. հռ.։)
certain, true, indubitable, sure, convincing, conclusive, incontestable, positive;
demonstrative, justificative;
cf. Հաւաստեաւ;
— կորուստ, certain loss;
— գիտել, to know for certain;
— առնել, to assure, to convince, to prove;
— իմն է զի, it is certain that.
ՀԱՒԱՍՏԻՔ, տեաց. գ. σαφήνεια certitudo, persdpicuitas ἁκρίβεια accuratio, accurata diligentia. Ստուգութիւն. անվրէպ ճշդութիւն. հաստատութիւն եւ ապացոյց ճշմարտութեան. արդիւնք հաւատարմութեան. փոյթ եւ ճիգն զգւոշաւոր.
Ի քրտան եղեւ, զի զհաւաստիս մարդանալոյն ցուցցէ։ Բազում հաւաստեօք տայր ընդունել զայն։ Դիտեա՛ ինձ զմարգարէութեանցն հաւաստիս։ Պահին բազում հաւաստեօք։ Տե՛ս ո՛րչափ հաւաստեաց պէտք են մեզ, զգուշասցո՛ւք եւ այլն։ Մեծամեծ հաւաստեօք լեալ ամբաստան զնոցանէն։ Նշանա՞ցն հանդէսք, եթէ առաքինութեանցն հաւաստիք. (Ոսկ. ստէպ։)
cf. Հաւաստիք.
faith, belief, creed;
trust, confidence;
fidelity, faithfulness, good faith, sincerity;
proof, testimony, evidence;
Creed;
—ք, յոյս եւ սէր, faith, hope and charity;
քրիստոնէական —ք, the Christian religion;
դաւանութիւն —ոյ, profession of faith;
լոյս, ջահն —ոյ, the light of faith;
մասունք, սահմանք —ոց, articles of faith;
կենդանի, անյողդողդ or հաստատուն, գայթ ի գայթի, մեռեալ —ք, lively, resolute, constant or unshaken, tottering or wavering, dead faith;
անխտիր ի —ս, indifferent as to religious matters;
դաւանել զ—ս, to confess the faith;
ունել —ս, to have faith;
չունել ոչ —ս ոչ օրէնս, to regard neither law nor gospel;
գալ, դառնալ ի —ս, to become converted;
ածել, ձգել ի —ս, to convert;
հաստատուն լինել ի —ս, to be true to the faith;
—ս ի ներքս բերել, —ս բերել, to believe, to give credit to;
—ս ընծայել, to believe in, to give faith to;
—ս ունել յոք, to trust, to place faith in, to put trust in;
— տալ միմեանց, to make a contract, to contract an alliance, to enter into an engagement, to bind oneself;
ուրանել զ—ս, to deny or abjure the faith;
յորում ոչ գոյ —, unbelief;
անցանէ ըստ —ս, it is incredible;
—ոյ, worthy of credit;
cf. Թերանամ.
to believe, to give credit to;
to confess;
to persuade oneself;
to commit oneself, to trust to, to confide in, to rely on;
չ-, to disbelieve;
— յաստուած, to believe in God;
— բոլորով սրտիւ, to believe firmly, with all one's heart;
— ամենայն բանի, to believe every thing;
— զոք, to side with, to second, to lend an ear to.
Հաւատացէ՛ք յաստուած, եւ յիս հաւատացէք։ Հաւատաց աբրամ աստուծոյ, կամ աբրահամ յաստուած, եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Ոչ հաւատացին ի տէր աստուած (յն. տեառն աստուծոյ) իւրեանց։ Հաւատացին արք նինուէացիք յաստուած (յն. աստուծոյ)։ Հաւատացի տեսանել զբարութիւն տեառն։ Բազումք հաւատացին յանուն նորա։ Բայր ինքն յիսուս ոչ հաւատայր զանձն նոցա։ Չնչին փայտի հաւատան մարդիկ զանձինս իւրեանց։ Հաւատաց անքուս դաւթի յոյժ. (յն. հաւատացեալ եղեւ դաւիթ անքուսայ յոյժ։) Հաւատացէ՛ք տեառն աստուծոյ մերում, եւ հաւատասցէ ձեզ։ Մի՛ հաւատայր սիրելեաց, եւ մի՛ յուսայք յիշխանս. Եթէ աղաչիցէ զքեզ թշնամին քո, մի՛ հաւատար նմա (կամ մի՛ հաւանի), եւ այլն։
Ոչ հրեշտակք հաւատացան զքահանայական պատիւ, այլ՝ մարդիկ. (Ճշ.։)
faithful, loyal, honest, trusty, trustworthy;
confident;
true, sure, certain, real;
cf. Հաւատարմաբար;
— լինել, to be verified, confirmed, proved;
to be justified;
to be trusted, believed, adopted, or accepted;
— կալ, մնալ, to rest or remain faithful to;
— առնել, to prove, to justify, to verify, to accredit, to give credit to, to make credible;
— առնել զոք, to assure, to cause to believe, to persuade.
πιστός fidelis, fidus. Մտերիմ ի հաւատս առաջի աստուծոյ, կամ մարդկան. արժանահաւատ. իրաւամբք եւ յապահովի հաւատալի. հաւաստի. վստահելի. ընդունելի. եբր. էմուն, նէէման. թ. էմին.
Նաեւ մեր իսկ բանս հաւատարիմ առնիցէ զվարդապետին բարբառ. (Եւս. քր.։)
Հաւատարիմ լիցի անուն նորա եւ արքայութիւն նորա առաջի իմ։ Եւ արդ տէր աստուած իսրայէլի, հաւատարիմ լիցի բանն քո։ Հաւատարիմ եղեն պատգամքն աստուծոյ։ Ընտրեցաք յաստուծոյ հաւատարիմ լինել աւետարանին։ Հաւատարիմ եղեւ վկայութիւնն մեր ի վերայ ձեր յաւուր յայնմիկ։ Քարոզեցաւ ի հեթանոսս, հաւատարիմ եղեւ յաշխարհի (այսինքն հաւատացաւ)։ Որում եղէ ես հաւատարիմ. ((յն. զոր ես հաւատացայ. այսինքն որ ինձ հաւատացաւ). եւ այլն։)
to be faithful;
to be confirmed, verified, justified;
—նայ լուրս, this news gains credit.
Հաւատարմացաւ նմա որպէս արդարեւ միամիտ գործակից. (Խոր. ՟Բ. 81։)
Այսոցիկ հաւատարմացելոց բանիցս, յարդեանցն փորձէ. (Անյաղթ բարձր.։)
to assemble, to gather together, to collect;
to amass, to hoard, to accumulate, to heap up;
to infer, to conclude;
to concentrate;
to compile;
to stock;
— զանձն, զխորհուրդս or զմիտս, to retire within oneself;
to collect one's thoughts, to meditate.
Ի չարութիւն հաւաքեալսն ո՞ արդեօք գովեսցէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։)
ՀԱՒԱՔԵԼ. Հաւաքաբանել. եզրակացուցանել. Տրամախոհութիւնն է՝ որ հաւաքէ։ Մարդում միայնում գոյ հաւաքելն. եւ այլն։ (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
to spell.
Առանց սիղոբայից հեգէ։ Առանց վարդապետի հեգէր. (Մամբր.։ Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
irony, sarcasm, taunt, jeer, scoff, derision, mockery;
irony.
Նիւթ ընդունայն քաղաքավարութեան եւ կեղծաւորութեան՝ արդարութիւն նոցա, եւ հպարտութիւն՝ հեգնութիւն նոցա. (Իսիւք.։)
mild, meek, gentle, affable;
calm, tranquil, still;
softly, gently.
Այրն մովսէս հեզ էր յոյժ քան զամենայն մարդիկ։ Այր հեզ՝ բժիշկ է սրտի։ Հեզ բարոյիւք, եւ հանդարտ սրտիւ։ Հեզ եմ, եւ խոնարհ սրտիւ։ Հեզոց եւ խոնարհաց։ Ի հեզս եւ ի խոնարհս։ Անկռիւս լինել, հեզս։ Հեզ, դիւրահաւան։ Բարերարացն եւ հեզոցն.եւ այլն։
gently, mildly, meekly;
softly.
Հեզաբար կարդաց յանուանէ զեպիսկոպոսն. (Եղիշ. ՟Ը։)
sweet-tempered.
Հեզ եւ համբոյր. քաղցր. մարդասէր.
gently, softly, quietly, mildly;
cf. Հեզ.
Հանդարտագոյն եւ հեզիկ վարդապետութեամբ վարիլ. (Փիլ. լին.։)
heathen-minded, paganish.
Հեթանոսամիտ մարդիկ. (Լմբ. ովս.։)