to repose, to give repose, to leave to rest;
to recruit, to relax, to refresh, to ease, to recreate;
to lay, to set, to put, to place;
to finish, to end;
to bury, to inter;
to translate, to remove to heaven;
to make happy, to beatify, to glorify;
— յերկոց տունջեան, to rest from daily labour, to repose.
ἁναπαύω, καταπαύω եւ այլն. requiescere facio եւ այլն. Տալ հանգչել. հանգիստ տալ. որպէս թէ Յանկողին դնել. ընկողմանեցուցանել. դիւրել. յանձանձել. եւ Յանգ հանել. դադարեցուցանել. հանդարտեցուցանել. հաճել զկամս սրտին. հանգչեցընել.
commodious, tranquil, easy;
Quietist.
Արա՛ անդորր հանգստական. (Նար. ՟Ղ։)
place of rest;
temporary altar;
tomb, sepulchre.
Ամրանալ հանապազ յանխռով հանգստարանի հանդարտութեան. (Պիտ.։)
Ո՛վ լռութիւն, նաւահանգիստ անդորր, հանգստարան անխռով. (Վրք. հց. ձ։)
Եդաւ մարմինն ի հանգստարանի անդ, զոր իւրովի իսկ յօրինեալ էր. (Յհ. կթ.։)
comforting, restoring, refreshing, recreating, reviving;
Therapeutae.
Յորմէ եւ բանն Գանձ. անդ. սխալագիր.
very convenient, very comfortable.
Անդորրաւէտ. դիւր. դիւրիչ. անդորր. անքոյթ.
lodging, abode, dwelling;
suburb, village, hamlet;
stable;
cattle-shed, sheep-fold;
cf. Կայարան;
— նաւաց, road, roadstead, harbour, port;
— sanctuary, relic.
Ի հանգրուանս եւ ի խորանս։ Ի մակատեղս հօտից, եւ ի հանգրուանս անդէոց։ Բնակիչք հանգրուանի։ Դէմ յանդիման հանգրուանին։ Եկն ի քաղաքս հանգրուանաց։ Ի մէջ հանգրուանացն եւ ոսկեկայ։ Ի հանգրուանէ աւնանայ սահմանք դամասկոսի. (եւ այլն.)
to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.
Հանել զողջակէզսն տեառն, կամ զուարակս եօթն, կամ խունկ ի վերայ սեղանոյ։ Հան զդա ողջակէզ։ Ամենայն ոսկի զոր հանին տեառն։ Յամենայն տրոցն ձերոց հանիցէք հաս։ Եհան հաց եւ գինի, եւ այլն։ Հա՛ն եւ դու պտուղ աստուծոյ ի քոյոց անդամոցդ. (Մանդ. ՟Դ։)
Դարձեալ անդրէն ի սկիզբն հանէ զբանն. (Ոսկ. ես.։)
Ի միջոցին զարդարն ասաց, եւ ապա անդրէն յիւր դէմս հան. (Կիւրղ. թագ.։)
Աւուրս բազումս հանէին անդ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 14։)
intelligence, intellect, understanding, wit, sense;
genius, talent;
wisdom, prudence;
reason, sense, judiciousness;
enthymeme;
— բազմայեղանակ, a rare talent.
Ստուգաբանի՝ Անճարիցն ճար. բայց ըստ դիւրին տեսութեան՝ է որպէս Հա՛ն ճար. մանաւանդ թէ համ ճար) Հնարագիտութիւն. խելամտութիւն. զգօնութիւն. ճարտարութիւն ուշոյ մտաց. ուշիմութիւն. իմաստութիւն. գիտութիւն. մակացութիւն. հասողութիւն. խոհեմութիւն. խորհուրդ. գիւտ. հնարք. միտք ծննդական, եւ բան նորա ներքին. խելք, խելք բանեցընելը.
ingeniously, wisely, judiciously.
Եթէ ոք հանդերձեալ է հանճարաբար բանիւ վարիլ. (Բրս. յուդիտ.։)
Բարիոք եւ հանճարաբար, մանաւանդ եթէ աստուածավայելչաբար. (Տօնակ.։)
cf. Հանճարեղ.
Ողջամիտք, արդարք, հանճարականք, աստուածապաշտք։ Աւանդել հանճարականսն. (Փիլ. լին.։)
cf. Հանճարեղ.
Հանճարամիտն աղեքսանդրոս. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Հանճարեղ.
Հանճարամիտն աղեքսանդրոս. (Պտմ. աղեքս.։)
each, every, all, general, universal;
ընդ —, every where;
—ց ազանց, to all peoples.
ὄλος, σύμπας totus, cunctus, universus . (որպէս թէ Համ ուր, համուռ, համօրէն ուրեք. ամենայն ուրեք գտեալն. ուստի՝ Ընդ հանուր) Ընդհանուր. միահամուռ. ամենայն. բովանդակ. բնաւ. համայն. ողջոյն. բոլոր, ամմէն.
Վէմն անդրդուելի յինք յօդէր զհանուրս՝ զքրիստոսն աստուծոյ դաւանելով որդի. (Շ. տաղ.։)
generally, universally.
ՀԱՆՐԱԲԱՐ γενικῶς generaliter. որ եւ ՀԱՆՐԱՊԷՍ. Հանրականապէս. ընդհանրապէս. առ հասարակ. սեռօրէն. բովանդակօրէն առեալ զամենեսեան կամ զամենայն. բոլորը մէկտեղ.
account, reckoning, calculation, computation;
— ընտրութեան, exact, correct account;
comparison, likening;
ճիշդ, մանրամասն, վերջին —, accurate, detailed, final account;
բոլորակ, *կլոր —, in round numbers;
խառն —, confused account;
սովորական —, running account, account current;
ի —, on account;
ի — իւր, on one's own account;
ի — or հաշուով տալ, to pay on account;
— առնել, to make out an account;
to calculate;
— տալ, to give an account;
to conform, to agree;
ի — ածել, արկանել, to count, to calculate, to compute, to reckon, to number, to enumerate;
— ցուցանել, ընդունել, քննել, ճշդել, մաքրել or սրբել զ—, to present, to receive, to examine, to verify, to audit an account;
փակել, աւարտել զ—, to close, end or conclude, to settle or balance an account;
մտանել ի — ընտրութեան ընդ ումեք, to be compared, confronted with;
առանց հաշուի, incomparable, matchless;
cf. Կշիռ.
Ունիմք առ միմեանս կագ եւ կռիւ, եւ հաշիւս, եւ անդաստանաց բաժանմունս. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Զհանդերձեալ ժամանակն ի հաշիւ ածցուք։ Ամենեքեան զսա զնոյն ի հաշիւ արկանեն։ Յարդեանցն բերէր զհաշիւն (զապացոյց). (Ոսկ. յհ.։)
Ի հաշիւ եւ ի համար զգործ սպասաւորութեանն իւրոյ բերելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
to be reconciled, to agree, to make peace, to become friends;
մերձ էր արեւն ի —, the sun was about to set.
Նմանութեամբ, Մտանել արեւու, իբրու հանդարտել յինքեան.
Աստ է հաչել, եւ աստէն հառաչել. Հաչելով եւ հառաչելով եւ անդադար հեծեծանօք զմեղս քաւել. (Մանդ. ՟Ա։)
in haste, hastily, very soon;
afterwards, next, then, and then, after;
come! now ! well! come on! go! away! make haste! come now! quick!.
τότε tunc, denique. Որպէս նոյն ընդ Հապա. յայնժամ ապա. այնուհետեւ. անընդմիջապէս զկնի. անդէն առ նմին.
ՀԱՊ 2 որպէս նոյն ընդ Ստէպ. ճեպով. cf. ՀԱՊՃԵՊ։ Եւ ըստ կրկին առման՝ իբրու Ստէպ ստէպ. հետզհետէ. անդադար. կամ Երբեմն երբեմն.
haste, speed, hurry, diligence, promptitude, precipitation, headlong haste;
—, —իւ, —ով, in haste, hastily;
expeditiously, diligently, promptly, swiftly, rapidly, quickly;
— տագնապու, with all possible speed, in a hurry, precipitately;
— տալ, to hasten, to make haste, to be quick;
— տալ, to expedite, to hasten, to urge on, to quicken, to hurry;
to despatch;
cf. Փութացուցանեմ.
Ճեպողական. ստիպողական. արագագոյն. անդանդաղ կամ շփոթ.
Տագնապ տարակուսիցս հապճեպ տայ պատմել զանցս անցից աղետիցս։ Հապճեպ տայր վաղվաղակի հասանել։ Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդինուպօլսէ՝ գնայ կայսրն փութանակի. (Յհ. կթ.։)
sighs;
groans, lamentation, weeping;
մեծ, խոր —նս արձակել, to fetch deep or heavy sighs, to sigh heavily;
հեղձամղձուկ զ—նսն առնել, to stifle one's sighs;
— հեղձամղձուկ զնա առնէին, his sighings stifled his utterance;
—նօք, with a sigh;
—նօք ի խորոց սրտէ ասաց, after profoundly sighing he said.
Զայրեաց հառաչանս. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Հառաչումն.
Հառաչումն կամաւոր ապաշխարութեան. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Կոյսըն մարիամ հանդէպ նստէր ի հառաչման. (Լմբ. տաղ.։)
sigh.
Հառաչումն կամաւոր ապաշխարութեան. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Կոյսըն մարիամ հանդէպ նստէր ի հառաչման. (Լմբ. տաղ.։)
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
ՀԱՍԱՆԵԼ Գտանել զխնդրելին. ստանալ. զբռամբ ածել. հանդիպել.
Եթէ ոչ տօթ ջեռուցանէր զանդաստանս, պտուղք ոչ հասանէին. (Եզնիկ.։)
common, ordinary, usual, trivial, vulgar, low;
common, public;
equal, alike;
half, semi, demi;
in common, together, equally, generally;
appellative;
— անուն, common gender;
— բայ, deponent verb;
—, —օր, noon, noon-tide, midday;
ի — աւուրն, զ— աւուրբ, at noon;
ց— օր, till noon;
— գիշեր, midnight;
— տարի, one year with another;
— տեղիք, the common places, general topics;
—աց կեանք, common life;
թշնամի —աց, the common enemy;
միտք, կարծիք, —աց, common sense;
—աց հաւանութեամբ, with one accord;
օգուտ —աց, the public interests;
իրք —աց, public affairs;
ծախիւք —աց, at the public expense;
—աց վարել կեանս, to live in common;
—աց ունէին զինչս, they had every thing in common.
Եղեւ նմա հիւանդանալ եւ մեռանել ի հասարակ ճանապարհի. կէս ճամբան. (ՃՃ.։)
Ցաւն իւրաքանչիւր անդամոցն՝ հասարակ տայ մարմնոյն զհիւանդութիւն։ Ցաւն իւրաքանչիւր հիւանդացեալ անդամոցն՝ հասարակ մերձենայ յամենայն մարմինն. (Բրս. ճգն.։)
common, public;
cf. Հասարակ.
Զի ո՛չ հասարակաց եղեւ այս՝ արդարոց եւ ամպարշտաց. (անդ։)
common, general.
Ոչ բնաւ նեղութիւն ած ի վերայ, եւ ոչ ամենեւին անդորրութիւն. այլ հասարակախառն երկոքումբք կողմամբք յօրինէր զառաքինութիւնս արդարոցն. (Ոսկ. մտթ. ըստ Ճ։)
introduction.
Որովհետեւ բովանդակեցաք զհասարակախօսութիւնս, այսուհետեւ սկսցուք պատմել զաշխարհ առանձին. (Խոր. աշխարհ.։)
equality, parity;
— աւուր, equinox.
Հանդերձեալ էր առ հասարակաւորութիւն միաբանութեան եւ խօսից գալ. (Փիլ. լին.։)
to equal, to divide in two parts, in halves;
to share, to part equally, to portion out;
to accomplish;
— զսէրն ընդ ամենեսին, to love impartially, to be large-hearted;
մի —եսցեն զաւուրս իւրեանց, they shall not live out half their days.
ՀԱՍԱՐԱԿԵԼ. Բովանդակել, իլ. լրանալ.
of which the ears are ripe.
Զդաշտային հասկահասուն եւ ծառափթիթ անդաստանս. (Պիտ.։)
to understand.
Զբովանդակն յեկեալ եղբարցդ հասկանայք։ Հասկացաք եւ զոր բանից ծանոյց մեզ. (Շ. թղթ.։)
cf. Հասոյք.
Զվախճանին հասոյթս եւ զհանդերձն, եւ զգաւազանն եւ զմիւռոնն տայցեն հայրապետին. (Մխ. դտ.։)
happening: lively, clever, intelligent;
— լինել, to arrive, to reach, to attain;
to seize, to take, to catch, to entrap;
to comprehend, to conceive, to penetrate, to discover, to recognize.
Հասու զօրութիւն նորա մինչեւ յանդունդս. (Կոչ. ՟Զ։)
strong, robust, vigorous.
Հաստահարուստ անդամս ունէին. (Վեցօր. ՟Թ։)
well nailed or fastened.
Հաստահեղոյս վկայարանս. (անդ։)
well based or built, firm, solid, stable.
Հաստատուն հիմամբ. քաջ հիմնացեալ, ամրացեալ. անշարժ. անդրդուելի.
Շինել ապարանս գեղեցիկս հաստահիմն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
strong, robust.
Կրկնականն ձայնիս Հաստ. (որպէս ռմկ. ասի հաստումաստ ). իբր Հաստաբեստ. պնդակազմ. յաղթանդամ.
solid, firm, stable;
sure, certain, positive;
solid;
solidly, firmly, strongly, steadily;
surely, truly, positively;
resolutely.
Զհանդերձեալն ոչ ոք հաստատ գիտէ. (Պտմ. աղեքս.։)
very firm, very solid;
firmly, surely.
Ունիմք զայս հաստատագոյն յաւանդութենէ սրբոց հարց. (Խոսր.։)
firm, solid, stable, fixed;
certain, sure, positive;
immovable, constant;
permanent, persevering;
determined;
solid;
cf. Հաստատ;
— կերակուր, solid food.
βέβαιος, ἰδρυμένος, ἁσφαλής firmus, securus ἱσχυρός fortis. (ի Հաստ. Հաստատ) Ունակ հաստատութեան. սերտ. պինդ. անշարժ. անդրդուելի. անքոյթ. տոկուն. զօրաւոր.
paste;
pie, pasty.
Արարաք հաստեայս եւ կարկանդակս. (Երեմ. ՟Խ՟Դ. 19։)
prudent, cautious.
Ոչ յօդ ոտից եւ ի հանդերձս միայն զգուշանալ, այլեւ յամենայն իրս հաստոյժս լինել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։ (յն. այլազգ։))
bit, piece, morsel;
remnant, shred, fragment;
— առնել, կոտորել, to cut up, to cut in pieces;
to break, dash or smash to pieces;
to mutilate, to curtail, to change, to alter.
Հատին ինչ ինչ յայլոցն, եւ այնպէս ունին յինքեանս զհատակոտորսն. որ եւ հատակոտորք իցեն, յայտ յանդիման աղաղակեն, թէ ընդ ամենայն իսկ ողջ մարմնոյն ունին ազգականութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
divination by means of grains.
Ի թովչութիւնս եւ ի հատահարցութիւնս. (Մանդ. ՟Զ։)
money-changer.
κολλυβιστής nummularius, trapezita Լոմայափոխ, որ վաճառէ զհատս դրամոց, այսինքն փոխէ հանդերձ շահու իւիք. որ եւ սեղանաւոր ասի.
linseed.
Խնդրեաց ի նմանէ հատկտաւ, զի արասցէ հանդերձս. (Վրք. հց. ՟Ե։)
cut, shape, fashion;
section, division;
part, portion;
bit, piece, fragment;
retrenchment, separation;
emigration, transmigration, colony;
article, head, point;
segment;
—ք կոնի, conics;
առաջանիւթ — օրագիր, leading article;
— գնալ ուրեք, to emigrate;
գրել —, to write an article;
— տալ բանին, to interrupt, to break in upon.
Ետես անդ հատուածս տապարի. (ՃՃ.։)
Վասն հատուածին վնդայ՝ անուանեաց վանանդ։ Ի սիսականէն արդարեւ հատուած։ հատուած գնացեալ վարդգէս։ Հատուածի պատճառաւ փախստական լինի յարտաշրէ։ Դէմ եդեալ գնացին առ շապուհ հատուած. (Խոր.։)
to remove, to separate or detach oneself;
to retire, to go away, to cut and run;
to change one's abode, to emigrate, to colonize, to settle oneself as a colonist or planter.
cf. Հատուկտիր.
Որ հատուկճիր, եւ յանդուգն է, եւ խիստ է առ միանգամայն հատանել։ Մշակք զիւրեանց վաստակս ոչ հատուկճիր առնելով՝ ամբողջ պահեն։ Հատուկճիր զնինուէացիսն արարեալ։ Հատուկճի՞ր զնոցա քարոզութիւնն առաքեցի. (Փիլ.։)
cutting or reducing to pieces;
— առնել, to reduce to pieces, to atoms;
to exterminate.
Որ հատուկճիր, եւ յանդուգն է, եւ խիստ է առ միանգամայն հատանել։ Մշակք զիւրեանց վաստակս ոչ հատուկճիր առնելով՝ ամբողջ պահեն։ Հատուկճիր զնինուէացիսն արարեալ։ Հատուկճի՞ր զնոցա քարոզութիւնն առաքեցի. (Փիլ.։)