gaiety, good hu mour, wantonness.
Խնդամտութեամբ ճառել, կամ նշանակել. (Կիւրղ. գանձ.։)
seeker-after, inquirer;
guardian, trustee;
emissary;
—ս արձակել զկնի ուրուք, to run after, to hunt for or seek after some one.
Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդինուպօլսէ՝ գնաց կայսր փութանակի. (Յհ. կթ.։)
mortar for pounding incense;
incense-box;
perfumer.
Խնկաղաց, որպէս հայանակ. Իմա՛ որպէս ռմկ. հավանիկ, այսինքնանկան կամ սանդ փոքր։
incense-bearer;
flatterer, fulsome praiser, adulator.
Տայ ... խնկարկուս տապանակին եւսեղանոցն զահարոն ւ զորդիս իւր. (Նախ. թուոց.։)
to incense;
to perfume;
to embalm;
to offer up, to offer;
to intoxicate;
to praise, to honour, to adore;
to extol, to flatter, to flatter grossly.
Մի՛ խնկեսցես ի վերայ խմորոյ արիւն։ Ասէ, ո՛չ խնկեսցես. փոխանակ ասելոյ թէ ոչ մատուսցես արիւն ընդ հացի խմորոյ այլ ընդ բաղարջի. (Կիւրղ. ել.։)
Եկեղգցւոյս շինուածոյ, որ յաշակերտացվերնոցն խնկեցաւ։ Որ աւետարանաւն կենաց խնկիս յարակայ։ Կատարեալ է բան քո խնկեալ։ Մեծասցի անուն հզօրիդ խնկեալ։ Ինքն է աստուած խնկեալ տիրապէս։ Փառաց խնկելոյն։ Խնկեալկնիք արքունակն պատկերիդ։ Խնկեալ խորհրդով։ Ի ձեռն աղօթից եւ ընտիր վարուց խնկելոց. (Նար.։) (յորս ինչ նչ բերի եւ ի նախկին նշանակութիւնս։)
lancer.
Մեկնակազէնք մովաբու հետեւակ խշտաւորքն. (Վանակ. հց.։)
thoughtful, prudent, wise, judicious, sensible, intelligent, cautious, provident, circumspect, discreet;
—ն, intellect, intelligence, reason, judgment.
ԽՈՀԱԿԱՆՆ. գ. φρόνησις prudentia. Խոհականութիւն. խոհեմութիւն. հանճար. խորհողական կամ իմացական կարողութիւն. բանականութիւն. միտք.
prudence, wisdom, discretion, wariness, circumspection, cautiousness, good sense.
ԽՈՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Մտաւորականութիւն. զգոնութիւն. միտք. հանճար. Բանականութիւն.
Փոխանակեալ զխոհականութիւնն ընդ անհանճարութեան. (Սկեւռ. աղ.։)
Զխոհականութիւն, որ է բանականութիւն. (Ուռպել.։)
kitchen;
անօթք —ի, utensils;
cf. Խահարան.
μαγειρεῖον culia, coquina. իտ. cucina. գրի եւ իբր ռմկ. ԽՈՀԱԿԵՐՆՈՑ. փոխանակ գրելոյ Խոհակերանոց, որ եւ ԽՈՀԱՆՈՑ. ԽՈՀԱՐԱՐՈՑ. Տեղի պատրաստելոյ եւ եփելոյ զխահս կամ խոհակերելոյ. աշխանէ.
Խոհակերոցք շինեալք ի ներքոյ պատշգամացն շուրջանակի. (Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 23։)
intellect, sense.
Ի հոլովմանց խոհարանի իշխանական սրտին։ Աղքատիմաստ իմոց խոհարանաց շարժումն. (Արծր. Դ. 2. 11։)
sober-mindedness.
Եւ է խոհեմութիւն՝ առաքինութիւն բանականին։ Գործ է խոհեմութեանն խորհելն ընտրել զչարն եւ զբարին. (Արիստ. առաք.։)
Խոհեմութիւն կատարումն բանի (բանականութեան) է։ Չորք առաքինութիւնք են հոգւոյ. արութիւն, արդարութիւն, ողջախոհութիւ, խոհեմութիւն. (Սահմ. ՟Ժ։)
zool, ram;
Aries, -;
battering -;
windlass, capstan;
ջրաբաշխական —, hydraulic -.
ԽՈՅ. Նմանութեամբ Առաջինն ի կենդանակերպից, յոր մտանէ արեգակն ի մուտս գարնանոյ.
cf. Թաղեմ.
ԹՕՍԵԼ. Այսպէս գրի ի Վրք. հց. տպ. ՟Ի՟Զ. փոխանակ գրելոյ ԹԱԶԵԼ, զոր տեսցես։
the tenth letter of the alphabet, and the sixth of the consonants;
ten, tenth.
Ժ. ՟ժ. Որպէս նշանակ թուոյ՝ է Տասն, կամ տասներորդ։
Ժէն, ժամանակեայ զկեանքս անցաւոր, կարծել չտայ քեզ փառաւոր։ Ժէն, ժուժկալ լինել ասէ յուսումն, թէ եւ ապտակ առնուս յարբումն. (Շ. այբուբ.։)
appointment, time, place of meeting, rendez-vous;
fixed time, term, appointed time, assignation.
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԺԱՄԱԴԻՐ. գ. συνταγή constitutio, coordinatio ὀρισμός τοῦ καροῦ definitio temporis եւ այլն։ Դրութիւն կամ սահման ժամանակի եւ տեղւոյ. պայմանեալ ժամանակ. Դաշն բանի վասն որորշեալ ժամու՝ ժամանակի, նշանի, եւ այլն. խօսք դնելը.
Ժամադրութիւն էր առն իսրայէլի առ դարանակալսն՝ հրով հանել նոցա զբոց ծխոյ քաղաքին. (Դտ. ՟Ի. 38.) (ուր յօրինակս ինչ յն. դնի, նշան)։
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Սահմանեալ ժամանակ կենաց կամ կենցաղոյս. կատարած. օրհաս. կեանքին ու մահին միջոցը, մահուան կետը.
rattle;
bell-ringer.
Ազդարարն ժամահար (կամ ազդարարութիւն ժամահարին) նախ ի փառաւորութիւն աստուծոյ է բոլորից հրաւիրակ, եւ դարձեալ հրեշտակական փողոյն հնչումն նշանակիչ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to arrive;
to happen, to come to pass;
to ripen;
to be able;
to have time or leisure;
ոչ —, to have no time;
to be unable;
— ի գահ թագաւորութեան, to gain the throne, to succeed to the throne;
ժաշամեցին արդիւնքն՝ բանիցն, the words are realized.
ԺԱՄԱՆԵԼ. εὑκαιρέω, δύναμαι opportunitatem nanciscor, vacat mihi, possum οὑ φθάνω non possum Ժամանակ գտանել. պարապ առնուլ. ձեռնահաս լինել. բաւել. կարել. ատիկել. ժմնել.
that kills, or loses time, loitering, lounging, trifling;
— լինել, to kill, or lose time, to trifle, to loiter, to while away.
Որ ոք կամ որ ինչ վաշառէ, այսինքն վետնէ յումպետս զժամանակն. ատենը պարապ անցընօղ.
ԺԱՄԱՎԱՃԱՌ ԼԻՆԵԼ. Ի զուր ծախել զժամանակ. յն. վաճառել զժամանաակ.
loitering, trifling.
Վատնումն ժամանակի յոչինչ պետս. ատէն կորսնցնելը.
church, temple, chapel, house of prayer.
Վարդապետն մեր վանականն՝ սիրող սրբոց եւ սրբութեանց, խաչին եւ եկեղեցւոյ, ժամատեղաց եւ ժամարարաց, քահանայից եւ կրօնաւորաց. (Մաղաք. աբեղ.։)
clock;
watch;
— ճօճանակաւոր, pendulum;
— ծովային, chronometer;
cf. Ժամանակաչափ;
— ելեքտրական, electric clock;
— արեւային, sun-dial;
— աւազի, hour-glass;
— ջրոյ, clepsydra;
խասխաւոր —, anchor watch;
գլանաւոր —, lever watch;
գլխալար —, keyless watch;
հնչակ —, repeater, repeating watch;
զարթուցիչ —, alarum (watch or clock);
երաժշտակ —, musical watch;
ինքնահնչակ —, striking watch, hour and quarter watch;
րոպէացոյց —, seconds-watch;
ութօրեայ լարելի —, eight-day clock;
ուզզել զ—, to set one's watch right;
լարել զ—, to wind up a clock;
քակել զ—, to take a clock to pieces;
բանալի —ցուցի, watch-key;
տուփ, պատեան —ցուցի, watch-case;
թնդիւն, զարկ —ցուցի, tick-tack;
հնչել —ցուցի, to strike;
cf. Ժամ.
cf. Ժահահոտութիւն.
Ընդէ՞ր փոխանակ քաղցրաշունչ օդոյս զնշխար ժանդահոտութեան սփռես ի վերայ իմ. (Պիտ.։)
inheritance, heritage, patrimony, succession;
seizure, possession;
diocese;
ecclesiastical state, the clergy;
— թողուլ որդւոյ, to leave an inheritance to one's son;
մերժել՝ հատանել ի ժառանգութենէ, to disinherit, to deprive of inheritance, to cut off with a shilling;
առնուլ զիմն ի —, to have in inheritance;
ի — ընձեռել զոք, to place one in the church or ecclesiastical career;
ժառանգութեամբ, or ըստ իրաւանց ժառանգութեան, hereditarily, by inheritance.
Բազումք են ի ժամանակիս կրօնաւորաց, որ յաշխարհի առանց ժառանգութեան էին. եւ յորժամ զձեւ կրօնաւորութեն ընկալան, տեարք եղեն ի վանորայս բազում ժառանգութեան. (Շ. թղթ.։)
to simulate;
cf. Ժտիմ.
ԺԽՏԻՄ. ձ. Փոխանակ գրելոյ Ժտիլ. այսինքն յանդգնիլ, համարձակիլ, իշխել.
cf. Ժողովարան.
Ոչ եթէ արհամարհել ուսուցանեմք զշինուածովքն զպատուեալ տեղիսն, որ անուանեալ կոչի ժողովանոց. քանզի ի նմա ժողովին քահանայք, եւ մանակունք ուխտի, եւ պաշտօնեայք. (Սհկ. կթ. եկեղ.։)
council-hall;
committee-room;
club, club-house;
paradise;
church;
synagogue;
mosque;
Ecolesiastes.
Էշն յանաքուր կենդանեաց, որ է հրէից ժողովարանն։ Յաւանակ առ նմինզհեթանոսաց ժողովարանն ասէ. (Մամբր.։)
to assemble, to collect;
to heap, to amass, to gather together;
to receive, to reap, to gather, to get;
to receive, to welcome;
to furl;
to infer, to deduce, to argue, to conclude;
— առ իւր, ի տուն, to entertain, to receive hospitably, to welcome;
to lodge;
— ի մի, to concentrate;
— զյետին շունչ ուրուք, to receive the last sigh of;
զօրս —, to levy soldiers, to assemble troops;
— զկաց մնաց փախստէից, to rally the flying
to add or sum up;
Ժողովեաց զամենայն արս տեղւոյն։ Ժողովեա՛ ինձ եօթանասուն այր ի ծերոցն իսրայէլի։ Զամենայն զտուն հօր քո ժողովեսցես առ քեզ ի տունս յայս։ Ժողովեաց զամենայն ժողովուրդ իւր, եւ բանակեցաւ։ Ժողովէր զցրուեալս։ զորդիսն աստուծոյ զցրուեալսն ժողովեսցէ ի մի։ Բազում եւս զօրս ի շամրաացւոց ժողովեր.եւ այլն։
ԺՈՂՈՎԵԼ. Գումարել եւ բովանդակել զհաշիւ ժամանակաց.
Եթէ այնչափ հազարաց ամաց, որ ըստ նոցա ժամանակագրութեան ժողովին։ Զժամանակ ամացն նոցա ժողովէ ի թիւ ամաց երից բիւրուց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
առաջիկա ժամանակագրութինս ժողովէ ի յերրորդ ամէն սողոմովնի. եւ այլն։ Յելիցն յեգիպտոսէ մինչեւ զշինութիւն տաճարին ժողովին ամք ՟Նղ։ Մինչեւ ցառաջին ամն կիւրոսի ժողովին ՟Ծ ամք։ (Ասող. ՟Ա. 2։)
"cf. Ժոյժ ունել."
Երկպատիկ ժամանակ քան զայս ժուժալ. (Փիլ. տեսական.։)
to be patient, to suffer patiently;
to resign one's self to;
to be courageous, to suffer or bear with courage;
to oppose, to resist;
to abstain from, to be continent;
to do without;
— ի կերակրոց, to fast, to live on a diet;
— ի դինւոյ, to abstain from wine.
Ընդ ժուժկալեալն գոյական յաւէժութեան երկարաձիգ ամանակաւ. (Պիտ.։)
time, moment;
ժում մի, once, once on a time;
sometime.
Որպէս ռմկ. բառիս Ժամ. նշանակէ Անգամ, կամ Երբեմն ժամանակ.
to be importunate, to persist in entreaty;
to be bold, audacious.
Երբեմն՝ Ժտել եւ ժտիլն, այսինքն խնդրել, եւ համարձակիլ՝ միանգամայն նշանակին ի պաղատիլն որպէս զաղքատ եւ զկարօտ.
courage, vigour;
industry, diligence, activity;
assiduity.
Ո՛չ զզօրւթին նորա ոգւոյն եւ զժրութիւն՝ ի ծերութեան հասակ խոնարհելով՝ ժամանակ աղօտացոյց. (Նիւս. կուս.։)
toothless.
Եւ ո՛չ ժօռատ (ասեմք) զհամբակ եւ զարդի եւս ծնեալս, եյլ յորժամ ամանակն պահանջեսցէ, յայնժամ ասին ժօռատք արդեօք. (Անյաղթ անդ։)
the eleventh letter of the alphabet and the fifth of the vowels;
twenty, twentieth.
Մանուկ իմ անկեալ կայ ի տան։ Երդուայ ի բարկութեան իմում։ Բնակեալ ի յարկս, ի քաղաքս։ Հեծեալ ի ձի, կամ ի ջորւոջ։ երիս խանս նաշհոյ ունէի ի գլուխ իմ։ Որ նստին ի քերովբէս։ տէր ի տաճար սուրբ իւրում, տէր յերկինս յաթոռ իւրում. եւ այլն։ Ստէպ ներգոյակն դնի ի թարգմնեալ գիրս յն. եւ եբր ոճով, փոխանակ գործիականի. ի՛ հուր եւ ի ծծումբ դատել։ Աղքատ ոք ի հանդերձս աղտեղիս։ Ի բանս ճշմարտութեան, ի զօրութեան աստուծոյ։ Ի բազուկ բարձր (կամ բարձր բազկաւ) եւ այլն։ Ի. Յո՛ր եւ է հոլովս զօրութեամբ կրկնի երբեմն, կամ երկար Ի՛ ունի զզօրութիւն կրկնութեան իի՛.
Ի բաց կացէք յարանցդ յայդցանէ։ Ի բաց եկաց ի նմանէ առ ժամանակ մի. եւ այլն։
Դատարկութիւն է, եւ անդր ի բաց անշահութիւն գրել (զամենայն)։ Կեփաղիոն մատենագիր այր քաջ ի բաց հին։ Ջրհեղեղին զրոյցք քաջ ի բաց յառաջագոյն քան զովգիգեայ ժամանակսն. (Եւս. քր. Ա։)
Ուր ուրեմն ի բացեայ յայնց ժամանակաց ջրհեղեղն. (Եւս. քր. ա։)
Ի ՎԵՐԱՅ. նխ. ի ձայնէս Վեր, որպէս իվերին կողման կամ կողմն, ներգոյական եւ տրական նշանակութեամբ. որ եւ ի յ. ἑπί, ἑφ’ super, supra cf. Վ. վրայ, վըրան, դեպ ի վրայ.
Կոչեցին զմանուկն վայքաբովթ՝ ի վերայ տապանակին աստուծոյ, եւ ի վերայ սկեսրայրին նորա, եւ ի վերայ առն իւրոյ. (Ա. Թագ. Դ. 21։) Զանձն իմ իսկ եդից ի վերայ քո։ Մեռանիլ ի վերայ ազգին. եւ այլն։
Ի՞Ւ. գ.մ. Ի գործիականէ հարցական եւ մասնական բառիցս Ինչ, եւ ԻՄՆ, որոց՝ իրիք, իմիք իրիւք. եւ ի՞մ, իմիք, ի՞ւ իւիք, առ իմէ՞, զմէ՞, զի՞. յն. τί; διὰ τί; որպէս հոլովական բառիցս, Զի՞նչ ինչ, եւ Ո՞ր ինչ. զորօրինակ եւ Ո՞ ոք, ի տրականն լինի ու՞մ ումեք։ Արմատն կայ եւ ի ձայնս, Հիմ եւ Հիբար, հիկէն. այլ ոչ գտանի լոկ Ի։ Արդ՝ Ի՞Ւ, ըստ որում հարցական, նշանակէ, որո՞վ բանիւ կամ իրօք. ինչո՞վ. κατὰ τί; quona? unde?.
Ի՞ւ արդ յեղանակաւ վաղվաղակի բնաւորի առ մեզ զոր կամեսցուք. այսինքն որո՞վ եղանակաւ. τίνα τρόπον; quo modo?. (Պղատ. օրին. Է։) Գտանի եւ վերբերական յարաբերիչ, իբր Որով իւիք. որով բանիւ.
Ի 3 Տառ ձայնաւոր՝ իբրեւ հնչեցալ Ի, եւ անուանեալ Ինի կամ Ին. միջակ ըստ ամանակին, վասն որոյ եւ երկեմանակ ասի, երբեմն ձգտեալ երկարաւ, եւ երբեմն ամփոփել սղիւ։ Եթէ յայլ լեզուս ի՝ իցէ յառաջ քան զբաղաձայն, պահի եւ ի մեզ ի. զորօրինակ իսրայէլ, իսահակ, իդոս, իկոնիոն, իգնատիոս, իտաղիա, եւ այլն. ապա եթէ ի, իցէ առ այլս յառաջ քան զայլ ձայնաւոր, (որ յայնժամ առ լատինս կոչի ի՛ երկայն իբրու մերս ե) Փոխի առ մեզ ի յ. զոր օրինակ յովտ, յովբ, յակովբ, յեսու, յիսուս, յուստոս, եւ այլն։ Ի. Ընդ Ւ տառին, սովորաբար երկրաբառգործէ իւ, իբր եու. զի յորժամ իցէ զկնի նորա բաղաձայն տառ բնական՝ այլ ոչ դիմորոշ յօդ, հիչի ի մեզ՝ ո՛չ որպէս գաղղիականն u, կամ որպէս զայլազգական ձայնսդ իւսթ, կիւնահ, կիւլ, եւ այլն, այլ իբրեւ եու. վասն որոյ եւ անխտիր գրի ըստ նախնեաց, իւր, բեւր, աղբեւր. միւս, մեւս. հիւր, հեւր. հարիւր, հարեւր, եւ այլն։ Իսկ յայլ տեղիս իւ ՝ հնչի որպէս գրեալ թաւանշանաւ՝ նուրբ իվ, զոր օրինակ, թիւ, քիւ, բանիւ, բանիւն, երիւար, եւ այլն։ Ի, կամ ի. նշան թուոյ՝ է Քսան կամ քսաներորդ. զի որպէս յայբէ մինչեւ ի թոյ՝ նշանակ միաւոր յաւելուածոյ են տառք, զկնի ժ տառի տասնաւորս ի մէջ բերեն յաւելուածս։
as, like, in the same manner as;
whilst, when, while;
nearly, within a little, almost, about;
as if;
— այն թէ, — զի, — եթէ, as if;
like as it were;
ոչ եթէ, not that, not only;
— ? how? by what means ? in what manner ? — ապա ? — արդեօք ? how then? how ever? — է? how is it? — ոչ ? of course, without doubt.
եւ կերակուրք ժանեացն ծախման ձկունք որսորդաց, իբր նոքին կամացզրպարտչաց։ Իբր զաստուածամարտիցն զքո հեստելոցն արաբանակ բերանս երեաց։ Ո՞րպէս զունայնութեանցսիբր զլրութեանց ճառեցից։ տատանեալ հոգիս ի յայսմ աշխարհի մարմնոյ շինուածով իբր ի նաւակի. (Նար. մծբ. եւ Նար. ՟Լ՟Գ. եւ ՟Կ՟Ա. ՟Ն՟Բ։)
as, so that, like;
when;
almost, nearly;
—, — այն թէ, — եթէ՝ թէ, as if, in some way;
— զի, as, because;
— ոչ եթէ cf. Իբրեւ ոչ եթէ.
հոգացեալ խնամարկութեամբ վասն մարդկան բանականաց, իբրու զի յետ ժամանակաց լրման դիւրընկալ լինիցի։ Զգաւազանսն շերտեալ արկանէր յաւազանսն, իբրու զի ոչխարացն տեսեալ պի ջուրսն՝ ծնանէին խայտախարիւք. (Շ. բարձր.։)
feminine, womanlike;
effeminate, womanish;
feminine gender;
— տոհմ, the fair sex, women;
— ախտ, hemorrhage.
Ի դատաստանի ոչ ծառայութեամբ վայիլ, եւ ո՛չ իգական խանդաղատանօք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ.) (դրեալ էր հիքական)։ Նշանակաւ՝ կին է ադամական բնութիս՝ վասն ի նիւթն միտելոյ, եւ իգական ախտիւ (տկարութեան՝ իբր տեռատեսութեան) վարակելոյ. (Երզն. մտթ.։)
ԻԳԱԿԱՆ. ըստ քերականաց՝ Ձայն նշանակիչ իգի, կա՛մ իրօք, եւ կամ ըստ յանկութեան լեզուաց եւեթ.
to become effeminate;
to be guilty of sodomy;
իգացեալ, effeminate, womanish;
sodomite.
Եթէ վատթար հեշտութեամբն իգանամք, վախճան նոցա է անքուն որդն։ Ի հեշտալի տեսութեանցն իգանալ։ սրտմտականն իգացաւ, եւ բանականն չորացաւ. (Լմբ. սղ.։)
intelligible, comprehensible, perceptible, conceivable;
intellectual, intelligent;
—ք, spiritual intelligences;
— է, it is to be understood, it means.
զայսոսիկ զվերասացեալսդ իմանալեօք տեսեալ ի հեռուստ ժամանակաց. (Շ. բարձր.։)
to understand, to know, to feel;
to conceive, to comprehend, to perceive, to learn, to find out, to discover;
to think, to consider;
to believe;
զօրութեամբ —, to understand (something omitted);
հնարս —, ելս՝ ելս իրաց —, to find means, to exercise one's ingenuity, to invent;
իմաստս չարս —, to weave a conspiracy, to form a plot, to cabal, to conspire;
զանձին — բարի, to seek one's interest, to consult one's own happiness;
գիտէ — զամենայն հնարս, he knows how to attain his end, how to manage.
Իմացի՛ր, զի իշխանական կամս է հրեշտակաց եւ մարդկան. (Յճխ. ՟Բ։)
ԻՄԱՆԱԼ. Իմաստասիրել բանիւ, այսինքն բանական խորհրդածութեամբ. մակաբերել տրամադրութեամբ.
Խորդացն իմանալ յառաջագոյն զձմերունս կարեւորս։ Եղջերուաց գտաւ չժամանակ խառնիցն իմանալոյ. (Եզնիկ.։)
Չար դեւն իսկ իմացաւ զայնպիսի նշանակութիւն. (Ոսկ. մտթ.։)
Քանզի անուն եւ սահման զբնութիւն ենթակայ իրին յայտնեն, վասն է՞ր իմացան զսահման։ Սպանմունք լիէին եգիպտացւոցն ի վերայ իւրաքանչիւր սահմանի, մինչեւ իմացան չափ մի, որում անուն էր սպանակ. (Սահմ. ՟Գ. ՟Ժ՟Է։)
signification, sense, meaning, substance, drift;
acceptation;
understanding, good sense, judgment;
notion, knowledge;
conception;
thought, idea, design, project;
maxim, axiom;
invention;
expedient, means;
intrigue, machination, plot, snare;
—ք ուղղութեան՝ առաքինութեան, sentiment of probity, of virtue;
մեծահրաշ —ք, mysteries;
զգայարանք —ից, the mind, intelligence;
ուշ —ին՝ —ից, spirit, thought;
յ— եւ ի բան հասանել, to arrive at the years of discretion;
գալ յ—, to return to one's self, to recover the senses;
to be known, understood;
ունել զիմաստս իրիք, յիմաստս իրիք երթալ, to understand, to seize the meaning, to comprehend;
—ս չարս իմանալ, cf. Իմանամ;
զ— խորհդեան կատարել, to execute the deliberation of council;
զիմաստս խաբէութեանն լուծանել, to frustrate a plot, to baffle an intrigue;
—քն գործք լինէին, the ideas were realized.
Դաշնակաւորութիւն արասցեն իմաստ բանականի մտացս, եւ ձայն զգալի մարմնոյս. (Լմբ. սղ.։)
intellectual, intellective;
sensible.
արկ ի զկենդանութիւն ի փչել բերանոյ իւրոյ զկենդանական շունչն իմաստակիր մտաւորութեան՝ բանաւորութեան. (Ագաթ.։)
wisely, learnedly.
Որոց իմաստապէս նշանակէ բան. (Մաքս. եկեղ.։)
philosopher;
sage, man of science, of learning.
Ի սուրբն սոփիա գումարեալ կան բազմութիւն հոգելից իմաստասիրաց, որք անլռելի հրաշաձայն եղանակօք վերառաքեն զմաղթանս. (Ճ. ՟Ժ.։)
cf. Իմաստնարար.
Իմաստնացուցիչ հաղորդութեամբն առլցեալս զնոսա նշանակէ. (Շ. հրեշտ.։)
wisdem, sense, reason;
understanding, knowledge;
philosophy;
skill, science;
գերաբուն —, sovereign wisdom;
իմաստութեամբ, wisely, sensibly, judiciously;
prudently, discreetly.
Իմաստութիւն ստուգաբանի իմացումն՝ կա՛մ անցելոց իրացն, կամ առաջիկայիցն, յորս կարէ հասանել տեսողական մտացս հանճար։ Իմաստութիւն ստուգաբանի իմացութիւն. եւ այս ծերոցն ի դէպ է՝ քան մանկանցն՝ վասն հնութեան ժամանակին. (Լմբ. սղ.։)
wise, learned;
intelligent;
prudent, judicious, discreet, sensible;
skilful;
sentimental;
philosopher;
— առնել, cf. Իմաստնացուցանեմ;
—, —ս, cf. Իմաստութիւն
σοφός sapiens. ունօղ իմաստութեան. մտաւոր. գիտուն. խելացի. ... որպիսի լինի միայն իմացական եւ բանական արարած, յետ աստուծոյ աղբերն իմաստութեան.
Ի սիրտ ամենայն իմաստիոց ետու զիմաստութիւն, եւ արասցեն զխորանն, եւ այլն։ Կին իմաստուն եւ բարեպաշտօն օրհնեսցի։ Իշխանք տայանու իմաստունք խորհրդականք թագաւորի։ Ո՞վ է այր իմաստուն՝ եւ ի միտ առցէ զայս։ Սերգեայ պօղոսի առն իմաստնոյ։ Կորուսից զիմաստութիւն իմստնոց։ Յաւուրս զաքարիայ իմաստնոյ։ Ամենայն ղեւտացի՝ որ ոք էր իմաստուն նուագարանօք երդոցն։ Որ իմաստունն է՝ ի ժամանակին յայնմիկ լռեսցէ։ ամենայն ինչ ուղիղ է իմաստնոց.եւ այլն։
intelligence;
intellect, understanding, comprehension, perception;
sentiment, opinion;
thought, design, project;
—ք, the celestial intelligences, the angels.
Մի՛ թողուր զիս ի զգայարանականս իմացութիւն. (Լմբ. սղ.)
declivity, incline, slope;
steepness, a steep & profonnd declivity;
առ —, — առ —, precipitous;
in a sloping manner, downwards.
Էր ի տեղւոջ անդ աշտարակ. . . եւ դուռն առ ի շեղ ի ներքսակողմն ի մոխիր անդր (միամուտ) առ լեփ շինեալ. (մի ձ. առ լեգ, եւ մի առ լեբ). ի յն. եւ լտ. լոկ ասի, փոխանակ բառից մերոց, առ ի շեղ եւ առլեփ։
full;
superabundant, copious;
fully, completely, thoroughly, entirely;
perfectly;
լի առնել, to fill, to load, to heap;
զբազում լսելիս լի արար բանն, many have heard him;
լի լինել, cf. Լիանամ;
լի եւ լի, cf. Լիուլի;
լի ափով, ձեռօք, by handsful, profusely, generously;
լի աւաբաւ, loaded with booty;
լի փառօք, covered with glory;
լի աւուրք, full of years, old;
լի մտօք, sensible, judicious, wise;
լի երախտագիտութեամբ, full of gratitude, of affection, of faults;
զաւուրս տասն լի, ten entire days;
լի կատարեալ, բովանդակ, perfectly full, entire, complete, perfect, cf. Լիակատար;
լուսին լիով լուսով նկարեալ, full moon;
բաժակ գինի լի արկանել, a glass of wine full to the brim;
լի զհասակ մարմնոյն ունել, to be adult, to arrive at man's estate;
լի են բերանք նոցա ծաղու, they are full of laughter, of merriment;
լի ասացեր, you are quite right.
ԼԻ ԱՒՈՒՐԲՔ. այսինքն Ծերացեալ, կամ լցեալ զժամանակ բազմամեայ։ Ծն. ՟Ի՟Ե. 8. եւ այլն։
Լի՛ զօրէնսն եւ զպատուիրանս կատարեցի. (Վանակ. յոբ.։)
Լի արժանաւ որապէս նմա արասցուք զաշխարհագովութեանցն տալ մրցանակ։ Փութանակի եւ լի ամենայն ճեպով. (Պիտ.։)
Տեսանե՞ս զմարդասիրութիւնն աստուծոյ լի եւ լի (յն. զմարդասիրութեանն աստուծոյ լայնութիւն). հարիւր ամ ձգեց զժամանակն. (Կոչ. ՟Բ։)