to speak vulgarly or like a peasant.
Բնակէ յամրոցին, որ այժմ զռղայլ (իբր զօռ ղալէ) վասն անհեթեթ ամրութեան գեղջկաբանեն. (Արծր. ՟Ա. 15։)
peasant, villager, countryman, boor, plebeian;
rustic, unpolite, uncivil, vulgar, low.
Գեղջուկք եւ թագաւորք։ Յելլենացւոց ոչ միայն գեղջկաց, այլ եւ թագւորք։ Իշխանաց եւ գեղջկաց։ Զգեղջուկս, եւ զազատս։ Տգէտ համարելի է եւ գեղջուկ. (Փիլ.։)
ground, earth, soil, land, place;
զգետնի, ընդ —, ի գետնի, ի —, on the ground, in the earth;
կորացեալ մտանել or պշնուլ ընդ —, covered with confusion to look on the ground;
անկեալ ի — երկիր պագանել, prostrated to worship;
հարկանել զգլուխն ի —, to knock one's head on the ground;
զարկանիլ, հարկանիլ զգետնի, to throw one's self violently on the ground;
զարկուցանել, հարկանել զգետնի, cf. Զգետնեմ;
գետնի աղիք or պտուղ, earth-worm.
Լուայ, թէ գետինն չորեքհարիւր սատեր արծաթոյ է։ Իջուցին զբեռն իւրաքանչիւր ի գետին։ Ընկեա՛ զդա ի գետին։ Բազմել ի վերայ գետնոյ.եւ այլն։
reptile, that creeps, crawls on the ground;
tortuous;
— ճանապարհորդեմ;
to travel or to go on foot.
Որ գնայ ընդ գետին, սողի կամ քայլէ ի վերայ երկրի.
the lying down on the ground.
Ժուժկալութիւն պահոց, եւ գետնախշտութիւն, եւ զծնրադրութիւն, եւ զայլ ճգնութիւնս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
that treads on the zarth, that walks on the earth, mortal.
Անասնայինն լծակցութեամբ երկրասիրաբար գետնակոխ սայլիւք բարձեալ տանիցի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
land-surveying.
Որպէս զի լինել գետնաչափութեամբ մղոնն 1000 քայլ. (Խոր.։)
weeping, wailing, noise;
— գործել, to weep;
on, up, above;
more, very, much.
Գեր զմարդիկ։ Գեր զբնաւ։ Աղիտագոյն գեր զմահուն վտանգս։ Աւելի գեր զասացեալսս։ Գեր զբազումս, եւ այլն. (Պիտ.։)
Գեր զոր ոչ ինչ եղիցի այլ վերանցեալ սեռ. (Պորփ.։)
Ու՞մ այլ ումեք իրաւացի առաւել՝ գեր դմա չափել հատուցումն. (Պիտ.։)
ԳԵՐ Ի ՎԵՐՈՅ. նխ. սեռ. խնդրով. ὐπέρ supra, prae եւ այլն. Վերագոյն. ի վեր քան. առաւել քան.
Գեր ի վերոյ ծայրից լերանց, կամ սրբոյն Գողգոթայ, ամենայն երկնի, կամ ալեաց ցանկութեան, քննութեան, երկիւղի, եւ այլն. (Անան. եկեղ.։ Շար.։ նար։ Մաշկ.։ Լմբ.։)
supernatural;
sublime, excellent, divine.
ὐπερούσιος supernaturalis, naturae modum excedens եւ այլն. Գերագոյն քան զբնութիւն հասարակաց. գեր ի վերոյ բնութեամբ կամ ի բնէ. չնաշխարհիկ. գերահրաշ. գերբնական իրք, կամ գերաստիճան ոք.
supreme, sublime, excellent, superior, eminent.
Գերագոյն լոյս, մաքրութիւն։ Ի գերագունէն էութեամբ։ Գերագունիցն զօրութեանց. (եւ այլն. Դիոն.։)
Մարգարէից գերագոյն։ Գերագոյն ընտրելոց։ Գերագոյն քերովբէից, երկնից, եւ այլն. (Շար.։)
superlative.
ԳԵՐԱԴՐԱԿԱՆ ՄԱՍՆԻԿ ասի առ քերականս ըստ յն. դադօս կամ սդօս, եւ լտ. սիմուս կամ իմուս, յանգ ածականաց. որ չիք ի մեզ, այլ վարեմք զբաղդատականն, գոյն, կամ յառաջոյ դնեմք, եւ՛ս, ամենա. գեր. եւ այլն. (ռմկ. է՛ն մէնծը, էն պզտիկը) (Թր. քեր.։)
Ասին գերադրական. որպէս ի քերականութենէ քերական. եւ այլն։
elevation, sublimity;
preference;
excellence, advantage.
Ոչ բաւականացաւ դնելովն՝ յամենայն ժամ, այլ գերադրութիւն առնէ ասացելոցն՝ յաւիտեան. (Լմբ. սղ.։)
to surpass, to surmount, to excel, to exceed.
ὐπερβάλλω, ὐπερβαίνω, ὐπερέχω excello, excedo, supero, transcendo Գերազանց լինել քան զայլս. յառաջել անցանել. առաւելուլ. եւ Զանցանել ըստ չափ.
Գերազանցէ քան զհեղեղին յորդութիւն։ Անդր քան զօրինակն գերազանցեաց ճշմարտութիւն ի նշանս, եւ այլն։ Հօրն կրիցն գերազանցեաց։ Անճառ ես բանից, եւ գերազանցեալ քննութեանց. (Նար.։)
excellence, sublimity
Գերազանցութիւն աստի չարեացս, կամ անարագութեան, մեղանաց. (եւ այլն. Ոսկ. յհ.։ Լմբ. սղ.։)
eminent, pre-eminent, supreme.
Խոնարհ են ճառքն, այլ գերակայք են աւանդութիւնքն. (Եփր. աւետար.։)
Քան զայլսն ամենեսին յարուցեալ եւ գերակայ դուք ո՛վ Քրիստոսասէրքդ թագաւորք. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Եւ այս ի յամս էր ոչ սակաւ, այլ քառասուն՝ եւ գերակայ. (Շ. եդես.) այսինքն աւելի, զանցեալ։
bitter;
sour, acrid, sharp, harsh, grievous, painful, disagreeable, tiresome, tedious, disgraceful, fatal, sad, tormenting, austere;
maddening;
biting, satirical.
Համայն ծա՛նր է եւ դառն։ Դառն իշխան, ծառայութիւն, հալածանք, կամք. եւ այլն. (Փարպ.։)
to turn, to turn about, to return, to go or come hack again;
to repair;
to be converted;
— յետս or ընդ կրունկն, to recede;
ընդէմ —, to object, to resist, to oppose;
— ի քրիստինէութիւն, to become a christian;
— առ Տէր, to repent, to reform;
— յաստուծոյ, to rebel against God;
— աւուր, to draw towards night;
ի — տարւոյն, the year after;
ի ղէն —, to arm one's self, to take arms.
(յորմէ իտալ. դօռնա՛րէ). ἁναστρέφομαι revertor, redeo Գալ անդրէն՝ ուստի եղեւ մեկնիլ. շրջել զերեսս եւ զգնացս յայլ կողմն.
Դարձաւ անդրէն առ նա ի տապան անդր։ Դարձցուք յեգիպտոս։ Դարձի՛ր անդրէն առ բաղակ։ Դա՛րձ առ իս։ Եւ ո՛չ դարձաւ։ Յի՛ս դարձ տէր, եւ ունկն դիր ինձ։ Դա՛րձ առ մեզ աստուած փրկիչ մեր։ Դարձցին յետս.եւ այլն։
Դարձցի սրտմտութիւն բարկութեան տեառն յիսրայէլէ։ Դարձեալ էք ի նմանէ (յաստուծոյ)։ Դարձան իւրաքանչիւր ի ճանապարհաց իւրեանց չարաց.եւ այլն։
ԴԱՌՆԱԼ. τρέπομαι, στρέφομαι vertor եւ այլն. Փոխիլ կամ շրջիլ յայլ ինչ. լինել.
Հող էիր, եւ ի հող դարձցիս։ Զգաւազանն՝ որ դարձաւ յօձ։ Դարձցիս յայր այլ։ Դարձցին ձորք նորա ի ձիւթ։ Դարձան երեսք ամենայն ի գոյն դալկան։ Դարձան ի սուգ օրհնութիւնք պարուց մերոց։ Զիա՞րդ դարձար ինձ ի դառնութիւն որթդ օտարացեալ։ Ի գութ դարձաւ։ Սրտմտութիւն բարկութեան յողորմութիւն դարձաւ.եւ այլն։
ԸՆԴԴԷՄ ԴԱՌՆԱԼ. ՅԵՏՍ ԴԱՌՆԱԼ. Ի ՓԱԽՈՒՍՏ ԴԱՌՆԱԼ. եւ այլն. Տե՛ս ի յարակից բառսդ։
of a painful or violent death.
Դառնամահ տանջանք։ Զդառնամահ սատակումն։ Ի դառնամահ որոգայթս։ Դառնամահ մեռանել. (Եփր. խոստ. եւ այլն։ Մանդ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։ Լմբ.։ Հց. աթ. կիւրղ.։)
to become bitter, to turn sour;
to be offended, irritated;
to be tired, displeased.
Դառնասցի յորովայն քո, այլ ի բերան քո է քաղցր. (Յայտ. ՟Ժ. 9. 10։)
vexatious, offensive, irritating, maddening.
Զդառնացօղս՝ որ բնակեալ են ի գերեզմանս։ Ազգ չար եւ դառնացօղ։ Մի՛ լինիր դառնացօղ իբրեւ զտուն դառնացողաց. (Սղ. ՟Կ՟Է. ՟Հ՟Է։ Եզեկ. ՟Բ. եւ ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ. եւ այլն։)
to imbitter;
to sour, to irritate, to offend, to tire, to displease.
Նմանութեամբ, Վշտացուցանել. զայրացուցանել անհնազանդութեամբ, եւ այլն. սիրտը էրել. նեղացընել. բարկացընել.
Դառնացուցանէին զիսահակ եւ զռեբեկա. Փորձեցին դառնացուցին զաստուած բարձրեալ։ Դառնացուցանել զիս գործովք ձեռաց իւրոց։ Դառնացուցեր զբանն տեառն (այսինքն հեստեցեր ի բանէն). եւ այլն։
that imbitters, irritates.
Իրք փորձութեանց ամենայն տրտմեցուցիչք են եւ դառնացուցիչք։ Կրեն զչարչարանս եւ զտուգանս, եւ զայլ ամենայն դառնացուցիչսն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
bitterness, disgust, sharpness, gall, distaste;
grief, displeasure, vexation;
rigour;
enormity;
mordacity.
Ողկոյզ նոցա դառնութիւն։ Լցոյց կամ արբոյց զիս դառնութեամբ։ Դառնութիւն մաղձի։ Խիթք դառնութեան (յն. դառն)։ Դառնութիւն եւ բարկութիւն։ Դառնութիւն անձին։ Ոչ ունի դառնութիւն տնակցութիւն նորա. եւ այլն։
order, rank, division, body, class;
choir;
place;
lesson, precept, dictate, instruction;
— ասել ումեք, to lecture, to read, to teach.
(լծ. յն. դա՛քսիս, դա՛ղմա. եւ թ. տիղ, տիղի) τάξις, τάγμα, χορός coetus, chorus, cohors, ordo եւ այլն. Բազմութիւն կարգաւորեալ, եւ կարգ ի բազմութեան. որպէս որոշեալ խումբ, գունդ, հոյլք, ջոկ, պար. երախան.
Դասք անմար մնականք երկնաւոր զօրացն. (եւ այլն. Շար.։)
Է՛ ինչ որ վեհին, եւ է՛ ինչ որ վատթար դասուն է։ Որ զօրութեամբ եւ դասիւ երկրորդն է. եւ այլն. (Փիլ.։)
deserter;
— լինել, to desert;
to apostatise.
Դասալքից՝ որք թողին զարդարոյն զդաս, վրէժս առնուլ։ Ի բարեպաշտ մարգարէութենէն նա դասալիք եղեւ. (եւ այլն. Փիլ.։)
troop, order, division;
flock (of sheep, etc.);
herd (of oxen, etc.).
Նուաստ կամ անարգ դաս. երամակ. վոհմակ. հոյլ. ջոկ անբանից եւ նմանեաց նոցին. յն. պէսպէս ἁγέλη, βουκόλια, ἑσμός եւ այլն.
ordinal;
classical;
arranged, divided.
Դասական (անուն) է, որ զդաս յայտնէ. առաջին, երկրորդ եւ այլն։ Դասականն (մակբայ). յետ այսորիկ, յառաջագոյն, մի ըստ միոջէ. եւ այլն. (Թր. եւ Երզն. քեր.։)
the first of an order or class;
chorister, precentor, master of the choir.
Զօրավարք, հեծելապետք, եւ ազգագլուխք, եւ հետեւակ ցեղիցն դասուց զարդարողք ... որպէս եւ բազումք, դասապետս մականուանեն զսոսա սոցունց։ Զօրավարացն եւ դասապետացն, եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
cf. Դասեմ.
Դասաւորեա՛ զսա վերնոց։ Դասաւորելով յաջակողման դասուն։ Դասաւորեցայք ընդ հրեշտակս ի յերկինս. (եւ այլն. Շար.։)
to put in order, to order, to arrange, to distribute;
to enrol, to associate.
Ընդ սուրբս քո դասեա՛։ Ընդ հրեշտակսն դասեցայք. (եւ այլն. Շար.։)
place of educa-tion;
preceptor.
Զքեզ (զխաչդ) եդ առաջի բանալիք բացարան, իբրեւ զընդակից դաստիարակարան. եւ այլն. (Նար. խչ.։)
to accuse, to denounce;
to oppose.
Ոչ որպէս դատապարտեալ, այլ որպէս դատախազեալ. (ՃՃ.։)
sentence;
condemration, proscription, censure, fulmination.
Դատակնիք հատուցման, կամ մահու, կամ յանդիմանութեան։ (եւ ի լաւ անդր,) Շնորհեա՛ ինձ, որպէս դատակնիք բանին քո վճռեաց, եւ այլն. (Նար.։)
condemned;
crime;
— առնել, to condemn, cf. Դատապարտեմ;
— լինել, to be condemned.
Յորժամ զայլս դատիցես, եւ դու նմին դատապարտի պատժապարտ իցես. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 11։)
to condemn, to damn, to censure, to reprobate;
to sentence, to execute.
Ոչ դատապարտէ զնա, յորժամ դատի զնա։ Զանմեղս, կամ զանպարտսն դատապարտէիք։ Դատապարտեսցեն զնա ի մահ։ Որով դատիս զընկերն, զանձն քո դատապարտես։ Զի եթէ զանձինս քննէաք, ապա ոչ դատապարտէաք (կր).եւ այլն։
condemnation, damnation, perdition.
Եւ մի՛ բաժակ քո կողիցդ արեան ի դատապարտութիւն եղիցի։ Կորստեան, սատակման, ի մահ դատապարտութեան։ Ոչ ի փայտ դատապարտութեան սեւեռեալ. (եւ այլն. Նար.։)
cedex, code of laws.
Գիրք օրինաց դատաստանի։ Մխ. դտ եւ այլն։
cf. Դատաստանարան.
Եթէ ոչ առ սոքօք զբաւական դատն կալցի, առ այլ հասցէ դատարան։ Եթէ երկու դատարանքն ոչ կարասցեն հաշտեցուցանել, դիցէ զկատարած, ըստ որում դատարանացն կարգաւորութիւնքն են, եւ կամքն իշխանաց. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
empty, void;
hollow;
vain, useless;
idle, indolent, unoccupied, lazy;
— ինչ, in vain.
Կային դատարկք ի հրապարակս։ Ընդէ՞ր կայք աստ զօրս ցերեկ դատարկք։ Ոչ միայն դատարկք, այլ եւ փասքուսք։ Բանն իմ մի՛ դարձցի դատարկ։ Ընդ ամենայն դատարկ բանի։ Մի՛ ելանիցէք դատարկք։ Ոչ դատարկս եւ անպտուղս հաստատիցեն զձեզ.եւ այլն։
useless discourse.
Բերանն՝ զդատարկաբանութեան, զստութեան եւ այլն. (Խոսր.։)
emptyhanded, without a present, without offering.
Ոչ միայն դատարկաձեռն գայր, այլ եւ թշնամանեալ. յն. դատարկ ձեռօք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
uselessly.
Ոչ դատարկապէս, այլ ընդդէմ կռոցն կարծեաց պատերազմելով. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Ոչ դատարկապէս ինչ յիշեցի ասէ ... այլ եւ զայն եւս եդ, եւ այլն. (Կոչ. ՟Բ։)
place of vacation.
Շաբաթ, որ է հանգիստ ... ի դատարկարանին գործարան. (եւ այլն. Մամբր.։)
judge;
arbiter;
counsellor, corrector;
bailiff;
police-officer;
censurer, critic.
Աստուած դատաւոր արդար։ Որ հայրն է որբոց, եւ դատաւոր այրեաց։ Աստուած եղիցի դատաւոր ի միջի մերում։ Յարոյց նոցա տէր դատաւորս։ Մատնիցէ զքեզ ոսոխն դատաւորի, եւ դատաւորն դահճի.եւ այլն։
Տագնապեցան դատաւորք եդովմայ։ Առաջի դատաւորաց եւ թագաւորաց։ Ետուն ի ձեռս պոնտացւոյ պիղատոսի դատաւորի.եւ այլն։
cf. Դատափետ առնեմ.
ԴԱՏԱՓԵՏ ԱՌՆԵԼ ԴԱՏԱՓԵՏԵԼ. ἑνέχω, δικάζω եւ այլն. Հարստահարել. յանիրաւի դատել. ատել.
to judge;
to discern;
to criticize;
to know;
to think, to esteem;
to reason;
to condemn;
— ընդ ումեք, to bring an action against some one;
հրով, ի հուր —, to burn, to consume by fire, cf. Այրիմ;
սրով՝ ի սուր —, to kill with a stroke of a sword, cf. Կոտորեմ, cf. Խոցեմ.
Դան դատեսցէ զժողովուրդ իւր։ Դատեսցէ տէր՝ որ դատելոցն է այսօր ի մէջ որդւոցն իսրայէլի եւ ի մէջ որդւոցն ամոնայ։ Ոչ տարապարտուց դատեցեր։ Եւ դատեաց յեփթայի զիսրայէլ ամս վեց։ Որ դատիս զամենայն երկիր։ Մի՛ դատիք (զայլս), զի մի՛ դատիցիք (յաստուծոյ)։ Տէր դատի զդատաստանս նորա։ Դատեա՛ տէր զայնոսիկ, ոյք դատին զիս։ Սուրբք զաշխարհ դատին. եւ եթէ ձեօք դատի աշխարհ, ապա ոչ էք արժանի անարգ ատենից. եւ այլն։
ԴԱՏԵԼ ՀՐՈՎ, ՍՐՈՎ կամ Ի ՍՈՒՐ, ՅՈԳԻ եւ այլն. այսինքն Այրել, կոտորել, սպանանել կամ կարեվէր խոցել.
judgement.
Դատողութիւնք, թագաւորութիւնք. եւ այլն. (Մամբր.։)
completion of a century.
Մարիամ ... զուգաթիւ աւուրց դարուցս անցաւորաց. (Շար.) զի յադամայ ցքրիստոս վեց դարք ասին, եւ եօթներորդն յետ քրիստոսի մինչ ի կատարած աշխարհի. որ ասի սկիզբն անկատարած ութերորդ դարու։ Սոյնպէս եւ յայլ գիրս պէսպէս առմամբ. իսկ առ մեօք հարիւր ամն կոչի Դար մի։ ԴԱՐ որպէս ռմկ. պորտ մը. պիր կէոպէկ
Ի դարագլուխսն կարգեցաք զարսն երեւելիս, զաբէլ, զենովք, եւ այլն. (Նչ. եզեկ.։)
even and odd (number).
Տասնեկաւ, որ ունի զամենայն թուոց զանազանութիւնս, դարից եւ կոճատաց եւ դարակոճատաց. դարից, ՟Բ. եւ կոճատաց, ՟Գ. եւ դարակոճատաց, ՟Ե։ Վեցեակն՝ առաջին դարակոճատ, եւ այլն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 38. եւ 49։ Վրդն. ծն.։)
cf. Դարահոս՞՞՞առնեմ.
Զանձինս դարահոսս եւ քարավէժ առնել ի խորխորատ։ Քարավէժ դարահոս անձամբ զանձինս առնիցեն։ Յատակս իսկ մեղացն դարահոս լինէր. (եւ այլն. Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. 13։ ՟Բ. 1. եւ 3։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)