chylous, chylaceous;
— վտառք, lacteal, chyliferous vessels.
hate one's mother.
metropolitan.
infant school.
to make young again, to re-invigorate, to restore to strength and health.
distaff;
spindle.
lens, magnifying glass.
thin drizzle or dew.
to worry, to afflict, to torment, to vex.
cf. Նրբափողոց.
straits, channel;
isthmus;
pass.
to pierce with many arrows.
bow-shot.
cf. Ներանձնաւոր.
cooperative.
to present.
dye-house.
any piece of furniture used as a couch, bedding.
to eunuchate, to geld, to castrate.
stay, staff, prop;
sustainer, support, upholder, buttress;
—ս արկանել, to prop, to stay, to support;
— ամրութեան լինել ումեք, to be a support of, to uphold, to sustain, to protect;
— կալ հաւատոց, to support religion, to be a supporter of religion;
cf. Յենարան.
cf. Պանդխտակից.
to macerate, to mortify.
fellow-soldier, comrade;
ally, confederate;
allied, leagued, confederate.
fight together;
to be allied, leagued, to form a coalition with, to enter into an alliance, to league together;
to help, to succor, to aid.
alliance, league, confederacy, coalition, confederation.
to throw down one's arms and desert, to abandon one's post, to flee.
cf. Նիկողայիտք.
to make thin or lean, to emaciate, to extenuate, to weaken, to attenuate.
to render drowsy or sleepy, to send to sleep;
— յորորանի, to lull or rock t sleep.
to give a material form or existence, to create, to produce.
representing a picture or image.
cf. Նման;
imitating, following.
conformity;
imitation.
cf. Նմանասեր.
to render like, to assimilate, to conform, to equalize, to liken;
to imitate, to counterfeit.
imitator;
— լինել, to imitate, to follow, to endeavour to resemble;
to copy, to ape, to mimic.
cf. Նմանօրէն.
sleeping;
dead in God, deceased, defunct;
cf. Մեռեալ;
աղօթք վասն ննջեցելոց, prayer for the dead;
պաշտօն —ցելոց, requiem, obsequies;
cf. Պաշտօն.
to lull, to put to sleep, to lay down, to put to bed;
— զկին ոք ի լանջս ուրուք, to marry, to join in wedlock;
— զկոյս, to deflower;
— զոք ի քուն յաւիտենից, to slay, to kill.
cf. Նշանագործ.
iota, tittle;
point.
to make signs, to beckon, to nod, to wink;
to indicate, to point out.
by signs;
— խօսել, to speak -;
— առնել ձեռամբ, to point at, to signify by hand.
showing a sign, signal-giving;
formula.
to let see, regard or perceive.
to disgust, to nauseate, to make loathe or sick of;
to repugnate, to cause to abhor;
to tire, to weary.
disgusting, nauseous, loathsome.
to identify;
to unite, to equal.
short-hand writer, secretary;
notarial.
wounded recently.
cf. Բճիճ.
• , ի-ա հլ. (գրուած է նաև բճիճ) «մեղրահացի ծակերը» Սկևռ. լմբ. Պիսիդ. Վեցօր. տող 1168. Ածաբ. նոր. կիր. և առ-որս. «թոքի ցնցուղը» Պղատ. տիմ. 146. նոր գրականում «cellule», որից մի խումբ գի-տական բառեր, ինչ. բջջային, բջջանիւթ ևն։
carried off by force;
tumultuous, troubled.
• ՀՀԲ, ՆՀԲ, ՋԲ և ՓԲ մեկնում են բուռն շոպեալ կամ բռնի շոպեալ։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 109 պրս. [arabic word] purāsōb «խռովայոյզ, շփոթալի». նշա-նակութեամբ չափազանց յարմար է սա. բայց նախաձայնը անյարմար։
rice;
prince.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «որիզ, բրինձ» Յայսմ. Գաղիան. Խոր. աշխ. որից բրնձաղաց «բրինձ աղաւու տեղ» Զքր. սարկ. Ա. 67, Գ. 34. բրնձահան նոյն նշ։ Զքր. Բ. 62. բրինձքամ «փլաւքա-միչ» Յիշատ. 1250 թ. (Ամատ. Հյ. բառ ա բան, էջ 120), բրնձափոշի (նոր բառ)։
• = Պհլ. փոխառաթիւն, ինչպես ցույց է տալիս ձ ձայնը և որ սակայն աւանռուած չէ. հմմտ. պրս. [arabic word] birinǰ «բրինձ». սրա-նից են փոխառեալ բելուճ. օսս. սվան. brinj, վրաց. բրինջի, կաբարդ. prunž, չէրք. pirds, քրդ. birinj, թրք. pirinǰ, բուլգար. piriné ևն ևն. պրս. կալ և [arabic word] gurinj հոմանիշը, բայց տարածուած չէ, իրանեան ձևերի նախնականն է *vrinǰi-, որի հետ նոյն է վեդ. vrīhi-«բրինձ»։ Առանց ռնգականի է նաև աֆղ. vrižē։ Արդէն Ն.Ք. Ե դարուն պարսկական բարբառներից փոխառեալ էին յն. ὄρίνδα, ὄρὶνδης, ὄρυζον, βρίζα, ὄρυζα (որից հյ. որիզ) առաջին երկուսը ռնգականով, միւսները առանց ռնգականի։-Հիւբշ. 124։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder. Thəs 47, յետոյ ԳԴ, Böttich. Horae 31 ևն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Տփ. բրինձ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Ջղ. Սեբ. բ'րինձ, Ախց. բ'րինծ, Սչ. բ'ը-րինց, Ոզմ. բ'րէյնձ, Պլ. Ռ. Տիգ. փրինձ, Հմշ, Ղրբ. Մկ. Սլմ. Վն. պրինձ, Ննխ. բիրինձ, Մրղ. Շմ. պիրինձ, Ասլ. բ'րինձ, բ'րիզ։ Նոր բառեր են՝ բրնձապուր, բրնձնոց, բրնձխոտ բրնձալի, բրինձթութ կամ բրնձի ևն։
• ՓՈԽ.-Վեռօաձայնի պատճառաւ հայերէ նից փոխառեալ պէտք է դնել ուտ. բիրինծ. խինն. պարինց։
• «իշխան» Ուռհ. Գր. տղ. Միխ. այ-ռեմ. 78. Սմբ. դատ. 15. Վահր. ոտ. Հեթում պտմ. գրուած բրէնձ Սկևռ. պատ. 13. այժմ օնգուած է արևմտեան գրականում, բայց ա-րևելեանն ունի պրինց՝ նոր փոխառութեամբ ռուսերէնից կամ գերմաներէնից
• = Ֆրանս. prince, ղերմ. Prinz, իտալ, prince ևն. ծագում են լտ. princeos «առա-ջին, նախկին, գլխաւոր» բառից։-Հիւբշ. 389։
• ՆՀԲ դնում է լտ. princeps, իտալ. principo։ -Peterm. ZDMG 15 (1861) 403 գերմ. Prinz, Շահնազարեան. Դաշ. թղթ. 87 հին ֆրանսերէնից։
potter.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «հողէ աման շինող» ՍԳր. որից բրտարան «բրուտի գործարան» ԱԲ. բրտեայ «հողա-չէն» Զենոբ. էջ 33. բրտեղէն «խեցեղէն» ԱԲ։
• ՆՀԲ բրել բառից (կաւագործ՝ որ ի բրա-ծէ հողոյ կազմէ անօթս)։ Հիւնք. բիրտ բառից (իբր ամանը բրտացնող, ամրաց-նող)։ Մառ ЗВО 25, 317 վրաց. բրուցա «ևոյր» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. բ'րուտ, Տփ. բրուդ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Սեբ. բ'րուդ, Ոզմ. բ'րօտ, Ղրբ. Մկ. Սլմ. պրիւտ, Շմ. պիւրիւտ.-Նոր բառեր ևն բրտին «աման շինելու հող», բրտնոց (Ռ. փրդընօց) «բրտի խանութ»։
• ՓՈԽ.-Գւռ. թրք. Եւդ. Կր. [arabic word] purud «բրուտ». քրդ. բըրուտ «բրուտ». Պր ուի զm-վիյէ բըրուտէ քըռին (Գնեցին այնու զագա-րակն բրտի). Մտթ. իէ. 7. Ու տանր աուէ ժը զmվիյէ բրուտռա (Եւ ետուն զնա յագարակն բրտի). Մտթ. իէ. 10. Լը սէր հարի հէօքմաթէ բրուտէ թո՞ւննա (Եթէ ո՞չ ունիցի իշխանու-թիւն բրուտն կաւոյն). Հռովմ. թ. 21։
sorrowful news.
• «գոյժ, վատ լուր» Եզեկ. իա. 7. Մամբր. 3Հ. կթ. Մաշկ. որից բօթաբեր Եփր թգ. Մամբր. Մաշկ. Ոսկիփ. բօթազրոյց Երզն. քեր. բօթալի Յայսմ. բօթալից Գնձ. բօթատու Յայսմ. յնվ. 26. Ներս. մոկ. բօթել «գուժել» և բօթիլ «գուժուիլ» Բրս. մրկ. 404։
• Տէրվ. Նախալ. 66բ բացասականով՝ աւ արմատից. հմմտ. աւետել, աւաղ, լտ. ovare, յն. αῦω, սանս. av։ Հիւնք, փոթորիկ բառից։ Գաղանճեան, Արև. մամ. 1902, էջ 75բ մասնիկով աւետել բայից։
• ՓՈԽ-Վոաց. ბავთი բավթի «բօթ», მთ-ბავთე մոբավթե «բօթաբեր գուժկան», სა-ბავთო սաբավթո «ողբալի, ցավալի». სა-ბავთო ხმა սաբավթո խմա «ողբագին ձայն»։
muzzle, snout;
hook.
• «մի տեսակ բոյս. խաշնդեղ. rheum ri-bes» Բժշ., գրուած նաև գափ, որից գաբծիլ կամ գամբծիլ «գաբ բոյսի ծիլը» Գաղիան. Բժշ.։
• Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. [arabic word] γaff «չորացած առւոյտի տերև», [arabic word] γāf «շատ համեղ պըտ-ղով մի տեսակ ծառ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 821)։
• ԳԱԲ «կեռ, ճանկ». իբր միջին հյ. բառ ու-նի Նորայր, Բառ. ֆր. 327ա։ Նոյնը ունի Բառ. երեմ. էջ 59՝ մեկնելով «փայտեայ կեռ գործի ի գլուխ պարանոցի». դարձեալ նոյն է «կորակտուց երկաթ չուանի ջրհորոյ՝ յոր մուծանեն զդոյլն առ ի հանել ջուր». մհյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 770 ա։
• ԳՒՌ.-Պահուած է գափ ձևով՝ Երև. Ղրբ. կեփ Գնձ. Ղզ. Ղրբ. «չուանի ծայրն ագուց. ուած փայտէ ճանկաձև կեռ՝ բեռ կապելու համար»։ Ըստ Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. 243 «մէկ ծայրը սուր, միւսը տափակ բևեռ. patte-fiche»։
• . արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած է գաբեղէն «բադէն, վերար-կու». դամասկ.։
top of the head, skull, head;
height, summit, top, ridge, pinnacle, extremity, ond, brow.
• . ն հլ. (-թան, թունք, թանց) «գլխի վերի ծայրը. 2. գլխի գանկը՝ սկաւա-ռակր. 3. լեռան, ծառի ևն ծայրը, կատարը» ՍԳր., որից՝ գագաթնանալ «մինչև գագաթը բարձրանալ» Լաստ. ընթ., գագթնադաշն «ա-ռանց զարդի սաղաւարտ, որի գագաթը պարզ է» Մաշտ., գագաթնաւոր «բարձր» ԱԲ, բարձ-րագագաթն Խոր. Յհ. կթ։, հրագագաթն Ղե-վոնդ., քարագագաթն Խոր. Ասող., գագաթնա-կէտ, գագաթնահայեաց (նոր բառեր)։
• ԳԴ կցում է պրս. [arabic word] čakād բառին, որ այստեղ գործ չունի և որ մեր ճակատ բառն է։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 եբր. kodkod ձևի հետ։ Հիւնք. պրս. ւեւքեատ և «յունական գաւառաբարբառ չաքաթի, նոյն նշանակութեամբ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Բ. Խալաթեան, ՀԱ, 1902 309, յետոյ Jensen, ՀԱ, 1904, 275 և Karst Յուշարձան, էջ 399։-Schefte-lowitz, BВ 28, 306 սանս. kakud, ka-kuda «լեռան զագաթ, դլխաւոր, պետ», պրս. čakād «ճակատ» բառերին ցեղա-կից։ (Այս բոլորը, ինչպես և լտ. ca-cumen «կատար, գագաթ, ծայր», որ ըստ Fick, I*, էջ 19 և Walde, էջ 105 նոյն սանսկրիտ բառին է կցւում, պա-աահական նմանութիւն ունին)։ Patru-bány, ՀԱ, 1908, 26 զոգ «զիրկ» բառի հետ միացնելով՝ կցում է այն ձևերին, որ տալիս է Lidén իբրև գոզ բառին ցեղակից (այս ձևերը տե՛ս զոզ բառի տակ)։
heap of sheaves or bundles of cut corn.
• , ի հլ. «խոտի՝ ցորենի դէզ» Հը-ռութ. գ. 7, նորագիւտ Ա. մնաց. իա. 20 (ընդ գադշիւն), Եփր. վկ. արև. էջ 26, 27 (երկու անգամ), Տօնակ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Ասոր. ❇ gədīša «խուրձերի դէզ, acervus manipulorum, stook» (Brock. 50 բ), որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] gaδiš «դէզ, բարդ, խուրձ», արաբ. [arabic word] kudsկամ [arabic word] kaddas «նոր հնձուած որաների դէզ»։ Բառը բնիկ սեմական է և ծագում է արամ. թալմ. [hebrew word] gdš «դիզել» արմատից. հմմտ. նաև արաբ. [arabic word] kudas «ձիւնի կոյտ». [arabic word] tadasa «դիզուած, շեղջակուտուած» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ, 282)։ Նոր փոխառութիւն է քրդ. [arabic word] gidis «դէզ, բարդ, խուրձ»։-Հիւբշ. 301։
• Առաջին անգամ ՆՀԲ յիշում է եբր. կատիշ։ Lagarde, Keliqq. gr. Vorrede 22 ասոր. և երր. ձևերից փոխառեալ։
milk-vetch;
cubit.
• , ի հլ. «մի տեսակ լեռնային բոյս, որ ամբողջապէս փշերից է բաղկացած և լինում է ընտիր կպչան» (ըստ Արթինեան, Տունկե-րը, Ա, էջ 311 astragalus tragacantha, ըստ Տիրացուեան, Contributo alla flora, էջ 59 astragalus denslfolius Lam. (սխալ է՝ էջ 74 acanthalimon echinus Bge.) արևել. թրք. g'avan) Բուզ. ե. 4. Բժշ., որից գա-զիխէժ կամ գազիխիժ, որ նոյն փուշից վա-զած խէժն է. տճկ. քիթրե. Բժշ. Գաղիան. Վստկ. 82։ Պետք չէ շփոթել յաջորդի հետ։
• ՆՀԲ դնում է «որ և այլազգերէն կէզ, խէս, խազ»։ Lag. Gesam. Abhd. 177 պրս. [arabic word] gaz, որ «մոշայ» բոյսն է և սրա հետ կապ չունի։ Ըստ Թիրեաքեան. Արիահայ բառ. 109 պրս. ❇ gaz «մա-նանայ» բառից։
• ԳՒՌ.-Երև. գազ, Ալշ. Ախց. Խրբ. Մշ. գ'ազ, Ոզմ. գ'νազ, Մկ. Վն. կ.mզ, Զթ. գ'օգ, գ'ոզ։
• = Պրս. [arabic word] gaz «մոշայ». ունի նաև հո-մանիշ ❇ kāz ձևը, որից գալիս է հյ. կազ գրչութիւնը, մինչդէռ առաջինը տալիս է գազ։ Նոյն է և բելուճ. gaz «մոշայ»։-Հիւբշ. 124։
• «մի տեսակ չափ, կանգուն, արշին» յետին հայերէն բառ, որ քանիցս գործածում են Սռոստ. բաշ. 12, Առաք. պտմ. 234-5 (այժմ Պարսկաստանում մի գազը մի մետը -1'1 արշին է)։
• = Պրս. [arabic word] gaz, որից փոխառեալ են նաև քրդ. gez, չաղաթ. gez, kez, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 124։
• ըստ Քաջունի, հտ. Գ, էջ 42 նշանա-կում է նաև «pie», բայց ֆրանս. pie ունի եր-կու իմաստ՝ «կաչաղակ» և «ճանճկէն ձի»։ Յայտնի չէ, թէ Քաջունին այս երկուսից ո՞րն է ակնարկում, չէ յիշուած անդ, հտ. Բ, էջ 330 կրկնակ pie բառերի տակ։
• «menaille, աքցան». գիտէ միայն Քաջունի, հտ. Գ, էջ 42 և հտ. Բ, էջ 713. այ-լուստ անծանօթ։
embers;
ashes.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ և ՋԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «կրակի մոխիր» Ոսկ. մ. բ. 5. Եփր. փես. 411. Փիլ. լին. 267, որից գազաղադէմ «կրակից սևացած կամ մոխրոտ դէմքով» Փարպ., գազաղանալ «մոխիր դառ-նալ» Խոր. Սկևռ. աղ., գազաղացուցանել «մոխիր դարձնել» Սկևռ. աղ. 102։ Բառը յետնաբար գրւում է նաև գազախ (ինչպէս ունինք ածուղ>ածուխ), բայց ընտիր ձևն է գազաղ, թէև արդի գրականում գազախ ձևն է միայն, որ երբեմն գործածւում է։
• ՆՀԲ անորոշ կերպով պրս. [arabic word] ︎ջ. zīr «տաք մոխիր» բառից։ Նոյնո հաս-տատապէս Հիւնք.։ Bugge, KZ, 32, 34 յն. αὶϑαλος, αἰϑαλη «մոխիր» բառի հետ. հայերէնում գ ձայնը յետոյ է աւե-լացած։
wild beast;
brute, animal, beast.
• , ի-ա հլ. «վայրենի և գիշատիչ ա-նասուն, 2. փիղ, Յ. օձ, վիշապ» ՍԳր. Եւս. քր., «գոռոզ, գազանաբարոյ մարդ» Սարկ. քհ., «բարկ կամ թունդ (աղջուր, քացախ)» Վստկ. 186, 188, որից՝ գազանաբար Բ. մակ, 4. 35, ժբ. 15. Ես. ե. 29, Մծբ.. գաօանա-բարոյ Եզն., գազանաբեկ ՍԳր., գազանագէշ, Գ. մակ. զ. 24, գազանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 3. 12, գազանակեաց Բ. մակ. ե. 27, գազա-նակերպ Ոսկ. մ. բ. 24, գազանակուր Մն. խդ. 28, գազանամարտ Ա. կոր. ժե. 32, Ոսկ. եբր., գազանամիտ Ագաթ. Ոսկ. ես., գազա-նանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 14, Եփր. թգ., գա-կանիլ Ոսկ. մ. ա. 13, Եփես. բ., գազանել Ոսկ. մ. ա. 16, չարագազան Ոսկ. տիտ. և ես., կիսագազան Եպիփ. բարոյ., խառնագազան Փիլ., չգազան Կիւրղ. ղևտ., գազանազուսպ (նոր բառ) ևն։
• Հներից Վրդն. ծն. հանում է գէզ «պա-տառուածք» բառից «Գազանք վասն աա-տառողութեան կոչին. գազանք՝ զի պա-տառողք են. գեզն պատռուած է»։ Այս-
• պէս նաև Յայսմ. մրտ. 22 «Գազանք վա-սըն երկուց պատճառաց ասին. նախ զի պատառողք են և են ոմանք՝ որ պատ-ռուածոցն զեզ ասեն»։ Տաթև. ձմ. ճթ. և հարց. 216 «Գազան՝ կա՛մ զի գեղօղ են և պատառող, կա՛մ զանազան և ահագին կերպարանս ունին»։ Ըստ այսմ և ՀՀԲ մեկնում է գզան, գզող։ Brosset, JAS 1834 383 ևն վրաց. խեցի։ Lagarde, Urgesch. 658 սանս. vahni։ Muller, Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 139 սանս. vähana, զնդ. vazana, հմմտ. նաև զնդ. vaci «կով»։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ, 1861, 330 «Թէ ի ժանեղըն մօտիցիս ի գազան, զըզ է զքեզ, զի ի բնմէ է զզան»։ Պատկ., Փորձ, 1880 մարտ, էջ 84՝ պրս. [arabic word] gazidan «կծել» բայի [arabic word] gazān «կծող» դեր-բայից։ Այսպէս նաև Հիւնք.։ Bugge, KZ, 32, 35 գ յաւելուածով յն. αὶϑων «կատաղի՞» բառի հետ և կամ գազախ «մոխիր» բառին ցեղակից։ Pedersen, Նպաստ, էջ 8՝ հյ. ան մասնիկով պրս. gaz-i-dan «խածնել» բառից։ Petersson, Ar u Arm. Stud. 69 օսս. γazun, qazin «խաղալ», լիթ. gaszbus «պա-րարտ, գէր», gasznus «սիրուն, տաք, գրգռիչ» բառերին ցեղակից է դնում. բայց ընդունում է նաև, որ այսպիսի մի բառ հեշտութեամբ կարող է փոა խառեալ լինել։
• ԳՒՌ.-Տփ. գազան. Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Մշ. Ննխ. Ջղ. Սեբ. Սչ. գ'ազան, Շմ. կազան, Ոզմ. գ'νmզան, Մկ. կmզան, Սլմ. Վն. կ.mզmն, Տիգ. քmզmն, Զթ. Հճ. գ'ազօն, Ղրբ. կէ՛զան (վերջինս «բորէնի» նշանակութեամբ. -Մշ. շատ անգամ գործածւում է «շուն» իմաստով. Ջղ. «շատ» Բլ. «մեծ», ինչ. գազան փող ունի. գազան քաղաք է)։-Ղրբ. կայ նաև կզնուիլ «բարկանալ», որ թուի թէ ծագում է հին գազանիլ «բարկանալ, կատաղիլ» ձևից. հմմտ. «Իբրև զխթան ինչ ի ներքս կայ ի մեզ ցասումնն, զի սատանայի ընդդէմ ատամու-նըս կրճտիցեմք. զի նմա գազանիցեմք» Ոսկ պօղ. համեմատութիւնը ուղիղ է թւում, որով-հետև հին կ, գ>Ղրբ. կ, բայց սրան հակա-ռակ է դուրս գալիս Ագլ. կզնվիլ, որ ցոյց է տալիս, թէ բառիս նախաձայնը հին հայերէ-նի մէջ էլ կ էր. ըստ որում Ագուլիսի բար-բառում հյ. գ, կ մնում են գ, կ։ Այս պատճա-ռով ահա ճիշտ չէ կզնուիլ=գազանիլ համե-մատութիւնը և պէտք է գտնել մի ուրիշ նա-խաձև՝ կ նախաձայնով։ Իրօք էլ կայ Երև. Իգդ. կծնուիլ «բարկանալ», ձևացած կայծ բառից (իբրև «տաքանալ»), որ տալիս է Ղրբ. և Ագլ. կանոնաւորապէս կզնվիլ։
parsnip.
• = Պրս. [arabic word] gazar «ստեպղին, գազար». որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] ia-zar. ասոր. [other alphabet] gczārā (Brockelm. 54ա) ն. ասոր. gizara, քրդ. ❇ gizir, չաղաթայ (Խիվայի բարբառով) [arabic word] kešir, գնչ. ge-Ն2r. վերջինիս հետ Paspati համեմատում է սանս. garjara, հինդուստ. [arabic word] gaǰur, աֆ-ղան. gāzara, բոլորն էլ «գաղար» նշանա-կութեամբ։ -Հիւբշ. 273։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ էլ Böttich. Ar'ca 74, 202, Lagarde, Ur-gesch. 836 են։
sort of aromatic gum.
• = Պհլ. փոխառութիւն է. բառի վերջին մա-սըն է (-բուակ կամ -բոյեկ) պհլ. boyak, պրս. [arabic word] bōya «հոտ ունեցող, բուրոռ։ (տե՛ս բոյր). հմմտ. նայիբուակ, հրբուակ, գոյիբուակ. իսկ առաջին մասը՝ գազեր-մը-նում է անծանօթ։-Հիւբշ. 123։
• Այս մեկնութիւնը տուաւ Պատկան-եան, Խոր. աշխ. 1877, էջ 81, իսկ Նո-րայր, անդ, որից և Ալիշան, ՀԲուս. §
beam, rafter, joist.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի հւ.։ «մարդակ» ՍԳր., «մի տեսակ օդերևոյթ» Փիլ. նխ. բ. 100, որից՝ բազմագերան Ոսկ. ամ-բակ., բնագերան Ոսկիփ., մայրագերան Ա-սող., գերանալից կամ գերանալիր Շնորհ. ընդհ., գերանակիր Նար. իե. էջ 65. Լմբ., գե-րանաձև, գերանացեալ Խոսր. ժմ. պտրգ.։
• =-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vernnā-ձևից, որի համազօրները գտնւում են միայն կելտական լեզուներում և ալբաներէնում. այսպէս՝ բրըտ. gwern և մ. բրըտ. guernenn «կայմ. 2. լաստենի. 3. լաստենիների անտառ», կորն. guern «կայմ», gwern-en «լաստենի», կիմր. cмвrn «ւաստենիների անտառ, ճահճոտ տեղ», gwern-en «նաւի կայմ, լաստենի» միռլ. fern, fernog «լաստենի», նոր իռլ. fearn «կայմ, լաստենի» (սրանից փոխա-ռեալ են պիէմոնտ. verna, պրովանս. verna, verno, ֆրանս. verne, vergne «լաստենի»), ալբան. verε «սպիտակ կաղամախի, populus Alba»։ Կելտական բառերի նախաձևն է *yer-nā, որը տալիս է նաև ալբաներէնը։ Ծառի անունը իբրև ընդհանուր «գերան» նշանա-կութեամբ գործածելու համար հմմտ. տճկ. perdu և Ղրբ. փարդու «գերան», որոնք ծագում են հյ. բարտի բառից (տե՛ս անդ), Pokorny, 1, 292։
• Klaproth, Asia polygl. 99 պրս. kiriš, քրդ. karita։ ՆՀԲ (հեծան բառի տակ) լծ. եբր. զօրա։ Հիւնք. պրս. gêran «մեծ» ռառիզ։ Patrubány, SA, 2, 219 լիթ. virszús «վերին»։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Lidén, IF, 18, 485 -487, որից անտեղեակ Petersson, KZ, 47, 290-1 հյ. գերանդի բառի հետ հնխ. uer-«ծռել» արմատից. հմմտ. հսլ. vrūvī «չուան», verigy «շղթայ», սնս. vrnta «կոթ, ցողուն»։
• ԳՒՌ.-Տփ. գէրան, Ոզմ. գ'երան, Ալշ. Ախց. Երև. Մշ. Սեբ. գ'էրան, Ղրբ. կէ՛րան, Մկ. Սլմ. Վն. գ'էրան, Խրբ. քէրան, Ագլ. գm՛րmն։ Նոր բառեր են՝ գերանեղբայր, գե-րանական։
scythe, sickle.
• (-դւոյ, եաւ, եաց) «մեծ ման-գաղ. 2. փոքր մանգաղ, յօտոց» ՍԳր. Փարպ. Յհ. կթ., որից՝ գերանդազէն Բ. մկ. ժգ. 2, դերանդաբեր Պտմ. աղէքս.։
• ՆՀԲ և Հիւնք. գերան բառից։ Pictet, 2, 220 սանս. karanda, քրդ. kerendl։ Petersson, KZ, 47, 290 դնում է հնխ, uer «ծռիլ, կորանալ» արմատից (տե՛ս զերան բառի տակ), ինչպէս որ լն. ἀρπή, հսլ. srupú «մանգաղ» = ռուս. serp, լեթթ. sirpe «մանգաղ» բառերը նշանակում են բուն «կոր»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. գ'էրընդի, Երև. գէրա՛նդի, Սլմ. Վն. կ.էրընդի, Ղրբ. կէրmն-դիւ՛, Ոզմ. գ'էրընդէ. Մկ. կէրընդը՛, Հմշ, քէրէնդի։ Նոր բառեր են՝ գերանդաւոր, գե-րանդուաքաղ, գերանդկոթ։
grave, sepulchre, pit, tomb, monument, vault;
churchyard;
հանել ի —է, to dig out of the ground, to disinter.
• , ի-ա հլ. «գերեզման» ՍԳր. Եփր. ծն., որից՝ գերեզմանատուն Ուռհ., գե-րեզմանակրկիտ Ոսկ. մտթ. Կոչ. 402. Փարպ. (ՀՀԲ ունի նաև գերեզմանակիտր սխալ ձևը), գերեզմանակուր Սեբեր., գերեզմանահատ Ոսկ. յհ. բ. 39, գերեզմանատեղի Ոսև. մ. ա-9, գերեզմանօրհնէք Մաշտ. 760. նոր բառեր են՝ գերեզմանափոր, գերեզմանաքար, գե-րեզմաննոց, գերեզմանային ևն։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. պրս. [arabic word] garizmān, garazmān, փարս. garz-mān, պազենտ. garōθmān «երկինք», պհլ. garōtmān «մազդեզանց արքայութիւնը, երկինք», զնդ. sarō nmāna-, աւելի հին ձևով՝ oarō (lsmāna-, որ բուն նշանակում է «գո-վեստի տուն» և հասկացւում է «մազդաւա-կանների երկնային օթևանը, արքայութիւն երկնից» (Horn, § 706 b, Bartholomae, 512)։ Պահլաւ ձևը որոշ չէ և կարդացւում է մի ռա-նի տեսակ. մանաւանդ որ անծանօթ է հիւս պհլ. ձևը, որից փոխառեալ պիտի լինի հայե-րէնը։ Մեր բառը կարելի է մեկնել *əarezmau ձևով, որ *գարեզման դառնալուց յետոյ՝ ա-սաջին վանկի ա ձայնաւորը յաջորդ ձայնա-ւորի հետևողութեամբ դարձել է ե. հմմտ դալապր, փիլիսոփայ, երեխայ ևն։ Հնադոյն *գարեզման ձևը պահում է դեռ Ջղ. գ'արեզ-ման, որի առաջին վանկիա ձայնաւորը չի կարող ձայնաբանական օրէնքներով յառաջա-ցած լինել ե ձայնաւորից։ Գալով իմաստի տարբերութեան՝ գերեզման և երկինք գաղա-փարները համաձայնում են իրար հետ՝ առա-ջինը երկրորդի իբր նախադուռը համարելով հմմտ. նաև դժոխք, որ «գերեզման» նշանա-կութիւնն էլ ունի՝ «Եթէ ելանեմ յերկինս, դու անդ ես. և եթէ իջանեմ ի դժոխս, և անդը մօտ ես» Սղ. լր. 7, որի համար Յճխ. էջ 151 տալիս է այս մեկնութիւնը՝ «Դժոխս ասէ ըզ-գերեզմանն ապականիչ՝ որ Աստուծոյ խնա-մովքն պահի ի յոյս յարութեանն»։ Նոյնպէս և Եզն. 279 «Գերեզման երկրի. զոր Գիրք դր-ժոխք կոչեն»։
• Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է «դիր միոյ կամ գերոյ աման. պարսիկ բառ է. ներքոյ հողոյ կամ երկրի ասի գերեզ-ման»։ Տաթև. Յմ. ծը. «Այսպէս թարգ, մանի գերեզմանն. կամ գերոյ աման կամ գերէ զմինն կամ գերէ «ամենն»։ Նոյնպէս Տաթև. հարց. էջ 678 «գիր իմոյ (այս զէս ուղղել նաև վերը Վանակ. դիր միոյ) կամ գերւոյ աման կամ գերէ զա-մէն. պարսիկ բառ է՝ ներքոյ հողոյ» (ի-մա՛ziri zamin)։ Ուղիղ մեկնութիւնը ա-ռաջին անգամ տուաւ Lag. Urgesch. Չ33, համեմատելով garotman ձևի հետ նոյնը կրկնում է Gesam. Abhd. 178, իսկ Lag. Symmicta 48 ապահո-վապէս նոյն է դնում պրս. garazmān ձե-ւի հետ։ Մորթման, SBAW 1862, 21 փռիւգական մի արձանագրութեան մէջ կարծում է գտնել այս բառը։ Սռան հա-կառակելով Muller, SWAW 2, 575 կցում է սանս. brh, զնդ. bərəz «բառձ-րանալ» և հյ. բարձր բառերին։ Lag. arm Stud. էջ 170, Muller, WZKM, 5. 187 և 8, 277, Տէրվ. Մասիս. 1882 ապր. 19, л 3163, ընդունում են ուղիղ մեկնութիւնը։-Մ. փ., Մասիս, 1882 յուլ. 21 պրս. քարազման «աթոռ Արա-մազդայ» (այսպիսի բառ չունի ԳԴ)։ Գիւլղադեան, Արձաղանք, 1893. α։ գահ «դար»+րէզ «նետել» (հմմտ. ար-ձակել, ասպարէզ)+ման «մարդ», իբր
• թէ հին սովորութեամբ մարդոց դիակ, ները բարձր տեղից ցած՝ փոսերի մէջ էին գցում։ Սրա դէմ և վերի ձևով Խ. Յովհաննիսեան, Արձագանք, 1893, л 12։-Հիւնք. պրս. կիրիզման «երկինք»։ Ալիշան, Հին հաւ. 418 յն. ϰηρ, ϰήρες «մահուան ոգիներ», լտ. cerus-manus «Աստուած»։-Հիւբշ. 127 մերժում է հա-մեմատել վերի իրանեան բառերի հետ. Patrubány, SA, 1, 210 գերի+ պրս. zamin «հող» բառերից, իբրև «հողոյ գերի»։ Բառիս վրայ երկար խօսում է Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 119 և տալիս է վերի մեկնութիւնը։
• ԳՒՌ.-Ջղ. գ'երեզման, գ'արեզման, Տփ. գերէզման, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. գ'էրէզման, Ոզմ. գ'νէրէզման, Շմ. Սլմ. կէ-հէզման, Մկ. Վն. կ'էրէզման, Ասլ. գ'էրէզմա, Ակն. գ'էրըզման, Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. քէրէզման, Տիգ. քէրէզմmն, Ագլ. գըրէ՛զման, Ղրբ. կ'ըրէ՛զման, Հմշ. քէրէզմօն, Հւր. գիրէզման Գոր. կիրէ՛զման, Մրղ. կ'իրէզման, Հճ. գ'է-յէզմօն, Զթ. գ'իյիզմօն, գ'իրիզմոն, Այն. գեզ-ման (ըստ Բիւր. 1900, 671բ)։ Նոր բառեր են՝ գերեզմանուտ, գերեզմանաթումբ, գերեզմա-նատեղ, գերեզմանօրհնելչէք, գերեզմանա-թաղ, գերեզմանել։
• ՓՈՆ.-Ուտ. gǟrámzá «գերեզման», gä rámzálüγ «գերեզմանատուն», որ կազմուած է lüγ<թրք. ləq «-արան, -անոց» տեղա-կան մասնիկի յաւելումով, հմմտ. Էնկիւրիի թրքախոս հայոց լեզւով kerezmanlar gunu՝ Վարդանանց տօնի օրը, բուն «գերեզման, ների օր»։
captive, slave, prisoner;
— վարիլ, to be prisoner;
— ունել, to keep prisoner;
— վարել, to bring captive.
• (-րւոյ, -եաց) «գերի. 2. գերինե-րի խումբը» ՍԳր., որից՝ գերել ՍԳր., գերե-դարձ Ես. ժդ. 17, Բ. մկ. ժ. 1, գերեկից Հռ. ժղ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ, գերեվար Յոբ ա. 15, Ես. ժդ. 2. Դ. թագ. ժթ. 25. Սղ. ճլզ. 3, գերիչ ՍԳր., գերութիւն ՍԳր., մարդագերի Ծն. լդ. 29։ Յետին ժողովրդական ձև է գերէկ «թշուառ, խեղճ», որ գտնում եմ Յայսմ. մար-տի 22, էջ 598 բ. (Իսկ գերէկ մայրն (ս. Կոյ-սի համար է ասում] սակաւ քայլէր և անկա-նէր ի վայր)։ Ուշ ժամանակի բառ է նաև գե-րոյ տէր «անձ՝ որի մերձաւորը գերի է այ-լազգիների մօտ». հմմտ. «Յօտար աշխարհէ եպիսկոպոս, վարդապետ կամ երէց, կամ գե-րոյ տէր, առանց թեմի եպիսկոպոսի մի՛ շըր-ջեսցեն կամ շինեսցեն, այլ նորա հրամանաւ՝ ըստ պատշաճի» Կիր. 170 (նոյնը Կանռնա-գրքի մէջ՝ էջ 175). «Եւ կինն այն հարցեալ ա-սաց թէ ի՛նչ մարդ ես, և նա ասաց թէ ես ե-րէց եմ և գերոյ տէր» Յայսմ. յունվ. 3.-Պարտաւի ժողովի վերոյիշեալ կանոնի ի-մաստը հասկանալու համար պէտք է նկատի ունենալ, որ գերետէրերը շրջում էին, փող հաւարում և բերում իրենց գերիներին ազա-տում։ Կանոնն արգիլում է, որ գերոյ տէրերն առանց թեմի եպիսկոպոսի թոյլտւութեան չշրջին և ժողովարարութիւն չանեն։ Վերջին դարերում զերետէրերը ժողովարարութեան իղթեր ստանում էին էջմիածնի կաթուղիևոս-ներից և այն էլ որոշ ժամկետով. հմմտ. Սի-մէոն կաթուղիկոսի յիշտակարանը, Դիւան, Գ. էջ 595, 692, 721, 733, 765, ԺԱ. էջ 42 66, 108 ևն, որտեղ բերուած են սևռևտեսև րին տրուող ժողովարարութեան թղթերի բո-վանդակութիւնները (Թադէոս Աւդալբէգեան նամակ 1927 թ. ապրիլի 14)։ Նոյնպիսի գե-րոյ տէրերի յիշատակութիւնն ունի նաև Դրնղ. էջ 486, 489 և 608։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ver «կապ, չուան, չուանով կապել» արմատից, ի մասնիկով, իբր «կապեալ»։ Յեղակից ձևերից յիշում ենք միայն լեթթ. werens «թել», լիթ. virtinis «թակարդ», virvē «չուան», apvarē «կապ». հպրուս. wirbe «հաստ չուան», հսլ. obora (*ob-vora «չուան»), ռուս. oбopa «կապ», вepиra, вepyra «շղթայ», вepèвкa «չուան». յն. ἀρτάνη «չուան թակարդ», ալբան. avarī' «միասին» (ի-ր թէ «ընդ-կապեալ») (Po-korny, 1, 263-6). սրանց միացնել պէտք է թերես յն. ἀεἰρω «' ապել, կցել» (այլ է ἀέιρω «բարձրացնել», որին միանում է հյ. սեր «վեր»), որից յառաջանում են τετραορος «չորոցք, չորս ձի լծուած», συνωρίς «ամոլ (յատկապէս իրար կապուած մի զույգ ձի), զոյգ, ոտնակապ, ձիակապ», συνկορος «միա-նին կապված, միացած ամուսին», ταράορος «մօտիկ կապուած կամ լծուած», ἀπάορος «բաժանուած» ևն (Boisacq, 15)։-Աճ.
• Brosset, JAs, 14 (1834), 383, սանս. grah, վրաց. քիրա «վարձք» և պրս. [arabic word] girev «գրավ» բառերի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 477 զնդ. gar, aibigar «բռնել»։ Մորթման, ZDMG, 26, 551 բևեռ. garri։ Սրա համեմատ նաև Մասիս. 1872, փետ՛՛ 1, ︎ 1196 և Սիօն. 1872, K 2, էջ 40 դնում են բևեռ. դարի «գերի»։ Տէրվ. Նախալ. 54, 80 սնս. har, harana, հայ. ձեռն, ընձեռել, յն. čεἰρ, γειρός բառերի հետ՝ հնխ. ghar արմատից։ Հիւնք. յն. ϰαριϰός «Կարիա-զի» ձևից։ Bugge, KZ, 32, 36 յն. εἰρερος «գերութիւն» բառի հետ՝ գ լա-ւելուածով։ Meillet, MSL, 8, 290 հնխ ger «բռնել» արմատից. որի gor, gr ձայնդարձներն են՝ զնդ. gar, aibigar «բռնել», ալբան. ngrē «վերցնել», հսլ. grusti, ռուս. gorsti, լեհ. gars'c' «մի բուռ», յն. ἀfείρω «վերցնել, բարձրաց-նել»։ Հիւբշ. չէ իսկ յիշում այս մեկնու-թիւնը, որովհետև ըստ օրինի հնխ. ger պիտի տար հյ. կեր։ Patrubány, SA 1. 210 յն. ονρος «պահապան», οραω «տեռնել, նայիլ», հբգ. wara «խնամք», որով հնխ. ver-lo «պահապանին պատ-
• կանեալ» ձևն է դուրս բերում և նրա-նից էլ դնում է հյ. գերի։ Andreas և Scheftelowitz. BВ, 29, 67 պհլ. gir, պրս. gīrem, giriftan «բռնել» բառից փոխառեալ։-Lidén, Arm. Stud. § z2 իռլ. fuar (fo-fuar), frith (fo-frith) «գտնել» բառերի հետ, որոնց նախնա-կանը դնում է հնխ. ve-ur։-Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. garas «ստրուկ»։ Karst, Յուշարձան, 404 սումեր. gara «ստրկութիւն», gir «երկնակամար», 120 ալթայ. kur «գօտի»։ Meillet, BSL, K 79, էջ 9 յն. ἀείρω «բարձրացնել» բառին է կցում հյ. գեր (վեր) և զերի, ըստ որում յոյն բառի նախաձևն է հնխ. uer։ Այս մեկնութիւնը շատ յար-մար է գեր բառի համար, բայց իմաս-տով անհամապատասխան է գերի բա-ռին, գերի բառին շատ յարմար է յն, αἰρέω «ձեռքով բռնել, մէկից մի բան խլել, որսի կամ կռուի մէջ բռնել, գե-րել, գերի բռնել, *տիրանալ, նուաճել». սակայն ձևով անյարմար է, ըստ որամ նախաձայն f չունի (Boisacq, 28)։ Պա-տահական նմանութ ուն ունի նաև կա-բարդին. յղ'ար «գերի»։ Հմմտ. նաև վրաց. ვერება գերեբա «զարնել, քշել, վանել, պաշտպանուիլ», որի հետ չգի-տեմ թէ կապ ունի՝ ვერი գերի «խորթ որդի» (գործածական նաև Տփղիսի հա-յոց բարբառում)։
• ԳՒՌ.-Տփ. գէ՛րի, Ալշ. Ախց. Խրբ. Մշ Սեբ. գ'էրի, Սլմ. կերի, Վն. կ'երի, Ոզմ. գ'երէ՛, Մկ. կ'երը'։-Նոր բառեր են՝ գերա-նալ, գերեկնալ «թախանձել, պաղատիլ»։
• կամ գերմաստի, գերամաստի «մի տեսակ անտառային ծառ է. մարդաչափ բարձրութեամբ, կարմրագոյն կեղևով՝ որ կարծես գործուած է. ամուր փայտ ունի. պատրաստում են մահակներ ու ճպոտներ. երկար ժամանակ այդ ճպոտները դալար են մնում. լտ. viburnum lantana L, ռուս. гоp-новинa, ֆր. viorne» (Տիրացուեան, Cont-ributo alla flora dell' Armenia, էջ 100, Анненковъ, էջ 378բ) Բժշ. Գաղիան. (մեկ-նում են իբրև յն. թերմուկեղոս, արաբ. ալ ստաբան, աստբան). տե՛ս և ՀՀԲ, Նորայր, Բառ. ֆրանս. 762բ, ՀԲուս. § 470, Ուղու-րիկեան ԳԲ էջ 320 և 1405։
• = Բառիս հետ նոյն են թրք. germašid (ոստ ՀՀԲ), kermaša (ըստ Տիրացուեան, տե՛ս անդ), թրք. գւռ. Տփ. garmašov (ըստ Aи-неиковь, անդ), թրք. գւռ. (Երև. gärmāso (ինչպէս ստուգեցի անձամբ երևանցի թուր-քերի մօտ), արաբ. քէրկէշէտ (Նորայր), քէր-մէշիք կամ վէքմէշիք «lentisque» (Ուղուրի-կեան՝ անդ), որոնք բոլոր նշանակում են նոյն բոյսը։ Այս ձևերից ո՛չ մէկը չգտայ Կա-մուսի արաբերէն, Գէորգ դպրի պարսկերէն և Будаговъ-ի թաթարերէն բառարանում։ Ուստի կարելի չէ ասել, թէ ի՛նչ յարաբերու-թիւն ունին հայերէնի հետ։ Որովհետև հա-յերէն ձևը կարելի է ստուգաբանել իբրև գայլի մասրենի կամ կարմիր մասրի (հմմտ. տակը՝ գւռ.)։ Այս դեպքում վերի բառերը պի-տի լինին հայերէնից փոխառեալ. ապա թէ ոչ՝ հակառակը։-Աճ. lianihus tuberosus»). Գնձ. կիլիմաստրի (Ազգ. հանդ. Ե. 292), Ղզ. կրմրաստի. կայ նտև Լ. Ղք.։-Aиненковь իբրև հյ. ձև յիշում է kialamasli։
fleece, wool.
• = Ասոր. [arabic word] gezzeϑā «գեղմ, բուրդ», որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] ) gizzā, [hebrew word] giz-zaϑ «խուզուած բուրդ». արմատն է ասոր. ❇ gaz «բուրդը խուզել» (Brockelm. Lex. syr. 52բ), եբր. [hebrew word] ) gzz «բորդ կտրել, իբր սուգի նշան մազերը խուզել, ծամերը կըտ-րել», ասուր. gizzԱ «բուրդ խուզելը», gā-zazu «կտրել, խուզել», bitgzzzu «գզրարի խանութ» (Muss-Arnolt, Ass.-engl. Hand-wb. 214), արաբ. ❇ jazž «բուրդ կտրել, խոտ հնձել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 164) Այս բոլորը ցոյց են տալիս, որ բառը բնիկ սեմական է։-Հիւբշ. 302։
• ՆՀԲ արմատն է գեզ, լծ. խզել։ Էմին, Oтвeтъ Ilaтканова, Մոսկուա, 1874, էջ 24, գեզ բառի հետ։ Lagarde, Arm. St, § 479 գզաթ բառին է կցում։ Հիւնք. զզաթ-ից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 41 գեզ, գիծ, կիծ, կիճ ձևերի հետ։ Րarst, Յուշարձան, 419 և 428 խզել բառի հետ՝ թաթար. uz, 5z, ós, os. luz «խորտակել»։ Petersson, Ar u. Arm. Stud. 132 պրս. gazidan «կծել», gaž-dum «կարիճ», սանս. va-haka «թունաւոր մի տեսակ միջատ», լիթ. vèžys, լեթթ. vēfis «խեցգետին» բառերի հետ՝ հնխ. ueg'h «խթել, խայ-թել, կճմթել» արմատից։ Petersson ենթադրում է թէ զզել բառը փոխել է իր իմաստը ազդւելով զզաթ «բուրդ» բառից։
• ԳՒՌ.-ննխ. Պլ. գզէլ, Տփ. գզիլ, Ալշ. Մշ. Ջղ. գ'ըզել, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Սեբ. գ'ըզէլ, Զթ. գ'ը'զիլ, Ոզմ. գ'.ըզիլ, Սլմ. Վն. կ'ըզել, Սչ. քզել, Ռ. Տիգ. քզէլ, Ասլ. գ'զէ՝լ, Հւր. գիզէլ, Ղրբ. Մկ. կ'ըզիլ, Մրղ. կ'իզել, Գոր. Շմ. կ'իզիլ, Հմշ. կզուշ, Ագլ. գ'ըզիլ, գ'ի։ ձի՛լ։ Նոր բառեր են՝ գզգզել, գզգզնակ, գըզ-գըզուիլ, գզգզուած, գզզել, գզզնել, գզզուած, գզման, գզուզ, գզուիլ, գզվտիլ, գզվտուք, գզօն գզօն ևն։ Արմատն ունին Ալշ. գ'իզ. Լ. գիզ «գզում, գզուածք, գզելու գործողու-թիւնը», օր. Այս բուրդը քանի՞ գիզ է. Երկու օր է գիզ եմ անում։ Տե՛ս նաև կիզն բառի տակ։
cf. Գեղջաւագ.
• Lidén, Arm. Stud. 71 հսլ. žizlu, ռուս. žezlú, չեխ. žezl «գաւազան» բառերի հետ՝ իբր հնխ. ghig'h ձևից -իր մասնիկով։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 և Karst, Յուշարձան, 405 սումեր. gizi «ծաղկող եղէգ», թրք. xasər, ha-šər. «փսիաթ, խսիր»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 113 օսս. qaz «եղէգ» և պրս. gaz «արշին, 2. մոշավայրի» բառերի հետ հնխ. ghōg'h-արմատիզ։
• «գիւղի տանուտէրի երկրորդը». լե-տին ժամանակի բառ, որ գործածական է արդի գաւառականների մէջ. մի քիչ աւելի հնից ունինք Ես. պտմ. 13 «Ի գիւղի ուրումն զտանուտէր գիւղին և զքահանայսն և զհիւ-րընկալն՝ զոր գզիր ասեն, արգելուին», Զքր. սարկ. բ. 125. «Յետ երից ամաց նահատա-կեցաւ գզիր Յակոռն»։
• = Պրս. [arabic word] gizir «գիւղապետ», որի ծա-գումը և բուն իմաստը տե՛ս Վճիռ բառի տակ։ Սրանից են փոխառեալ նաև ասոր. ❇ gəzīrā, արաբ. ❇ ǰazī̄r, ուտ. gi-21r, քրդ. [arabic word] kizir, ատրպտ. թրք. [arabic word] qizil «գղիր, դիւղապետի օդնականը»= Հիւբշ. 264։
• Չառարիա սարկաւագի Պատմութեան հրատարակիչը արդէն մեկնում է «քի-զիր. աւանապետ»։ Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), 657 դնում է պարսկերէնից։
• ԳՒՌ.-Տփ. գզիր, Ալշ. Կր. Սեբ. գ'զիր, Մրղ. գ'իզիր ևն։ Նոր բառեր են գզրացու, գզրփախ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ❇ზირი գզիրի «մունետիկ, դեսպան, պատգամաւոր» հայերէնից է փո-խառեալ՝ առաջին վանկի ի ձայնաւորի բա-ցակայութեան պատճառով։
• «խոչ». որից գզրել «խոչել». եր-կուսն էլ ունի Բառ. երեմ. էջ 64-65. ո՛չ բառն է յայտնի և ո՛չ տրուած բացատրու-թիւնը։ Բայց տե՛ս վարը գզրել։ marisr» Բժշ. ունի. միայն ՀԲուս. § 474։ Սրա սխալ ընթերցուածն է կաղմաշուն։
cf. Գեզ.
• «լուսնի, արևի կամ ակնեղէնի վրայ երևցած արատ, սև բիծ, ճեղք» Շիր. հրտր. Պտև. էջ 50, որից փոխաբերաբար՝ «կաս-կած, տարակոյս» Ոսկ. յհ. ա. 12 (Մի՛ ինչ գէզ առ սակաւիկ մի ի ներքս մնասցէ. այլ դիւրաւ մարթացէ զբազմաց միտս հածել), Եղիշ. այլակ. 218 (այս իմաստը չունի ՆՀԲ). -ածանցներն են՝ անգէզ «առանց գէղի կամ սպիի, անարատ, միապաղաղ» Շիր. 5Ս. 54. Վրք. շնորհ. 39. Դիոն. ած. Մագ., գի-զակն «արևելեան ժամացոյցով գիշերվայ ժամը 8» (իբր թէ «արևի աչքի գզուիլը՝ ճեղ-քուիլը, լոյսի մօտենալը» (ըստ Ս. Վ. Նազա-հէթեանի, Պատկեր, 1893, 160)։ Այս արմա-տի միւս ձևերն են՝ 2. ԳԵԶ «պատառուածք» Վրդն. ծն. որից գեզութիւն (և ո՛չ թէ գիզու-թիւն, որից հետևում է, թէ արմատն է գեզ) «ադամանդի վրայ բիծ» Ագաթ., «քարի վրայ ճեղք, ճաթածի գիծ, ճաք» Խոր., գեզիւ «յե-տին մտքով» Կնիք հաւ. էջ 7.-3. ԳԻԶ. ար-մատ առանձին անգործածական, որից ա-ծանցուած են՝ գզել «պատառոտել, ծուա-տել, մարմինը պատառ-պատառ անել, ճան-կերով քերթել, կտրտել» Եփր. պհ. Անան. ե-կեղ. Պղատ. օրին. Սարգ. Յայսմ. արդի լեղ-ուի մէջ «բուրդ գզել». այսպէս և բրդգզետլ կամ բրդագզեալ «գզգզուած հագուստներով» Սարգ. Կանոն., որից նաև անգիզ «չյօշոտ-ուած» Սասն. 68։ Այստեղ են պատկանում նաև գզիլ «կռուիլ, վիճիլ» ԱԲ և գզեալ «ցնո-րած, ափեղցփեղ խօսող» ԱԲ, որոնո հետ հմմտ. գւռ. գզվտիլ Արբ. Եւդ. Պլ. «իրար հետ կռուիլ», գզզուած Երև. «բզկտուած. 2. ցնդած, խռֆած, զառամած», գզզնիլ «ցնդիլ, ծերութիւնից ցնորիլ»։ Արմատի կրկնաւորներն ունին գաւառականները՝ գրզ-գըզել և գզզել ձևերով (տե՛ս վերը գզել բա-ռի տակ). վերջին գզզել ձևով հնից գտնում եմ հետևեալ վկայութիւնները. «Այնչափ հա-րին, մինչև ամենայն մարմինն գզզեցաւ» Յայսմ. մրտ. 5, «Գզզեցին զմարմին նորա» Ցայսմ. փետ. 18, «Բոլոր մարմինն զազրու-թեամբ գզզեալ հերձոտեցաւ» Վրք. իլար. 123։
• իսկ Արիահայ բռ. 116 պրս. ❇ gaz «խածնել»։ Lidén, Arm. Stud. 70 հա-ն. իսլ. gjogur «ժայռերի ճեղք՝ որտե-ղից ջրերն են հոսում, ժայռերի մէջ նեղ անցք», սրանց ընդհանուր գերմա-նական ձևն է ghegh-ura. հայերէնը ծագում է հնխ. gheg'h արմատից, ուր առաջին gh ձայնը ըստ Meillet-ի օրէն-քի (MSL 13, 243) ջ դարձած չէ, այ մնացել է զ՝ յաջորդ զ-ի պատճառաւ։ Karst, Յուշարձան, 418 թթր. bes, bet, bis, bic «կտրել, ձևել» կամ kes «կրտ-րել», չաղաթ. kesek, կրկիզ. kezu, ալթայ. kezek «մաս, բաժին, կտոր»։ Պատահական պէտք է համարել ասոր. [arabic word] gāz «ոչխարի բուրդ խուզել»։
at least, however;
only, again
• ՆՀԲ (ևեթ բառի տակ) լծ. հյ. ևեթ։ Տէրվ. Altarm. 99 և Նախալ. 119 հնխ. aha դերանուանական արմատից. հմմտ. սանս. qha, ha, յն. γε, գոթ. qa-, հյ. գոնէ, գէն<*գայն, այսպէս նաև գէթ <*գաիթ.-իթ մասը ունի նաև ևեթ բա-ռը, իբր սանս. id «ինքն, միայն, լոկ»։ Հիւնք. կէտ բառից։ Bugge, KZ, 32, 7 նոյն ընդ ևեթ.
corpse, carrion, dead body;
bad, ill;
— արկանել, to devour or make beasts eat.
• , ո հլ. (նաև ի, ուց) «դի, ղիակ, շա-ղիղ» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ., «բզիկ, բզկտուած մարմնի կտոր» (այս նշանակութեամբ ու-նինք միայն գէշ գէշ պատառիլ «բզիկ բզիկ՝ կտոր կտոր լինել» ոճը՝ Դան. ժդ. 41), որից լայնաբար «մի կոտրած բանի կտոր, կտոր-տանք» Ճառընտ., որից գէշագէշ «բզիկ բը-զիկ եղած» Բ. մակ. ժե. 33, գազանագէշ «գազանաբեկ» Գ. Մակ. զ. 24, հոգեգէշ Կա-նռն. Մաշև.. գիշակեր Եզն. Վեցօր. 161. Ոսկ. նին., գիշախանձ Կոչ., գիշատել Փարպ. Խոր., գիշել «պատառոտել» Մխ. դտ. Մագ., գիշա-գէշ Մանդ. ևն, որոնցից ենթադրուած է սխալմամբ գիշ «գէշ, դի» ձևը՝ Եփր. աւեա. Յետնաբար բառս ստացել է «յոռի, վատ, գէշ» նշանակութիւնը՝ ինչ. Վրդն. ծն. Սիւն. քեր. 208. Թլկր. 41. Մխ. բժշ. 140. իմաստի զարգացման իբրև միջնորդ հմմտ. գիշանոտ «դիակի հոտ ունեցող, ժանտահոտ» Մամիկ. Վստկ., գիշահոտութիւն «ժանտահոտութիւն» Վստկ.։ Բառիս համար մի նոր վկայութիւն ունի Մծբ. 384 «Եւ հազիւ մեծաւ աշխատութեամբ զերծանին ճիրանք նորա իբրև առիւծու, ի գիշէ իւրմէ». (ի հլ. բցռ. ի գիշէ. տպուած է ի գիլէ. ուղղում եմ ի գիշէ. ըստ որում ասորի բնագիրը (հրտր. Graffin, 704) ըստ համե-մատութեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապա-լեանի (անձնական) ունի «ճիրանք նորա՝ որ-պէս առիւծու՝ (որ) ի վերայ որսին իւրոյ»)։ Գէշ «դիակ» իմաստից «գէշ, վատ» նշանա-կութեան անցման համար իբր գեղեցիկ միջ-նորդ է ծառայում Սվեդ. գ'իշ, որ նշանակում է «պիղծ, հոտած» և գործածւում է միայն շան կամ արծիւի միսը որակելու համար. այս օրինակով ասւում է նաև հոտը գիշ է «գի-շահոտ է», բայց առանց «վատ կամ տգեղ» իմաստի։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 94 զնդ. vaēša «փտիլ, ապականիլ» հբգ. wesanen «փտիլ, նեխիլ» բառերի հետ՝ կամ իբր բնիկ և կամ իրանական փոխառութիւն. իսկ գէշ «վատ» կապ չունի սրա հետ, այլ ծագում է գարշ բառից։
• Bötticher, Wurzelforschungen, 23 սանս. viš։-Տէրվ. Altapm. 29 սանս. ghas «լափել, գիշատել» ևն։ Canini, Ft. étym. էջ 91 սանս. kaš «սպանել» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշ-խրհ. գրակ. 194 պրս. ❇ kež կամ ը︎ keǰ «թիւր»։ Հիւնք. կեշտ բառից։ Հիւբշ. 435 թէև շատ նման է ձևով, բայց կապ չունի, ասում է, լտ. vescor «սնա-նիլ», vescus «ուտող, նիհար, ճռզած»։ Patrubány, SA, 1, 312, հունգ. kese-lyū «արծիւ» մեկնում է «գիշակեր», իբր հյ. գէշ բառից։ Karst, Յուշարձ. 422 յօշել բառի հետ։ Մառ, ЗВО, 18, 167 և ՀԱ, 1921, 81, գեշ «լոռի» հա-նում է գարշ բառից։ (Նոյնը յետոյ, Ֆնտգլեան, ՀԱ, 1926, 489)։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 59 զնդ. vaema «ծառի ճեղք», ռուս. ваять «քանդակել, դրուագել, կոփել», սանս. veçf «ասեղ» բառերի հետ՝ հնխ. uoik'-uo ձևից։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ավար. guešau «գէշ, չար», gešabugu «գէշ, վատ»։
• ԳՒՌ.-Պլ. Տփ. գէշ, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'էշ, Ոզմ. գ'եշ, Ասլ. գ'է՝շ, Հմշ. կէշ, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. կ'էշ, Ննխ. Ռ. Տիգ. քէշ, որոնք նը-շանակում են «յոռի, վատ» կամ «տգեղ, այ-լանդակ» և կամ «անբարոյական, բոզ»։ Նոր բառեր են՝ գէշնալ կամ գէշանալ, գէշբուկ, գէշութիւն, գիշագրող, գիշան, գիշոտուիլ «մէկի հետ գժտիլ»։-Թրքախօս հայոց մէջ գտնում ենք Ատն. գէշլէնմէք «շուտով բար-կանալ» (տե՛ս Արևելք, 1888, նոյ" 8-9)։
hair, head of hair, long hanging hair.
• , ո հլ. (յետնաբար կայ նաև ու, ի-ա հլ.) «երկայն մազ» ՍԳր., որից գիսակ Դատ. ժզ. 13=19. Ոսկ. մ. ա. 3. բ. 22, գիսա-բուղխ, գիսագերծ Ոսկ. հերոդ., գիսախռիւ նար., գիսարձակ Կաղնկտ., գիսատր «եր-ևար մազերով» Ա. Կոր. ժա. 14. Եղիշ., «ճըգ-նաւոր» Մշտ. ջհկ. Գնձ., «պոչով աստո» Ա-րիստ. աշխ. Ղևոնդ., եօթնագիսեան Եղիշ. ստ., թաւագէս Փիլ. տես., ոսկեգիսակ Շիր. վերագիսել «նահանջել, ետ դառնալ» Տիմոթ. կուզ. էջ 325 (նորագիւտ բառ. յարմարցուած յն. ἀναϰομιζω բառի վրայից. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 100-101), գիսաստղ (նոր գրական լեզուի մէջ)։
• = Պհլ. gēs, պրս. [arabic word] gēs, [arabic word] gōsu (արդի արտասանութեամբ gis, gisu) «կա-խուած մազեր, ծամ», աֆղան. gēsū «խո-պոպիք», օսս. γēsá, qis «խոզի մազ», քրդ. [arabic word] gisu, ❇ kezi «վարս, ծամ, խոպո-պիք», զազա gšžək «գիսակ», զնդ. gaēsa çխոպոպիք» (Horn, § 950 և Bartholomae, 480)։ Իրանեան բառի ծագման մասին տե՛ս Lidén, IF, 19, 319, ուր ցեղակից են դրւում իռլ. gaoisid «ձիու մազ», յն. χαίτη «գէս»։ Pakornv. 1, 527, բոլորի նախաձևը դնում է ghaites «գէս»։-Այլ է սանս. kēça «գէս», kèçara «բաշ» (որից գնչ. քեցա «գէս», քե-ցաշ «բաշ»)= լտ. caesariēs «գլխի մազ» Walde, 109։-Իրանեաններից փոխառեալ են նաև ասոր. [arabic word] gēs «մազ», կովկաս-ևան յեզուներից՝ վրկ. կուպ. քիս, կայտ. խիզ, խիւրկ. ղիզ «մազ, ծամ» հոմանիշ-ները։-Հիւբշ. 127։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբր պրս. կիյսու։ ՆՀԲ սանս. քէսա, պրս. քէյ-սու, կիսու։ Peterm. 21 սանս. kēça։ Windisch. 7 սանս. kēça և լտ. cae-saries, Էմին, Истор. Bарданa էջ 66 ռուս. кoca «մազ» բառի հետ, որ սակայն այլ ծագում ունի՝ ըստ Berneker 580. Karst, Յուշարձան, 404 սումեր. gis, guš, kiš «մազ»։ +ԳԻՏ, ի-ա, ի հլ. «գիտակ, գիտուն, գիտ-ցող» Կոչ. Եւս. պտմ., «ծանօթ, ճանչւոր, բա-րեկամ» Եւս. պտմ., «կախարդ, հմայող, քաղդեայ» ՍԳր. Եփր. թգ., «գնոստիկեան աղանդաւոր» Կոչ. 339, «գիտցուած, ծանօթ» Սկևռ. աղ., որից՝ գիտել «գիտենալ, իմա-ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 25, «համարել, կարծել» Ագաթ. Կիւրղ. ծն., «մերձաւորիլ, գուռաւո-րիլ» ՍԳր., գիտենալ «գիտենալ, ճանաչել» Պղատ. օրին. Արիստ. առաք. Նիւս. կազմ., «խառնակիլ, զուգաւորիլ» Նոննոս. Վրռն. օ-ոին., գիտոտել «լաւ գիտենալ» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ), գիտուն ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. Եփր. յես. թգ. և Փիլիպ., գիտակ ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. Կոչ., գիտահարց Մծբ., գիտութիւն ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ծն-գիտնական Փարպ. Պիտ., գիտաստութիւն «գիտութիւն» Իմ. իա. 16, արուագէտ Ա. կոր. ա. 10. զ. 10, անասնագէտ Մանդ. Կանոն., մեռելագէտ «մեռելի հետ խառնաևոր» Բառ երեմ. էջ 213 (չունի ԱԲ), երկնագէտ Ոսկ. ես. 335, խորագէտ ՍԳր. Վեցօր., տգէտ ՍԳր., տգիտանալ Ագաթ., տգիտանք Կոչ., չգիտանք Եզն., չգիտուն Սեբեր., յանգէտս ՍԳր. Ագաթ., զանգիտել «վախենալ» ՍԳր., զանգի-տանք «երկիւղ» Սեբեր., անզանգէտ «ան-վախ» Աթան. էջ 556։ Նոր բառեր են՝ գի-տակցաբար, գիտակցական, անգիտակցա-բար, բնագիտութիւն, լեզուագիտութիւն, ձայնագիտութիւն, ձայնագրագէտ, լեզուա-գէտ, աշխարհագրագէտ, բևեռագէտ ևն ևն.
• = Բնիկ հայ բառ, որ կարող է գալ հնխ. թէ՛ veid և թէ՛ void ձևից. այս երկուսից են ծագում նաև միւս հնդևրոպական ձևերը, ինչ-պէս ցոյց են տալիս յատկապէս յն. οἰδα և εἰδω։ Այս արմատի նախնական նշանակութիւններն էին «տեսնել, գտնել», որից յետոյ էլ «գիտե-նալ, իմանալ», իբրև արդիւնք տեսած լինե-լու։ Հայերէնի մէջ «տեսնել» իմաստը չէ՛ պահուած, իսկ «գտնել» իմաստի համար յատկացուած է գիտ, գիւտ ձևը, որ միևնոյն ծագումն ունի։ Միւս լեզուներից համեմա-տելի ձևերն են՝ սանս. [other alphabet] vé́da-«գիտեմ», véda-«Ս. Գիրք», vεtti «գիտէ», ῥz -vid (բարդութեաց ծայրին՝ ճիշտ հայերէնի պէս) «-գէտ, գիտցող», vidatha «գիտուն, իմաս-տուն, ջերմեռանդ», զնդ. vaēδa «գիտեմ». յն. fοῖδα «գիտեմ», εἰδω, εἰδον, ἰδε, ἰδοιμι, εἰδομαι «տեսնել, նկատել, քննել», լտ. vldeo «տեսնել», գոթ. witan «գիտենալ», wltaida «նկատել», հբգ. wlzzan, գերմ. wissen «գի-տենալ», weise «իմաստուն», անգլ. wit «զիտենալ», հսլ. vidēti «տեսնել», vêdêti «գիտենալ», ռուս. вeдать «գիտենալ, ճա-նաչել», видeть «տեսնել», вижу «տեսնում եմ», вeдьмa «վհուկ, գէտ», հպրուս. wal-dima «գիտեք», գնչ. վացա «գիտութիւն», վաթաշ «գիտուն, կղեր», հիռլ. ro fetar «գի-տեմ», հիսլ. vitr «իմաստուն», լիթ. yéizd-mi «նայել, դիտել» ևն (Walde, 834, Boi-saqq, 688, Trautmann, 357-8, Kluge, 533, Pokorny. 1, 236-9, Ernout-Meillet. 1062-3). միւս ձևերը տե՛ս գիւտ արմատի տակ, -Հիւբշ. էջ 435։
• ՆՀԲ լծ. եբր. իատա՛, յն. իտե՛օ, ի՛տօ, յորմէ լտ. video։-Peterm. 21 սանս. vid։-Windisch. 7 սանս. vid, յն. ίδεῖν, լատ. videre։ Մորթման, ZDMG, 26, 560 բևեռ. uedadubi, իսկ էջ 515 բևեռ. vidini, գերմ. Wissen, յն. εἰδω, հոլլանդ. veten։ -Հիւնք. գի-տել՝ յն. ϰοίτη «անկողին, զուգաւորու-թիւն» ձևից։ Յ. Արշէզ, ՀԱ, 1896, 268 եբր. [hebrew word] «գիտել»։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, ծանօթ. 127, 130 հյ. գէտ «գու-շակ» բառը բաժանելով միւսներից դնում է պհլ. ❇ հոմանիշից, սր գըտ-նում է գործածուած Կարնամակ, ժե. 1-5 և մանաւանդ ժե. 2՝ զետ ու գու-շակ ձևով։ Րлeйe, Cбори. мaтер. Kавк. 31, 6 կիմր. guibit «գիտէ»։
• ԳՒՌ.-Ննխ. Պլ. գիդնալ (<գիտանալ Փիլ Փարպ. Մանդ.), բացասականը՝ Պլ. չիյդէմ, Ննխ. չիդիմ, Երև. գիտէմ, Տփ. գի՛դիլ, գի-դէ՛նալ, Ախց. Կր. Սեբ. գ'իդնալ, Ագլ. գ'ի՛դիլ, Ղրբ. գի՛դալ, Սչ. գ'իդնալ, Ռ. քիդնալ, Տիգ. քիդնmլ, Ոզմ. գ'ըտիմ, Զթ. գ'իդանօլ, գ'ի-դանոլ, Ակն. գ'իննալ, Խրբ. քիդնալ, քիննալ, Ասլ. գ'ի*նալ, Ալշ. Մշ. գինալ (ունին պարզ գ և ո՛չ թէ շնչեղ գ՝), Վն. կիտնալ, Մկ. կ'րտ-նալ, Սլմ. գինmլ, Հճ. գ'իննօլ, Հմշ. կիդնուշ, իսկ Ջղ. պահած է միայն հենց քդես «կար-ծես» դարձուածի մէջ։-Նոր բառեր են՝ գի-տածուն, գիտցուն, գիտկան, գիտաց անել, գիտնակ, գիտնաւոր, գիտոսիկ, գիտումու-թիւն, գաւառագիտուն, չգիտալուք։
• ՓՈԽ.-Տ. Վ. Պալեան, Բիւրակն, 1898, էջ 712 հլ. անգէտ ձևից է համարում Կեսարից։ թուրք և յոյն ժողովուրդի գործածած angəd բառը, որ նշանակում է «տխմար». օր. gotl be hey angəd adam «գնա՛, ո՛վ տխմար մարդ»։ Ըստ իս կասկածելի է, որովհետև անգէտ բառը հայոց մօտ գործածական չէ։ Աւելի հաւանական է դնել անկուտ բառից, որ փոխաբերաբար Այն. Պլ. նշանակում է «անխելք, անմիտ» (տե՛ս իմ Գաւառական բառարանը, էջ 102)։
fat;
corpulent, plump, full.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «պարարտ, ճարպոտ» Եզեկ. ըդ. 16. Սղ. իա. 13. Յայտ. ժը. 14. Մծբ. 155. Երզն. մտթ. 466, «իւղահամ» Առաք. լծ. սահմ. 234, որից՝ գիրանալ Օր. բ. 15. Նէեմ. թ. 25 Եփր. հռ. 30 (վատ իմաստով), գիրու-թիւն Փարպ. Խոր., գիրապարար Նար., գի-րացուցանել Մաշկ., գիրացութիւն «գիրու-թիւն» Մանդ. սիր. 22. առանց ամփոփման գէրացուցանել Մաշկ., գէրութիւն Մաշկ. գրուած է գուեր Վստկ. կե. իբր գւռ. ձև։
• ՆՀԲ յիշում է հունգ. գեօվէր, որին կը-ցում է գւռ. գուեր, Canini, Et. etym. 234 քէշուա čer։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kurūt «գէր, պարարտ»։ Ղափանց. ЗВO, 23, 354 ռուս. жнръ «ճարպ» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Meillet (նամակ 21 ապր. 1927) կասկածելի է գտնում այս ստու-գաբանութիւնը. սլ. i ենթադրում է *ei, իսկ հյ. է՝ *oi. ըստ որում գ թոյլ չի տա-չիս ghe ձևը. այսպիսով բառը բոլորո-վին առանձին է մնում։-Պատահակա՞ն նմանութիւն ունին իռլ. g'eք, գալլ. gwer «ճարալ»։
• ԳՒՌ.-Ննխ. գէր, Ախց. Կր. Ջղ. գ'էր, Սչ գ'եր, Զթ. գ'էր, գ'էյ, Ռ. Տիգ. քէր, Մրղ. կէրցիւցէլ «գիրացնել», Տփ. գիր, Հմշ. կիր «գէր», կիյցավ «գիրացաւ»։-Նոր բառեր են գէրջուր, գիրուց։ Նոյն բառից է նաև գէր-հինգշաբթի՝ վարդանանց տօնի եշ. օրը, երբ կանայք լողանում են՝ գիրանալու նպատա-կով։
juniper-tree.
• , ո հլ. «մի տեսակ ծառ է. luniperus oxycedrus L (ըստ Արթինեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 60), ǰuniperus macrocarpa S (ըստ Տիրացուեան, Contributo alla flora dell' Armenia, էջ 30, ուր juniperus oxу-cedrus համարում է ցրդի), luniperus com-mιunis՝ L. (ոստ Aннeнковъ-ի բուսաբանա-կան բառարանի, էջ 181), թրք. արտըմ (որ ըստ Aнненковъ 182 է luniperus oxу-cedrus)» Ես. խա. 19, Գ. թագ. զ. 31, 33, Ագաթ. Վեցօր. 92. արդի հայերէնում գոր-ծածական է գիհի ձևը՝ բառ. Երեմ. յաւել. 574.
• 3 Արշէզ, Բազմ. 1899, 104=վրաց. ղվիա. այս մասին աւելի ընդարձակ տե՛ս գինի բառի տակ։-Lidén, IF, 18 494-8 նախաձևը դնելով *viso-(*vei-so-. *yoiso-) կամ *vito-(*voito-) հա-մեմատում է առաջին պարագային սանս. vèsta-tē «ոլորուիլ, գալարուիլ», լիթ. yys-t-yti «բալուլել», սանս. vès-ká-s «խեղդելու չուան», հհիւս. visk «յարդի կապոց», նիսլ. visk «յարդէ խցան», շվէդ. viska «փոքր աւել»։ հբգ. wisk «յարդե խցան», չեխ. vich նոյն նշ., լեհ. wlecha «ծաղիկների ող-կոյզ», սլով. vèchet «խուրձ» ևն.-
• ԳՒՌ.-Զթ. գ'է «գիհի», Բն. գ'ի «նոճի», Լ. կէ՛նի, Ղրբ. կէ՛նէ, Ղրդ. իգէ՛նէ. վերջին երե-քը յառաջանում են *գիհենի ձևից, որ կազ-մուած է նոյն գի բառից՝ բուսական ենի մաս-նիկով. հմմտ. տանձի-տանձենի և ընկուզի-ընկուզենի։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ղվիա «զիհի», թուշ. ղվիէ խե «գիհի ծառ (Խէ «ծառ» բառով). ըստ Анненковъ-ի Բուսաբանական բառարանի, էջ 181-2 (գրում է rpla, ria, mbia, gywa) նշանակում են ǰunīperus L կամ ǰuniperus sabina L, վրաց. გია զիա «գիհի ծառը» Չու-քինով 321։
kidney-bean.
• «լոբի» մէկ անգամ ունի Ազաթ. գրուած է նաև ղկուլ, այլ ընթերցուած՝ ղկուդ։
• ՆՀԲ պրս. տէնր։ Աճառ. SA, 1, 304 համեմատելով արաբ. [arabic word] dujr. duiur հոմանիշի հետ (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 853), ենթադրում է, որ ասո-րական փոխառութիւն լինի։ Բառիս նման է հնչում նաև պրս. [arabic word] tulk «լո-բի», բայց որովհետև ճշտիւ յայտնի չէ նոյն իսկ՝ թէ ի՛նչ էր հայերէն բառի բուն ձևը, ուստի չի կարելի նմանութեանց մասին վճիռ տալ։
fortress, dungeon, fort;
redoubt.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, ինչպէս գտնում եմ յետնաբար Սարգ. յկ. ե, էջ 67 ա) «ամրոց. բերդ» Բ. մակ. դ.. 27. Ագաթ. Փարպ. Եղիշ. գրուած է նաև դղեկ՝ իբր ռմկ. (տե՛ս կրկնա-գիր Ագաթ. հրտր. Յուշարձան, էջ 118 ա. ե. ղիշ. ը. էջ 110, 111), որից դղեակապարիսպ Ղևոնդ., դղեկաձև ԱԲ.-ըստ Նորայր, Կորիւն վրդ. և թրգմ. 298 նորագիւտ բարդ բառեր են՝ ողեակբերդ Ագաթ. Բ. մակ. դ. 27. Ուխտ. Ա. կբ. 90, Արծր. 131, Ասող Գ. դ. 165, ժղ. 194 և ղղեկքաղաք Եղիշէ։
• Տէրվ. Նախալ. 87 պրս. [arabic word] diz «դըղ-եակ», սանս. dih, զնդ. diz, հյ. դէզ, ղի-զել բառերի հետ՝ հնխ. digh արմատից։ Կապ ունի՞ պրս. [arabic word] dula «բարձր բը-լուր» (հին ժամանակ դղեակները բար-ձունքների վրայ էին շինում)։
shivering, shudder, horrour.
• «սարսիլը, ցնցում, շարժիլը» Փարպ. Իսիւք. յոբ. 122. գրուած նաև դղուրդ Մար-թին. սեռ., դղրդի (ինչ. ձայն դղրղի «դղրդոցի ձայն») Զենոբ. էջ 32, որից՝ դղորղել կամ դղրղել «ցնցել, սարսել, սասանեցնել, վա-խեցնել, թնդացնել» Ոսկ. ես. և մ. ա. 7. Մտթ իա. 10, դղրդալ «թնդալ» Գնձ. Ճառընտ-ղղորդեցուցանել Ճառընտ. կամ դղրդեցուցա-նել Դատ. ը. 12, դղորդումն «երկրաշարժ» (այս նշանակութիւնը չունին բառարանները, Լաբուբ. 21, 27 (Վասն մեծի դղորդմանն՝ որ եղև ի ժամու խաչելութեանն նորա. Ահագին դղորդմունքն որ եղեն յայնմ ժամու), «սար-սիլը» Եղիշ. դտ. Փարպ., դղրդիւն Եւս. քը. անդղորդելի կամ անդղրդելի Նար., ուռնա-դըղորդ ԱԲ։ Նոր բառեր են՝ մեծադղորդ, ա-հագնադղորդ։
• ՆՀԲ դող բառից՝ իբր ղող-ուրդ։ Հիւնք. դրդել բայից։ Meillet, MSL, 10, 279 տե՛ս դանդաղ։
• ԳՒՌ.-Մշ. դ'խրդ'ալ «յատակը, գետինը ևն շարժիլ», ըստ Պէտէլեան, Արևելք 1888 նոյ. 8-9 պահուած է նաև Ատանայի թրքախոս հայոց մէջ ղղրդել ձևով։
tail of a sheep.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. թէև առանդ վկայութեան) «ոչխարի պոչ» Ել. իթ. 22. Կա-նոն. 37. Մխ. առակ. Վստկ. 206, որից՝ դը-մակեղ «դմակի իւղ» Վստկ., գառնադմակ կամ գառնադմակիկ «մի տեսակ բոյս» Բժշ. Վստկ. 149։
• = Պհլ. *dumak հոմանիշից. այս ձևը աւանդուած չէ իրանեան գրականութեան մէջ, բայց կան նրա բազմաթիւ ցեղակից-ները, ինչ. զնդ. duma-, պհլ. dum, dumb, dumbak, dunbak, dunb, պրս. ❇ dum, dumm, [arabic word] dunb, [arabic word] dunba, [arabic word] dunbāl., բելուճ. dunbag, քրդ. dunk, duw. աֆղան. lam, մինջ. ləm, օսս. dumág, də-mag «դմակ» (Horn, § 573)։ Իրանեան բառերի նախաձևն է ըստ Bartholomae, Stud. II. 101 *dhumbhma-։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] ︎ dunbā «պոչ», վրաց. დუმა դումա «դմակի իւղ», დუმი դումի «դմակաւոր ոչխար»։ Pokorny, 1, 816 իրանեան ձևերից է կզում հբգ. zumpfo, մբգ. zumpi «առնի». նախաձևը դնում է հնխ. dumb-(կամ dumbh-?) «առ-նի, պոչ» և թերևս նախապէս «գաւազան, վարոց»։-Հիւբշ. 144։
• Ուղիղ մեկնեց նտխ ՆՀԲ, յետոյ Lag.
• ԳՒՌ.-Տփ. դմակ, Ննխ. դմագ, Ախց. Երև. Կր. Ոզմ. Ջղ. դ'մակ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. դ'մագ, Վն. տմակ, Ռ. թմագ (այս վերջինը գործածւում է միայն «յետոյք» նշանակու-թեամբ՝ ղմակս կեր հայհոյանքի մէջ). Ղրբ. Վն. տմmկ, Սլմ. տմmկ՝, Ագլ. դմօկ, Տիգ. թըմմmգ, Ասլ. դ'ամագ, դ'ամայ, Հճ. դ'ը'մօգ, Մրղ. տիւմmկ, Շմ. տիւմmգ.-գաւառական ների մէջ ստացել է մի քանի նոր նշանակու-թիւններ. ինչ. «յետոյք. 2. ականջի բլթակ. 3. դարբնոցի սալի յետևի լայն մասը».-նոր բառեր են՝ դմակաւոր, անդմակ, դմակալի, դմակաջուր.-թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն garn-dumbaq «գառնադմակիկ» (բոյսը), ո-րի երկրորդ մասը հյ. դմակ բառից ձևափո. խուած է (Արևելք, 1882 նոյ" 8-9)։
contest, contrariety.
• . մէկ անգամ ունի Ոսկ. բ. տիմ. ա. էջ 168 «Մինչդեռ սկիզբն էր քարոզութեա-նըն, մինչդեռ ամենայն ինչ եղծ զեղծ էր, մինչդեռ կարի թշնամութիւնն էր, մինչդես յամենայն կողմանց դնդղանք (այլ ձ. դան-դաղանք) էին».-ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են «ա-յիք, ծփանք. 2. վէճ, հակառակութիւն» և ա-ռաջին նշանակութեամբ ուզում են կցել գւռ. դնդեղ, դնդող «ալիք» բառին։
• Հիւնք. դանդաղ բառից։
queen, empress, princess.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «թագուհի» Սղ. խդ. 10. Մտթ. ժթ. 42. Ղուկ. ժա. 31. Փիլ ել., որից դշխոյութիւն Գնձ. գրուած է նաև դժխոյ Լաբուբ. 13. 14։
• Հիւնք. իշխան բառից։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 408 ռումեր. tisg'u «Իշթար աստուածուհին», 412 սումեր. tišu «տիկին, աստուածու-հի», քրդ. diš «մօրաքոյր»։ Kорщъ, թրգմ. Մշակ 1914, թ. 122 պհլ. են-թադրեալ *dixšway ձևից, որ կազմու-ած պիտի լինի սանս. dyukša «երե-նային»++vay «թռչուն» բառերից. նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. պհլ. humāyūn «օգոստափառ»
cf. Դողդոջ.
• «երերոն. տա-տանոր. ռողդղացող» Սարգ. ա. պ. ժա. Ճա-ռընտ., որից՝ դողղոջել Եփր. ծն. Ոսկ. յհ., դողղոջալ Լմբ. ժող. Ճառընտ., դողդոջոտ Ոսև. ես. Եփր. եբր. 229, դողդոջուն Ոսկ. յհ. ա. 1, 2, ղողդոջումն Վրդն. սղ. բոլորն էլ գրուած են թէ՛ ջ-ով և թէ՛ չ-ով, իսկ արդի գրական լեզուն (թէ՛ արևելեան և թէ՛ արևմը-տեան բարբառը) ընդունած է միայն ջ-ով գրութիւնը, որ հնագոյնն է. հմմտ. բողբոջ։
• = Կրկնուած է դող արմատից։-Աճ.
vacillating, trembling, staggering, reeling.
• «երերոն. տա-տանոր. ռողդղացող» Սարգ. ա. պ. ժա. Ճա-ռընտ., որից՝ դողղոջել Եփր. ծն. Ոսկ. յհ., դողղոջալ Լմբ. ժող. Ճառընտ., դողդոջոտ Ոսև. ես. Եփր. եբր. 229, դողդոջուն Ոսկ. յհ. ա. 1, 2, ղողդոջումն Վրդն. սղ. բոլորն էլ գրուած են թէ՛ ջ-ով և թէ՛ չ-ով, իսկ արդի գրական լեզուն (թէ՛ արևելեան և թէ՛ արևմը-տեան բարբառը) ընդունած է միայն ջ-ով գրութիւնը, որ հնագոյնն է. հմմտ. բողբոջ։
• = Կրկնուած է դող արմատից։-Աճ.
liquid vessel.
• = եբր. [hebrew word] aggān «կոնք» բառի յոզնակի [hebrew word] aggānōϑ ձևն է, որ գործածռած է եբրայական բնագրի նոյն տեղում և յն. *αγανώმ տառադարձութիւնից անցել է մեզ։ (Այժմ մեր ձեռքը հասած յն. օրինակնե-րում ամբողջ այս հատուածը պակասում է)։ Հմմտ. նաև. անկան։-Հիւբշ. 301. 338։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
agapae, love-feasts.
• , ի-ա հլ. «աղքատներին տրուած սիրոյ ճաշ» Կանոն. 26, 27, Յհ. իմ. Մխ. դտ. էջ 162, որից ագապատէր Կանոն. էջ 113, ա-ռապատուն Կանոն. թարգմանաբար նաև սէր «հասարակական ճաշ», սէր առնել «հասարա-կական ճաշ տալ» Վրք. հց։ Ագապ բառի գոր-ծածութիւնը երևում է մեր մէջ դոնէ Զ դա-րուն. հմմտ. Գ. Վ. Յովսէփեան, Արրտ. 1912, էջ 997-1001։ Քանիցս անգամ գրուած է ա-գաբ Օրբ. հկճռ. էջ 137։ Հին հայոց ադապի մասին նկատողութիւններ տե՛ս Մառ, xрист. Bocт. 2(1913), էջ 145-7։
• = յն. ἀγάπη«սէր. 2. ագապ», որից փո-խառեալ է նաև լտ. agapae։-Հիւբշ. 338։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ. Աւետիքեան՝ Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. 875, ՆՀԲ։
bob-tailed;
docked, tailless.
• = արաբ. [arabic word] 'aqd «կապ, պսակ, մանե-ակ», [arabic word] 'uqda «կապ, հանգոյց», յգ. [arabic word] *uoad, 'əqd «կապեր, հանգոյցներ»։ Աճ.
tail.
• (-ւոյ, եաւ, ւով) «պոչ» (յատկապէս մաղաւօր տեսակը, ինչ. ձիու, եզան ևն, բայց ս՛չ ոչխարի, շան, ձկան, թռչունի, օձի ևն)։ Բուռ Գ. 6. Յայտ. Թ. 10, 19. որից ագևոր Խոր. աշխ. ագետակ Վստկ. ագատ Ոսկիփ. կարճա-գի Պտմ. աղեքս. նոր գրականի մէջ ագեվաց «կենգուրու անասունը».-ըստ. Տաթև. հարց. 371 ագատ «անդամը կտրած», որից երևում է թէ ագի նշանակում էր նաև «առ-նի», ինչպէս է և պոչ։
• Հիւնք. դնում է այգ «առաւօտ» բառի հակառակը, իբր այգ «սկիզբն լուսոյ» և ագի «վերջ, ծայր»։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 51 լծորդ է դնում պոչ։ Ենսէն ՀԱ 1904, 184 հաթ. h, hձ։ Գեանջեցեան, ZAPh 1, 48 հնխ. au-ijo ձևից. հմմտ. անս. ava «մեկուսի, հեռու», avara «ե-
• տևը, ետին», avara «փղի ետևը»։ Patrubany, SA 2, 13 սանս. aghá «անմաօռութիւն», իսկ ՀԱ 1908, 343 իռլ. áge «անդամ» բառին ցեղակից։ Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. aga «ետևի մասը, կռնակ» բառի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] *akva «ողնաշարի ծայրը՝ պոչի սկսելու տեղը» (Կամուս., թրք. թրգմ. գ. 879)։
• ԳՒՌ.-Ագլ. ագի, Հճ. ագ'գ'ի, Ասլ. Խրբ. Ռ. Սեբ. աքի, Ջթ. ագ'է «պոչ». Ալշ. ագ'ի «ողնաշարի ծայրը». Սչ. աքի՝ ընդհանուր առմամբ, նոյն իսկ ոչխարի, ձկան և թռչուն-ների համար գործածուած. Հւր. հmգի, Շմ. հmքի, Ղրբ. հm՛քի, հmքիւ «պոչ», իսկ Ակն. ագ'իք և վն. ակի «զգեստի քղանցք, փէշ»։
agon, fight, Olympic game.
• (սեռ.-ի) «մրցանք, ոլիմպիական խաղեր» Եւս. քր. Խոր. բ. 79. Միխ. աս. 79. ռտիզ ագոնարար Եւս. քր. ագոնավար ԱԲ. ա-գոնիստայք «ըմբիշներ, ագոնարարներ» Եւս. օր. ա. 278։
• = յն. ἀγών «մրցանք, մարտ», ἀγωνιζομαι «մենամարտիլ, կռուիլ», ἀγωνιστής «մարտիկ, ագոնարար» և սրա յոգնակին ἀγωνισταί «մարտիկներ, ագոնիստայք», յոյնից է փո-խառեալ նաև ասոր. ❇ agōnā «ագոն»։-Հիւբշ. 338։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
palm, hollow of the hand;
brick.
hard.
• «բուռ, ափ». գործածուած է մէկ անգամ Եզեկ. ժ. 2 (սխալ է մեկնում Բառ. երեմ. 5 «գոգ կամ աղաբողոն», որին հետե-վելով ՀՀԲ, ՋԲ և ՓԲ աւելացնում են նաև «գոգ մարդոյ կամ հանդերձի»)։
• Աւգերեան, Չփ. և կշռ. էջ 41 համարում է պրս. [arabic word] äxar «գուռ, աւազան» բառից։ Karst, Յուշարձ. 402 ափ և գոգ բառերի հետ միասին՝ ցեղակից է դնում սումեր. agub «երկնակամար» բառին։
• ԳՒՌ.-Խտջ. աքուռ «մի բուռ իրար կցած. կիցք»։
• n հ,. «աղիւս». գործածուած է մէկ անգամ Վրք. հց. Բ. 328. «Աղիւս թրծե-ալն հրով ագուռ՝ կացցէ և ի ջրի լաւ քան ղքար»։ Նորերս Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ 1910, 369 ա, դտաւ նաև մի երկրորդ վկա-յութիւն այս բառի համար. «Որպէս ագռոյ հարկանել զգլուխ նորա «(Վարք Գէորգայ. էջ 32), որ փոքրիկ սրբագրութեամբ կար-դում է ագռով։
• = պրս. ❇ agūr «աղիւս». բնիկ սե-մական է, ուստի և պարսկերէնն էլ փոխա-ռեալ մի սեմական լեզուից. հմմտ. ասուր. agurru, ասոր. [arabic word] agurā, արաբ. [arabic word] aǰur կամ [arabic word] ajūr, որից քրդ. [arabic word] aǰūr «աղիւս». պարսկերէնից են նաև վրաց. ա-գուրի «աղիւս», ագուրխանա «աղիւսի գոր-ծարան», ափխազ. անգուր, մինգր. անգու-րա, սվան. անգուրյ, թուշ. ագուր, բոլորն էլ «աղիւս» նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 91, 510։
• ՀՀԲ և ՋԲ առնելով հին բառարանից (հմմտ. Բառ. երեմ. էջ 5 «ագուռ. հաս. տատ») մեկնում են բառս «պինդ, անբե-կանելի», ուստի չունին «աղիւս» նշա-նակութիւնը։ Առաջին անգամ Հ. Յ. Աւ-գերեան, Չփ. և կշռ. էջ 41 պրս. aguր բառի համեմատութեամբ և Հարանս Վարքի լատին թարգմանութեան բառ-դատութեամբ՝ գտաւ թէ ագուռ նշանա-կում է «աղիւս» և «պինդ, անբեկանելի» իմաստը գոյութիւն չունի։ ՆՀԲ անտեղի կերպով միացնում է երկու նշանակու-թիւններն էլ, որին հետևում են նաև ՓԲ. ԱԲ և միւսները։ Lag. Ges. Abhd. 278 յն. ἀγουρος, ἂωρος «տարաժամ» (ան-տարակոյս «պինդ, բիրտ» նշանա-կութեան համար), որ յետոյ Arm. St. էջ 166 ցանկից մերժում է։
diamond;
cf. Մագնիս.
• (սեռ.-ի. գրուած նաև ադա-մանտ անոամանդ, անդամանտ) «թանևա-գին քարը, ալմաս» Ամովս. է. 7, 8. Փիլ. եփր. արմաւ. 55. Մագ. «մագնիս» Շիր. բժշ. Ոսկիփ. «անխորտակելի, բուռն» Վրդն. ծն. ժմ. որից ադամանդեայ «ադամանդէ» Ամովս. է. 7, «մագնիսէ» Շիր. «կարծրակուռ» Երեմ. ժէ. 1, Ոսկ. մտթ. ա. 15, բ. 8. ադա-մանոան «կարծր, պինդ, ամուր», գրծ. ադա-մանդանիւք էլ. արիստ. էջ 6 (նորագիւտ բառ) ևն։ Նոյն բառը «մագնիս» նշանակու-թեամբ. ստացած է նաև հ յաւելուածը և յա-ջորդական ձևափոխութիւններով դարձել է հանդամանտ, խանտումանտ, խանդումանդ, խունդամանտ Երզն. Մխ. բժ. 120. Տօնակ. Բրս. մրկ. 359, որ և վերջապէս Բառ. երեմ. էջ 200՝ անկնմատն։ Զարմանալի է որ Kivo-la. Բառ... Հալոց 1633, էջ 165 խանդումանդ մեկնում է *calamitas2.
• = յն. άδάμας,սեռ. ἀδϰμιάντος «ադամանդ», որ գալիս է δαμαω, δαμάζω «ընկճել, նա-աճել» բայից և նշանակում է բուն «ան-նուաճ, անընկճելի». այսպէս է եռւուած քարը՝ իր խիստ կարծր յատկութեան պատճառով։ Այս առաջին իմաստով գոր-ծածուած է նաև մեր մէջ։ Յունարէնից փոխ են առել և ուրիշ շատ լեզուներ. ինչ. լտ. adamas, գերմ. Diamant, ֆր. diamant,անզլ, adamant diamond, վրաց. ադամասի, ա-դամանտի, անդամանտի «ադամանդ քարը», ամդամատի «մագնիս», պրս. թրք. և քրդ, [arabic word] almas, elmas, որից գւռ. ալմաս, ալ-մաստ, յաւելուած տ-ի համար հմմտ. Սաղա-նքmս>Սlmւմmստ, սուս>Սչ. սուստ «լուռ», պես >պեստ, Ռուս>Ռուստ։-Հիւբշ. 338։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ, յետոյ Աւգե-րեան, Լիակ. վրք. սրբ. ե. 197։
adar, the sixth month of the Hebrews.
• (սեռ. -այ) «եբրայական վեցե-րորդ ամիսը» (որ համապատասխանում ձ մարտին) ՍԳր. Եւս. պտմ. 603։
• = եբր. [hebrew word] adār, որ յն. άδάρ տառա-դարձութիւնից անցել է մեզ (հմմտ. Ա մակ. է. 43). եբրայական բառի միւս սեմական ցեղակիցներն են ասոր. [arabic word] adar, արաբ. [arabic word] ābār, ասուր. addarn -Աճ.
cf. Ադին.
• , ա հլ. «դրախտ, ե-դեմ» Եփր. Եղիշ. ը. էջ 116. Նար. որից ադե-նաբուղխ, ադինաբուխ Անան. եկեղ. Թէոդ. մայրագ. Երզն. լուս. ադինասարաս (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 39. ադենային Գր. տղ. ադենական Շար. ևն։
• = ասոր. [syriac word] 'əδen, որ է եբր. [hebrew word] 'ēδen, արաբ. [arabic word] 'adn «եդեմ, դրախտ», ասուր. idinu «դաշտ»։ Արմատը (*dn) նշանակում է «փափկութիւն, փափկանալ». այս պատ-ճառով ասւում է հյ. գրգարան «դրախտ» և յաճախ դրախտ փափկութեան։ Նոյն բառի յունական ձևից է տառադարձուած եդեմ, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. 300.
• Ուռիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ, ՆՀԲ, Շրէօ-դէր, Thesaur. 45։
Eden, paradise.
• , ա հլ. «դրախտ, ե-դեմ» Եփր. Եղիշ. ը. էջ 116. Նար. որից ադե-նաբուղխ, ադինաբուխ Անան. եկեղ. Թէոդ. մայրագ. Երզն. լուս. ադինասարաս (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 39. ադենային Գր. տղ. ադենական Շար. ևն։
• = ասոր. [syriac word] 'əδen, որ է եբր. [hebrew word] 'ēδen, արաբ. [arabic word] 'adn «եդեմ, դրախտ», ասուր. idinu «դաշտ»։ Արմատը (*dn) նշանակում է «փափկութիւն, փափկանալ». այս պատ-ճառով ասւում է հյ. գրգարան «դրախտ» և յաճախ դրախտ փափկութեան։ Նոյն բառի յունական ձևից է տառադարձուած եդեմ, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. 300.
• Ուռիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ, ՆՀԲ, Շրէօ-դէր, Thesaur. 45։
weft, woof, warp.
• (-ին, -ամբ) «գործելիք կտաւի սկզբի ծոպերը՝ թելերը» Դատ. ժզ. 13, 14, Եփր. դտ. 343. յգ. ազբունս Պիսիդ. տող 273. գրուած է ասբն Փիլ. ել. 526, ասպն Վրք. և վկ. ա. 516։ Որից ազբախումբ «բազմա-խուռն» Բուզ. 86, ազբոց «ջուլհակի սանտր», Ոսկ. Եփես. 806 (չունի ՆՀԲ), ազբնագող «ազբով հմայող» ԱԲ։
• Հիւնք. հանում է պրս. asb «ձի» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] azbā «անութի կամ աճուկի մազեր»։
sensation, feeling;
advice;
— առնել, to give notice or information, to notify;
to instruct;
to advise, to admonish;
to announce, to publish;
— առնել յառաջագոյն or կանխաւ, to precaution, to premonish, to put on guard;
— լինել, to be aware of, to be informed of;
to be announced or published.
• . արմատն անհոլով է և ոճերով մի-այն գործածական։ Առաջին և հիմնական իմաստն է «լուր», որից ազդ առնել «լուր տալ» ՍԳր. Ոսկ. ազդ լինել «լուր տրուիլ, լսուիլ» ՍԳր. ազդել «լուր տալ». Ազդեսջիք փողով (Թուոց 6. 9). ազդարար «լուր տուող». Ազդարարն ժամահար՝ փող (Յհ. իմ.)։ 2. Աւս առաջին իմաստից ծագում է «զգալ» իմաստը, ճիշտ ինչպէս աշխ. իմանալ «լուր լսել. 2. զգալ» (Ականջս չիմանար. Յաւ ի-մացայ). տճկ. duymaq «լսել. 2. զգալ». ռուս. слышать «լսել (ձայնը) և զգալ (հո-տը)» ևն։ Այս իմաստով են՝ ազդիլ «զգա-ցուիլ». Հուր ջերմութեամբն ազդի մարմնոյ. Եզն. Ի չարչարելն ոչ ինքն ինչ զայրանայ և ի տանջելն ոչ ինքն ազդի. Ոսկ. ես. ազ-դարան «զգայարանք» Նար. ազդելի «ըզ-գալի». Ազդելի աշխարհ կամ տարերք. Վեց-օր։ 3. «Զգալ» կրաւորական իմաստ է, որի ներգործականն է «ներգործել, ազդել», այ-սինքն «իմանալ տալ». այստեղից՝ ազդ «ազ-դեցութիւն». Զննելի հուրս երբեմն մերձեցաւ ի մարմինս և ազդ ինչ հրոյ ոչ եցոյց. Ոսկ. ես. 69. ազդել «զորել, ներգործել». Թէ աղն անհամի, ոչ իմիք ազդիցէ այնուհետև. Մտթ. և 13. ազռեցի, Ոսկ. ես. ազդող Եբր. դ. 12. ազդեցութիւն ՍԳր։ 4. Սրանից անբաժան է «զօրութիւն, ոյժ» իմաստը, որից ազդոյ (յետ-նաբար ազդու) «զօրաւոր» Ոսկ. ազդոյ վէրք Ոսկ. մտթ. յազդոջ (ազդ արմատի հնաւանդ ներգոյականը և նրա միակ հոլովեալ ձևը) «զօրաւոր ժամանակը» Ոսկ. Եբր. է։ Վերջին իմաստով բառս գրուած է նաև աստ (ինչպէս կայ ազդր և աստր). առանձին անգործածա-կան է. գտնւում է հետևեալ ձևերի մէջ. աս-տագոյն, աստիագոյն «սաստկագոյն» Ոսկ. յհ. ա. 3. աստևոր «հաստատուն» Ածաբ. ծն Պիտ. Խոսր. պտրգ. աստի, աստին, աստոյ «պինդ, տոկուն, հաստատուն» Փիլ. (ստէպ). Ոսկ. յհ. ա. 3. աստու, աստոյ «զտեղ» Վա-նակ. յոբ. բոլորն էլ յետին։ Բայց հնից կան՝ յաստւոջ պահել Ոսկ. ես. առաւել աս-տիք Եզն. (ըստ Թոռնեան, Հատընտ. 1891 էջ 53 ուղղելի առաւելան դիք). յաստիս ման-կութեան Բուզ. յաստիս մարմնոյ, յետ աս-տեացն մանկութեան «արբունք, առոյգ հա-սակ» Ոսկ. մտ. գ. 14. Եբր. Իդ. յաստիսս յուժի զօրութեան Ոսկ. ես։
• = հպրս. azdā «լուր» (օր. karahyā naiy azda abava չեղև ազդ ժողովրդեան). պհլ. azd «լուր» (օր. Arjāsp azd mat ազդ եղև Արջասպայ. Geigar, Tatkār i Zarirān, էջ 48) մանիք. պհլ. azd «յայտարարել», az-degar «ծանուցող, տեղեկաբեր» (Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 51), աֆղան. zda, սանս-addha «ապահով, ստոյգ, հաստատ»։ Իրա-նեան բառը պէտք է ունեցած լինի նաև մեր «ներգործութիւն, ուժ» նշանակութիւնը։ Պահլաւերէնի միջոցով բառը փոխառու-թեամբ անցել է նաև արամերէնի՝ [hebrew word] azd կամ [hebrew word] azdā ձևով, այս բառը նշանա-կում է նախ «ազդ, լուր». օր. azd hn yt'bd «ազդ եղև» ZAPh. 2, 265, երկրորդ՝ գոր-ծածուած է Դան. բ. 5. millətā minni azdā աւստեղ բառի իմաստն անորոշ է. յոյն թարգմանութիւնն ունի ό λόγος ἀπ' ἐμοῦ λτεστη. հալը՝ բանն վերացաւ յինեն. Վուլ-գատան՝ Sermo recessit a me. որով azdā կլինի «λόγος, բան (խոսք), sermo»։ Սակայն Mö̈ldeke (տե՛ս Schrader, Die keilinsrhr u. d. alte Test. Giessen 1872. 6171 հա-նում է պրս. azda «ապահով, ստոլգ, հաս-կլինի «իմ խօսքս հաստատ, անդառնալի է». այսպէսով արամ. azdā նոյնանում է մեր ազդու բառի հետ։
• ՆՀԲ էջ 721գ յն. αιοϑάνω, αἰσβάναι «լսել, հասկանալ»։ Spiegel, Litter. 470 դնում է Zend «զանդիկ» բառից։ lusti, Zendspr, 48 ազդ=զնդ. āzainti «գիտութիւն», 300 աստիք=զնդ. sti «արարչութիւն»։ Lag. Baktr. Lex. 1868, էջ 16 azdā (=սնս. addhā)։ Հիւբշ. KZ 23, Arm. St. 16, Arm. Gram. 92 և ZDMO 46, 324 (թրգմ. ՀԱ 1892 354) իրարից տարբեր բառեր համարելով ազդ «լուր» և ազդ «ներզործութիւն». առաջինը դնում է իրանեանից փոխառ-եալ, իսկ երէրորդը՝ բնիկ հայ և ցե-ղակից սնս. addhā բառին։ Հիւնք աւսաղ-ից։ Աստ «ուժ» բառը մեկնել են հետև-եալ ձևերով. lusti, Zendsp. զնդ. sti բառով։ Մորթման, ZDMG 26, 528 նոյն է համարում վանեան բևեռ, isti-nini «գոյութիւն ունենալով»։ Müller. SWAW 48, 428 հաստել բառից։ Թի-րեաքեան, Հայ-երան. ուս. 156 պրս. [arabic word] hasti, պհլ. stih «էութիւն, գո-յութիւն, աստի աշխարհ»։
• ՓՈԽ.-Lag. Ges. Abhd. 186 յունաց ա-ւանդած ἀζαβαρίτης ձևը սրբագրելով «ζδαβαρι-της հասկանում է հյ. ազդաբեր։-Ան-բացասականի պատճառով մեզանից են փոխառեալ վրաց. անազդի, անազդեուլի «իսկոյն, անմիջապէս, յանկարծաևան». անազդադ, անազդեուլադ «յանկարծական, անմիջապէս», որոնք ծագում են հլ. ան-ազդ (հմմտ. յ-ան-կարծ) ձևից. այս բա-ռը գործածուած է Ոսկ. մ. ա. 13 «յեղակարծ, յանկարծահաս» նշանակութեամբ՝ որ նրա հետ նոյն է։
nation, people, generation;
cf. Ազգ.
• . ն հլ. (-ղին, ինք, անց) «ազգ, սե-րունդ, ցեղ», ՍԳր. որից դիւցազն (յգ. դիւցա-զունք) Եզն. Եւս. քր. հսկայազն Եփր. յես. և թգ. համազն Խոր. Յհ, իմ. զհամազունսն Ոսկ. մ. բ. 34. հայկազն Խոր. Մագ. կամ կազնի՞ «երկու տեսակ» Ճառընտ. թագազն Նար. Տօնակ. ծառայազունք Սեբեր. ազնիւ «լաւ ազգից, ընտիր տեսակի, նուիրական» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. «թանկ, սուղ» Վրք. հց. բ. 19. իբրև ձայնարկութիւն «կեցցե՛ս, ապ-րի՛ս, քա՛ջ ե» Մտթ. իե. 21, 23. Ղկ. ԺԹ. 17 (հմմտ. յն. εῦ, ευγε «կեցցե՛ս», εύγενης «ազնուածնունդ, ազնիւ»), ազնուական ՍԳր. Ոսկ. եւս. քր. չազնուութիւն Ոսկ. մ. ա. 21. նոր ձևով և ն-ի կրճատումով՝ դիւցազեան Մագ. հայկազեանք Խոր. հռիփ. Յհ. կթ. Հների մօտ ազն բառի եզակի գործածութիւ-նը անսովոր է։ Նոր գրական բառեր են ազ-նուամեծար, ազնուաշուք, ազնուափայլ, ազ-նուապետութիւն, ազնուապետական, անազ-նիւ, գերազնիւ ևն։
• ՆՀԲ եբր. զան, զենիմ։ Տէրվ. Altarm. 35 յն. γένος, լտ. gens, genuinus, հյ. զա-նազան բառերի հետ, իսկ Մասիս 1882 օգ'՛ 18 զն, զան = ծնիլ արմատից։ Bugge, Etrusl.. u. Arm. 79 ցեղակից յն. ἔ́υνος բառին. Bugge, Lvk. stud 1, 55 կցում է լիւկ. admma բառին, հայերէնի մէջ զ ծագում է հնխ. dh-ից. Ադոնց, Aрмен. вьəm. Юст. 392 իրան. zana «ծնունդ» բառից։ Հիւնք. զանա-զան բառից։ Patrubány IF 13, 124-3 և ՀԱ 1903, 151 եզն բառի հետ՝ իբր յն. ὄσγος «ճիւղ», պհլ. azg «ճիւղ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 142 ազգ բա-ռից։ Ենսէն, Hilt. u. Arm. էջ 11, 109, 200 հաթ. sin=azin «ժողովուրռ». սեռ. sna, իսկ ՀԱ 1904, 271 sn կամ azni-ազնիւ։ Աճառ. ՀԱ 1905, 346 համարում է անձն բառի կրկնակը, անձն մասնա-ւոր, իսկ ազն հաւաքական իմաստով. նձ> ձայնափոխութեան համար հմմտ. կորիզ և կողինձ, զիս<*զիզ<*զինձ-Թւում է թէ պատահական նմանութիւն ունի մանիք. ❇ ažwn «որդի», ИИАН 1907, 537։
• ՓՈԽ.-Վրազ. ազնի, ազնաուրի «ազատ, ազնուական». Դա ազնաուրթա Գալիլիասթա «և մեծամեծաց Գալիլիացւոց» Մրկ. զ. 21. ազնաուրեբա, ազնաուրոբա «ազնուականու-թիւն», ուազնո «անարգ», սաազնուրի «ազնուական», ուտ. ազնաուր «ազնուա-կան», ազնաուրլուղ (մի հայերէն բառ՝ մի վրացական և մի թուրքերէն մասնիկով) «ազ-նուականութիւն», թուշ. ազնուր «ազնուա-կան», ազնուրոբ «ազնուականութիւն», վրպ-ցերէնի միջոցով՝ ռուս. aзнaгуръ «վրացի ազնուական». ըստ Будaговь Cpaв cлов 1. 38 գործածական է նաև պարսիկ գրակա-նութեան մէջ [arabic word] āznāvur ձևով։ Վրացի բառը յետ դառնալով մեզ՝ գաւառա-կանների մէջ տուել է ազնաւոր Բլ. Խլ. Նբ Վն. «հսկայ, վիթխարի մարդ. 2. երևակա-ւական էակ, ոգի, ջին»։ Ըստ Կարապետեան, Օսմ. բառ. էջ 29 տճկ. ևս կայ [arabic word] az-navor «ազնաւոր, քաջ, դիւցազն»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Կր. Հճ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Ջղ. Սլմ. ազնիվ, Տիգ. ιոզնիվ, Երև. Սեբ. ազնիֆ։
sour grapes.
• , ի հլ. «խակ խաղող» ՍԳր. Վեցօր. 102. որից ազոխացեալ «խակ մնացած» Ես. ժը. 5. ազոխանալ «ատամն առնել» Վրք ոսկ. ազոխացուցանել «թթուեցնել» Լմբ.։
• = ձևով նոյն է պրս. [arabic word] azux «մէջը փուտ և դատարկ ընկոյզ» բառի հետ. բայց իմաստով յարմար չէ. իրանեան բառը ևառռո էր սակայն թերևս նախապէս աւելի ընդհա-նուր իմաստ ունենալ. այդ պարագային հայ բառը փոխառեալ պիտի լինէր պարսկերէնից։
• Թիրեաքեան, Պատկեր Ա 191 թուի հա-նել պրս. [arabic word] azāx «որթյօտ» բառից։ Հիւնք. պրս. āzux ձևից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 17 նոյն ընդ ածուխ= պրս. ❇ asux «չվառած, չեփած»։
• ԳՒՌ.-Հճ. ազոխ, Խրբ. ազօխ, Տիգ. mցուխ, Զթ. mզիւխ կամ mծիւխ. իսկ Արբ. ազօխ նշանակում է թէ՛ ազոխ և թէ՛ որևիցև խակ պտուղ.-Բիւթ. լայնաբար «խաղողի սարփինայ», Ակն. «մատղաշ, երիտա-սարդ».-Ազոխ կտրիլ Սեբ. «շատ թթուիլ» (խմորը ևն)։
cf. Առ՞՞՞աթուր.
• = փոխառեալ է հիւս. կովկասեան լե-զուներից. հմմտ. ուտ. թուր «ոտք», որից թուրքն «հետիոտն», թուրնութ «ոտք չունե-ցող», թուրղա՞յ «բոբիկ»։-Ուղիղ մեկնեց ուտէացի Պատուական Քուշմանեան (անձ-նական)։
• Հիւնք. աթոռ բառից է հանում։ Աթր տե՛ս Արթր։
cf. Ալի.
• , յգ. ալք «ծննդկաններին թշնամի՝ այլանդակ կերպարանքով մի չար ոգի» Տա-թև. ամ. 574. հարց. 150. Ախտարք. որ և ալի Ադամ. 37 (դևք, սատանայ, քաջք և ա-լին),
• =պրս.❇ al «ախտ ինչ սատակիչ, որ պատահի կնոջ, որ նորոգ ծնեալ իցէ զմանուկ իւր. և այս դիպի նմա յօրէ ծննդեան մինչև ցօրն եօթներորդ». մեր մէջ, թերևս և պար-սից մէջ, չար ախտը անձնաւորուած է իբրև չար ոգի. հմմտ. փարսի al «այլանդակ կանացի կերպարանքով առասպելական մի հրեշ»։-Հիւբշ. 262։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Պատկ. Maтep. II 4։ Աւիշան, Հին հաւ. 222 ալք «անդունդ» բառից, որ կցում է գոթ. hell «դժոխք» ռառին։ Սագրզեան, ՀԱ 1909, 335 սու-մեր. alal «մի չար ոգի»։
• ԳՒՌ.-Շատ տեղ պահուած է ալք ձևով. տե՛ս Բիւր. 1898, 296-7 և 1899, 70 Աբե-ղեան, Arm. Volksgl. 118, Աճառ. Գւռ. բառ. 53։ Ագլ. օլ. Ննխ. ալէհար ըլալ «յանկարծա-կան մի բանից սաստիկ վախենալ» (հաղոր-դեց Ա. Զամինեան, նամակ 1927 յունիս 13). բառը ցոյց է տալիս, որ արմատն է ալ և ո՛չ ալք։ Նոյն արմատից են նաև ալոց-գալոց Մշ. «փորձանք, պատահար», ալոց-գալոց լինել «յանկարծ կորչիլ, անհետանալ. 2. յանկար-ծական մի փորձանքի ժամանակ գլուխը կոր-ցընել», ալոց աշխարհ (կամ երկիր) Սեբ. «հեռավոր անծանօթ երկիր»։
• ՓՈԽ.-Կպդվկ. յն. ἅλης «ծննդկան կանանց և նորածին մանուկներին վնասող մի չար ոգի», ἀλοῦς «մութ գիշերները թափառող և մասռկանց վնասող մի չար ոգի» (Karoli-des KA, συγϰρ, 136-8), ուտ. հալ «ալք. քաջք», հալբաֆտի «դիւահար»։ Քրդ. ալթ «նոյն նշ.» (Ալիշան, Հին հաւ. 226). վրաց. ալի «անտառի ոգի»։