observance, ceremony;
superstition;
prognostic, augury, omen;
oddness, imparity.
παραστήρησις observatio. Խտրելն. Խտրութիւն. խտիր. ճիշդ դիտողութիւն եւ պահպանութիւն անզանազան իրաց, եւ աւելորդ գուշակութեանց. եւ Որոշումն. ընտրութիւն. Խիղճ, կարծիք. Սովորութիւն. աւանդութիւն.
Խտրանքն սկսաւ ի հեթանոսաց, աստեղացդ շարժման տալ զաստեացս բերումն, զայս ինչ յայսմ ժա մանակի օրինակի. Արդ այսպիսեօքս եւ զխտրանս կերակրոց՝ օտարացեալք ի հաւատոց։ Զթլպատութեան եւ զաւուրցն խարանաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Զբաղեալ կային սրտիւք ի խտրանս օրինացն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ուստի՞ սէրն ընդ պատկերաց (կռոց), վասն է՞ր կամքն ընդ խտրանաց (հեթանոսաց). (Նար. ՟Խ՟Ը։ Թց (աւուրց) խտրանօք կարի ըռշտութեամբ վարի. Պիտ.։)
ոդի չար, զոր ի մեր լեզու այս չար ասեմք, որպէս ի խտրանաց հարցն մերոց առնոց ըստ սովորութեան ի մեզ կարգելոյ. այսինքն առ որոշումն ընդ ոգի բարի եւ չար. (Եզնիկ.։)
to distinguish, to discern, to make a difference;
to observe rigorously or scrupulously;
— զբարեկամն ի մարդելուզէ, to distinguish a friend from a fawner.
Ամենայն ինչ՝ որ ի սպանդանոցի վաճառի, կերայք, եւ մի՛ խտրէք վասն խղճի մտաց։ Որ ուտէ եւ ըմպէ անարժանութեամբ, դատաստանս անձին իւրում ուտէ եւ ըմպէ, զի ոչ խտրէ զմարմինն տեառն. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 25։ ՟Ժ՟Ա. 29։)
Ոչ խտրէ զմարմինն տեառն, այս է՝ ոչ հարցափորձէ եւ իմանայ զմեծութեանն պարգեւս. (Տօնակ.։)
Զորս ըստ պատկերի աստուծոյ եղեն, կանոնաւ խտրէ։ Ոչ խտրեցի զմանունս փոքունցն յանցանաց՝ իբր անվնասակարք վարկանելով. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Թ։)
Եթէ զանօրէնութիւնս խտրիցես, ո՞ կարէ ժուժկալ լինել առաջի քո. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ոչ զեթովպացին խտրէ։ Խտրել զմեղս։ Յաճախել ի չար գործս առանց խտրելոյ։ Խարելի գործ (այսինքն զգուշալի). (Լմբ. ստիպ.։)
Մեծապէս խտրեաց ընդ միտս իւր. իբր խտրանս կամ չար գուշակութիւն համարեցաւ։
rejoicing, cheerfulness, merriment;
banquet, feast;
joyful, gay, merry, cheerful;
— առնել, to make merry, to rejoice;
— լինել, to rejoice, to be delighted.
Շինեաց տունս խրախից, կամ վայելչական տեղի խրախից։ Ուրախ արար թագաւորն զնախարարսն հայոց ի տաճարի խրախից. (Արծր. ՟Դ. 11. եւ ՟Գ. 13։) cf. ՈՒԱԽՈՒԹԻՒՆ, (կոչնոց)։
Ո՛չ յիշեցի զանզրաւն խրախ նախախնամութեան ահաւորիդ ի վերայ չարագործիս (իբրեւ ի դարձ անառակին). (Բենիկ.։)
ԽՐԱԽ. ա. Ուրախ յոյժ. (պ. խուրրէմ) Ուստի Խրախ լինել, կամ առնել է Ուրախանալ, եւ ուրախացուցանել. (լծ. եւ յն. խէ՛րօ, որ է ուրախ լինել, խնդալ).
Զի խրախ արասցէ զմիտս նոցա. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
cheerful, merry, joyful, gay, joyous;
— լինել, to joy, to rejoice.
Մեկնեցան ի միմեանց ողջք անարատք, ազատեալք, խրախամիտք զուարթացեալք. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 14։)
Սփոփանք խրախամիտ զուարթութեանց։ Զարթուզանել ի խրախամիտ զուարճացումն. (Պիտ.։)
Խրախամիտ լիցին, կամ լինիցին. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 26։)
Այնոցիկ որ թուինն խրախամիտ կեալ։ Որք խրախամիտք են, խռովեցուցանէ զնոցա կեանս յուսացեալ մահն. (Նիւս. կուս.։)
to rejoice, to be joyful;
to feast, to make merry with.
Որ ի մերում խրախանայ ի կեանսն, եթէ իմ կերակուր է՝ զի արարից զկամս հօր. (Նիւս. երգ.։)
Ընդանեդոյն իցէ խրախանալն, եւ ոչ հեռի ի միասին կոչողէն. (Ածաբ. ծն.։)
Ինքն համադամ խահիւք եւ ծաղկազարդ բոլորիւք խրախասցին։ Ի բոլորէն խրախանալ հեշտալի շայեկանութեամբ. (Պիտ.։)
Խրախանամք աստուածային գրոց վարդապետութեամբ, (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)
banqueting-room;
place of feasting or entertainment.
Վայր խրախութեան. տեղի խրախճանաց.
Ի վերայ սովորական թատերացն, եւ խնջոյից խրախարանացն. (Ուռպ.։)
feasting, entertaining.
Որ առնէ խրախունս կոչնոց. կոչնատէր. եւ Ուրախարար.
Գունակ խրախարար եւ բազմահաւաք խորին խնճոյից սուրբ հարսնարանին. (Նար. խչ.։)
cf. Խրախանամ.
Խրախճանամ ի մանուկդ իմ ցանկալի. (Ածազգ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Բ։)
feast, banquet, entertainment, festivity;
rejoicings, public joy.
ἐστίασις, εὑωχία convivium opiparum πανδαισία mensa sumtuosa οἰ ξενίοι hospitalitas ἁγάπη agape. Խրախճանք. խրախունք. խնջոյք. կոչունք. խրախութիւն. ուրախութիւն եւ վայելք կոչնոց. սեղան մեծահաց՝ մարմնաւոր կամ հոգեւոր. ագապ.
Ոչ է իրաւացի, երէկ վայելեալք ի քումն խրախճանութեան. եւ այսօր ոչ յոժարութեամբ առնել քեզ պատուասիրաբար զխրախճանութեանցն զբարեկամս եւ զբարեկամուհիս կոչել. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Որ ի կերակրոց եւ յըմպելաց լինին խրախճանութիւնք. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Զո ընդունի ի խրախճանութիւն իւրոց պապոցն. (Նիւս. երգ.։)
Ոչ պտուղ սերմանց ի խրախճանութիւն ճաշակաց։ Բառնալ յանդւոյ զգեղեցիկ որթն, եւ հեշտալւոյ խրախճանութեանն ճաշակումն. (Պիտ.։)
Ողորմէ եւ ժամանակս խրախճանութեանց. (Յհ. կթ.։ Որպէս եւ Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Լ՟Թ. ՟Խ՟Ը. եւ կուս։ Մագ. ՟Ժ՟Գ. լ։ Լմբ. ատ.։)
Փառաւորէ յաստուածեղէն խրախճանութիւնս։ Խրախճանութեամբ արեանն քրիստոսի։ Զայսպիսի առաջի դնէ՝ որք գեղեցկապէսն քաղցնուն, զխրախճանութիւնսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ Ածազգ. ՟Ե։ Ածաբ. մկրտ.։)
ԽՐԱԽՃԱՆՈՒԹԻՒՆ. Ակումբ ուրախութեան. զուարճութիւն. հանդէս հրճուանաց.
Բարձից ի նմանէ զուրախութիւն բազում խրախճանութեան. (Բար. ՟Դ. 34։)
Զարտաքին գաւթացն յատակս, եւ դարաստանացն խրախճանութիւնս. (Նար. խչ.։)
Ի խրախճանութիւնս խաղուց ձիընթացից. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Խրախճանութիւն.
Զխրախճանս հացի օրհնեսցեն շրթունք. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 25։)
Առ կերակուրս խրախճանաց. (Յհ. կթ.։)
Ի խրախճանս ըմպելեաց Նար. (՟Ի՟Գ։)
Ի խրախճանս հրճուանաց հարսնարանին. (Սկեւռ. աղ.։)
Ի խրախճանս կենդանախումբ բերկրեցելոցն պարուց։ Պարեն ի խրախճանս անկէան երանութեան. (Նար. ՟Ձ՟Ա. ՟Ձ՟Բ.) (զորս մարթ է առնուլ եւ իբրեւ խրախճանարան)։
Զսառային այնուհետեւ կրեսցէ զխրախճանս բերկրանաց. փախուցեալ զաղախինն տեսանելով. իբր զուարճութիւն սրտի. (Անան. եկեղ։)
Մերթ իբր թանձրացեալ. այս ինքն Ուրախացեալք՝ ըստ յն. εὑφραινόμενοι laetantes.
Յոգւոց հանցեն ամենայն խրախճանք յանձինս իւրեանց։ Բարձից զձայն խրախճանաց, եւ զձայն ցնծացելոց. (Ես. ՟Ի՟Դ. 7։ Երեմ. ՟Է. 34։)
cf. Խրախճանութիւն;
առնել ումեք —, to give a banquet to.
δοχή, πότος convivium, epulae. որ եւ ԽՐԱԽՈՒՆՔ. Խրախճանութիւն. խրախճանք. կոչունք. ընդունելութիւն. գիներբուք. սեղան մեծահաց.
արար նոցա խրախութիւն, կերան եւ արբին։ Էր խրախութիւն ի տան նորա իբրեւ զխրախութիւն թագաւորի։ Արար աբեսողոմ խրախութիւն ըստ խրախութեան թագաւորի։ թագաւորն դարեհ արար խրախութիւն մեծ։ Եմուտ տիկինն ի տաճարն խրախութեան.եւ այլն։
Ի խրախութեան ինքեան տրտեցեալ։ Ունօղ հրճուանաց անթիւ խրախութեանց ասիուածային անկէտն խոստմանց։ Զաւակք խրախութեան գոդոյն աբրահամու. (Նար. լ։ Նար. կուս. եւ Նար. առաք.։)
Բարի պատճառք խրախութեան լիցի. (Յհ. կթ.։)
rejoicings, feasting, entertainment;
—նս առնել, to feast, to hold a feast, to give a banquet.
Զաւակն՝ որ խոստացեալ էր ի խրախունս հրեշտակաց՝ ի ձեռն միջնորդին. (Եփր. գաղ.։)
cf. Խրախոյս.
Խրախոյս. յորդոր քաջալերութեան. Յամբողջ յաղթութեանն տալ խրախուսանս։ Յայտէր խրախուսանօք, իբրու թէ ինքն իցէ տուիչ յաղթութեանն. (Պիտ.։)
Քաջալերեցարուք, եւ զօրասցին սիրտք ձեր. ո՛վ մեծի խրախուսանացս. (Լմբ. սղ.։)
Եթէ այլոց պատճառ խրախուսանաց եմ։ քանիօ՞ն եւ ինձ եւս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
to encourage or excite by mutual shouting, to call loudly, to address with a loud voice;
to encourage, to give courage to, to raise the spirits of, to reanimate, to excite, to incite, to embolden.
Խրախուսցին իբրեւ զայր մի։ Անդ խրախուսեաց այր անօրէն։ Խրախուսեաց այր իսրայէլի։ Յեգիպտոս խրախուսէին։ Տկարն խրախուսեսցէ, թէ հզօր եմ ես. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 7. ՟Բ. ՟Թագ. ՟Ի. 1. ՟Ի՟Գ. 10։ Ովս. ՟Է. 11։ Յովէլ. ՟Գ. 10։)
Ձայն տուեալ խրախուսեցին՝ դիմեալք ի մահ յօժանդակութեամբ. (Շար.։)
Քրիստոսի սուրբ սիրովն խրախուսեալք սրբոցն. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Խրախուսեաց դաւիթ երթալ ընդդէմ այլազգւոյն. (Նախ. ՟ա. թագ.։)
Ընդդէմ մահու խրախուսեցաւ, եւ պարտելոյն վերայ ելաւ. (Շ. բարձր.։)
Բարձրացեալ աջոյ կարողին, առ որ քաջութեամբ խրախուսեալն արժան է ամենեցուն։ Լուայք զտեառն անսուտ ձեզ խոստմունս. խրախուսեցէ՛ք առ այս բարբառոյ. (Լմբ. ատեն.։)
that repairs a breach;
— առնել, to repair a breach, to patch.
οἱκοδόμος aedificator, sepiens. Որ կարկատէ զխրամ. որ լնու կամ խնու եւ նորոգէ զպատառուածն. շինօղ զցանկն քակեալ. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Կոչեսջիր խրամակարկատ ցանգոյ. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 12։)
խրամակարկատ գտաւ ցանկոյն հաւատոյ. (Նար. մծբ.։)
Ոչ ոք մնաց խրամակարկատ ցանկոյն մերոյ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Խրամակարկատ, որ ցանկէր զցանկ, որպէս եւ եկաց մովսէս խրամակարկատ ժողովրդեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Խնդրեցի ես ի նոցանէ այր մի խրամակարկատ, եւ ոչ գտի ի նոսա։ Եթէ ջնջել զնոսա կամէր, խրամակարկատի ժողովրդեանն (այսինքն մովսեսի) ոչ ցուցանէր. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ել.։)
ԽՐԱՄԱԿԱՐԿԱՏ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Կարկատել զխրամ. ցանկել. պարսպել. շինել.
Խոյս ետուն յանապատն, եւ խրամակարկատ արարին զնա, եւ ամրացուցին. յն. շինել զաւերակս. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 62։)
Զցանկ օրինացն՝ զոր խրամատաց թշնամին, փութալ խրամակարկատ լինել. (Շ. թղթ.։)
Խրամակարկատ լինել ցանկոյն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
breaching, making breaches;
separating, dividing.
Պատառօղ, քակօղ, հատանօղ տեղւոյ իրիք՝ որով լինի խրամ. կամ հատանօղ խրամոյ՝ որպէս ցանկոյ.
Զտիրատեացս, զոչ կարկատօղս ցանկի, զխրամահատս. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Բնական օրինացն խրամահատ եղեր պարսպին. (Վրդն. ծն.։)
Ես խրամահատս լինել յօրէնս պագաւորացն ոչ կամիմ. (Վրք. ոսկ.։)
the opening a breach.
Մերժեաց զցանկն, եւ արտաքոյ գտաւ նմին խրամահատութեամբն. (Լմբ. սղ.։)
trench-guard.
Գիշերապահս եւ խրամապահս կացուցանել. յն. պահպանութիւն քաղաքի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 24։)
breach, rupture, opening;
hollow way, ditch, trench.
Ի վերուստ խրատիցն։ Ի վերայ խրամատից. (՟Բ. Թագ. ՟Ե. 20։)
Բնակեսցէ ի խրամատս նորա, այսինքն յամենայն աւերակս նորա. (Եփր. դտ.։)
to breach;
to break, to defeat, to disperse;
to exterminate;
— զհամբաւ լաւութեան, to diffame, to destroy one's reputation.
διακόπτω, ῤηγνύω, -νυμι disrumpo, findo, reseco, decido, frango. Խրամ հատանել. խրամահատ լինել. պատառել, հեղձուլ, խորել, բանալ զտեղի փակեալ կամ ցանկ, զպարիսպ. քակել. խախտել. լուծանել. (լծ. արաբ. խարմ, խարէ, խարէպ, խարգ. եբր. ֆարաձ. իբր հերձուլ) պատռել, ճղքել.
Խրամատեցաւ վասն քո ցանգ։ Խրամատեցաւ քաղաքն, եւ ամենայն արք պատերազմի ելին արտաքս։ Տէր խրամատեաց զթշամիս իմ առաջի իմ, որպէս խրամատիցին ջուրք։ Խրամատեաց աստուած ձեր ի մեզ։ Խրամատեաց տէր զխրամատութիւն յողոյ. եւ այլն։ Խրամատեցին անձանց իւրեանց ցանգսանկարկատս. (Ագաթ.։)
Խրամատել զցանկ հաւատոց, կամ օրինաց, կամ զօրէնս. (Արշ.։ Շ. թղթ.։ Լմբ. պտրգ.։)
breach;
crack, crevice;
rupture;
division, party.
արար տէր խրամատութիւն ի մէջ ցեղիցն իսրայէլի։ Խրամատեաց տէր խրամատութիւն յոզայ։ Խրամատեաց իբրեւ զխրամատութիւն ջրոյ։ Ոչ գոյ խրամատութիւն ցանկոյ նոցա.եւ այլն։
Ցանկել զխրամատութիւնն։ Ամրոց դժուարաբուժելի խրամատութեանս. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
league.
ԽՐԱՍԱԽ φαρασάγγης, -γας pharasanga. որ գրի ՀՐԱՍԱԽ, ՓԱՐՍԱԽ, ՓԱՐՍԱԳ. արաբ. ֆէրսախ. պ. ֆէրսէնգ. Չափ միջոցի երից մղոնաց. որպէս լտ. լէ՛ւգա. այլ ըստ ոմանց վարի պարզաբար որպէս մղոն.
Ըստանձնեալ.. տասն խրասախ բերէր ըստ անձին. (Բուզ. ՟Ե. 37։) (Հերոդոտոս համարի զփարսանգն նշանակել ըստ պարսից՝ երեսուն ասպարէզ. գուցէ կա՛մ զասպարէզն այլազգ իմանալով, կամ զփափագն։)
admonition, warning, advice, counsel.
Մեծն ի նոսա դիոգինէս հռչակի՝ փայլեալ իւրովքն միշտ խրատաբանութեամբք։ Քան զամենայն խրատաբանութիւնս նորա այս վայելչագոյն ասաւ բան։ Զյոքնագոյն նորա ասացեալ դիւցազնական տաղիւք խրատաբանութիւնս. (Պիտ.։)
admonishing by letter;
letter or book of admonition.
Բազում թուղթս խրատագիրս եւ զգաստացուցիչս առաքէր. (Կորիւն.։)
admonitory, didactic, moral, instructive.
Ի բանից խրատականաց եւ հրամանաց աստուծոյ. (Սարկ. քհ.։)
Սակաւ բանիցըս խրատական, լե՛ր ամրագոյն դու պահապան. (Շ. առ ապիրատ.։)
advising;
admonisher, adviser, instructor.
Խրատատու եղեւ մովսեսի աներն իւր։ Եղեւ նա նոցա խրատատու, եւ ոչ հրամանատու. եւ յորդորիչ, եւ ոչ օրէնսդիր. (Եփր. թուոց. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
Որպէս եղեր խրատատու, եւ բազումք մեռան, լե՛ր այժմ խրատատու կենաց. (Փարպ.։)
Աքիտոբէլ խրատատուն չարեաց։ Խցան բերանք չար խրատատուացն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Եղիշ. ՟Գ։)
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
νουθετέω admoneo παιδεύω, κατηχέω instruo, erudio μαστιγόω castigo, flagello եւ այլն. Տալ զխրատ՝ ըստ ամենայն առման. որպէսՅորդորել, զգուշացուցանել. ազդել. յիշեցուցանել. Զգաստացուցանել. Կր. զգաստանալ, ուղղել. ուղղիլ.
Խրատեցեր դու զբազումս։ Ապա թէ ոչ խրատեսցիս, լու՛ր զայս։ Հայհոյէին զաստուած որդիք նորա, եւ նա ոչ խրատէր զնոսա։ Զսոսա իբրեւ հայր խրատեալ փորձեցեր։ Որովք մեղանչենն՝ յուշ արարեալ խրատես։ Խողովք սաստիցն ոչ խրատեցան։ Այսուհետեւ խրատեցարուք բանիւք իմովք, եւ օգտեցարուք։ Խրատեցէ՛ք զստահակս.եւ այլն։
Խրատէ զմեզ յուղղութիւն։ Զանձնիշխանութիւն նորա ի լաւն խրատէ դարձուցանել. (Յճխ. ՟Ը։ Եզնիկ.։)
Մա՛րք խրատեցէք զդստերս՝ զցածութիւն եւ զգաստութիւն սիրել. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։)
Ի մեղանչել խրատեցին զիս. (Լմբ. սղ.։)
ԽՐԱՏԵԼ. Հրահանգել. կրթել. ուսուցանել.
Այր ոք որ խրատէ զորդի իւր այնպէս տէր աստուած քո խրատեսցէ զքեզ. (Օր. ՟Ը. 5։)
Խրատեալ ես յօրինացն. (Հռ. ՟Բ. 18։)
Կամիմ բանս հինգ մտօք խօսել, զի եւ զայլս խրատիցեմ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 19։)
Խրատեցից գաւազանաւ արանց։ Յաւելից խրատել ի վերայ մեղացն ձերոց։ Խրատելով խրատեաց զիս տէր, եւ ի մահ ոչ մատնեաց։ Խրատեցից զդա, եւ արձակեցից.եւ այլն։
Խրատեցեր, եւ ողորմեցար ինձ։ Խրատեսցէ նա զորդիս ժողովրդեան քոյ, եւ դարձցի ե ողորմեսցի որդոցն արդարոց. (Տոբ. ՟Ժ՟Ա. 17։ ՟Ժ՟Գ. 11։)
Եւ ոչ զանդամս մարմնոյս գտնեալ խրատեցի։ Ցաւովք եւ տանջանօքն երուսաղէմի խրատեցեալ։ Միշտ խրատեալ (այսինքն հարուածեալ) ընդ երուսաղէմի, եւ ոչինչ խրատեցեալ (այսինքն զգաստացեալ). (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա. ՟Կ՟Է։)
councillor, adviser;
instructor;
chastiser.
Գոյր այր խորագէտ բազմաց խրատիչ, եւ անձին իւրում անպիտան. (Սիր. ՟Լ՟Է. 22։)
Վերակացու լինել եւ խրատիչ. (Իգն.։)
Լեր միջնորդ արդար ի մէջ խրատչին եւ ի մէջ յանցաւորաց։ Ոչ ի վարդապետաց ձերոց, եւ ոչ ի խրատչաց ձերոց է, այլ, յաստուծոյ՝ որ աճեցուցիչ է. (Եփր. ել. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
Մեր մեղացն փոխան զխրատիչն (չարեաց) ի նոյն դատապարտէ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Խրատուկ.
Հարց հոգւորաց եւ խրատտուաց. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Ու՞ր են դպիրքն, ու՞ր են խրատտուքն։ Ո՞վ գիտաց զմիտս տեառն, որ եւ խրատտու լինիցի նմա. (Ես. ՟Լ՟Գ. 18։ ՟Ա. Կոր. ՟Բ. 16։)
Յիմարութեան բանք՝ զոր պատասխանեն նոքա խրատտուաց իւրեանց. (Շ. ընդհ.։)
Վարժեա՛ ճշմարիտ խրատտուացն հաւատալ. (Լմբ. իմ.։)
Է ինչ փրկութիւն եւ ըարեօք գտանել՝ կամ ի բժշկաց, կամ ի գանէ խրատտուաց. այսինքն դաստիարակաց եւ այլն. (Ոսկ. ես.։)
Առ ամենայն՝ խրատտուաւ չարաւ վարեցեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Վատթար արանց խրատտուաց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Բանք անօրինացն զօրացան՝ խրատտուացն զանօրէնութիւնս. (Տօնակ.։)
Ըստ առաջին խրոհրդական խրատտուացն։ Պատգամ ի ներքս յղէին զնոյն խրատուն իւրեանց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զխրատտուի կարգ, եւ ոչ զօրէնդրի ցուցանէ այսոքիւք։ Այնպիսի իսկ միտք վայելէին խրատտուաց, ոչ միայն ողոքել, այլ եւ կասկծեցուցանել. յն. խոհրդատուաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20. 22։)
admonition, warning.
Ըստ խրատտութեան իմաստնոյն սողոմոնի. (Բրս. հց.։)
Ի գովութենէ անտի զմիտս նոցա ողորկեալ՝ յայս քրատտուութիւնս գայ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Խրատտուութեամբ վարդապետի։ Աստուածաշունչ գրոց խրատտուութեամբ։ Ի խրատտուութենէ խնամոցն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Խրատեալ յօրինացն խրատտուութենէ. (Երզն. մտթ.։)
to thrust in, to plunge;
to stick in the mire, to be mire;
to run aground, to strand.
Մօտ ի նաւահանգիստն խրիցէ զնաւն, կամ բախիցէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)
Գարշապարօք իւրեանց յերկիր խրեցան. (Երզն. մտթ.։)
Ի գետնանախանձ նուաստութիւն պատկերացն ախտաւորաբար խրիլ. (Դիոն. երկն. ՟Բ։)
Ի պարսկական մայրապականութեանցն վայր վտանգեալ խրին խոհերս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Խրիլ ի ծակ խլրդան. (Մեսր. երէց.։)
կաքաւէր ի վերայ սառին, եւ խրեալ ոտք նորա՝ եհատ սառն զպարանոց նորա. (Երզն. մտթ.։)
to be difficult to understand;
to darken, to become obscure;
to lose pristine excellence or beauty, to grow dull, to deteriorate, to get spoiled.
Եկեղեցի հայաստանեայց խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմբին. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Եկեղեցիք աստուծոյ խրթնացեալք. (Ի գիրս խոսր.։)
Ի մերոց գործոց խրթնանայ (եկեղեցի). (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Պայծառ զարդուցն խրթնացեալ. կտաւն թուխ նշանակեալ. (Շ. վիպ.։)
Յայլոց բազմաց աւանդոց խրթնացեալ եւ նսեմացեալ միգապատ կուրութեամբ աշխարհս այս. (Մագ. խ.։)
Երիվարք զօրաց քոց խրթանասցին, եւ մի՛ կտրասցեն գնալ՝ ուր խնդրեսն. (ՃՃ.։)
Եւ Դժուարիմաց լինել բանին, կամ իմաստից.
Այսբար մեզ զմիտսն, որ խրթնացեալ ի խորինս՝ ոսկրուտ եւ անուտելի, եւ այլն. (Մագ. ՟Կ՟Թ։)
cf. Խրթին;
երեկորնեայն —, Venus, Vesper (the evening star).
Զի թէ յաջ կողմն գնասցեն, ի տիւ եւ յարեգակնդ. իսկ եթէ յահեակ, երեկս կոյս ի խրթնին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 7։)
Զայն արարուած որբաց արուսեակն, եւ սգաց երեկորեայն խրթնի. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Զմեզ կափուցեալս ի ճառագայթից, եւ խրթնիս եւ խաւարչտին եղեալ. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Ծածկէ յայլագունակ խրթնի եկամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Կամի՞ս զխրթնի խորութիւն նոցա, եւ զխարդաւանութեան խոկումն նոցա չարի. (Մագ. ՟Ա։)
Նմանութեամբ, Դժուարիմաց.
Այնքան խրթնի անծանօթք պատահեն առ միմեանս (բանքն), մինչեւ թարգմանաց անգամ կարօտանան. (Արծր. ՟Բ. 7։)
obscurity;
meanness.
Ճգնութեամբ պայծառացեալ վայելչաբար, եւ առանց խրթնութեան. (Մագ. ՟Կ՟Դ։)
cf. Խխնջեմ.
Ձի ի խրխնջելոյ ունի զանուն. (Վեցօր. ՟Դ։)
Լուեալ ձիոյն զխօսն աղեքսանդրի՝ երկրորդ անգամ խըրխնջեաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Ոչ խրխնջէ չարժեալ յարձակմամբ ախտիցն ցանկութեան. (Նեղոս.։)
to become like a bundle, to be bound in a sheaf.
ԽՐՁԱՆԱՄ կամ ԽՐՁՆԱՆԱՄ. Լինել իբրեւ զխուրձն. դիզանալ. երեւիլ բոլորշի կապեալ ի մտորէ, կամ ցնցղկեալ ի վերուստ.
Սիրամարգ խրձացեալ կարակնեալ բազմաճեմուկ տտնովն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
cf. Խրոխտալիր.
ԽՐՈԽՏԱԼԻ ԽՐՈԽՏԱԼԻՐ. ի խրոխտանօք. փառացի. սէգ. եւ սոնք.
Թագաւորաց խրոխտալի պատիւք. (Պիտ.։)
Երիվար բարձրավիզ, խրոխտալիր՝ յարմարական առ ընթացս պատերազմականս. (Արծր. ՟Գ. 12։)
full of haughtiness.
ԽՐՈԽՏԱԼԻ ԽՐՈԽՏԱԼԻՐ. ի խրոխտանօք. փառացի. սէգ. եւ սոնք.
Թագաւորաց խրոխտալի պատիւք. (Պիտ.։)
Երիվար բարձրավիզ, խրոխտալիր՝ յարմարական առ ընթացս պատերազմականս. (Արծր. ՟Գ. 12։)
talking in a lofty or threatening manner.
Բանապաճոյճ, խրոխտաձայն, սիգացօղ, բարձրապարանոց. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
to carry the head high, to bid defiance, to bully, to hector, to gasconade, to brag, to laugh to scorn, to rail at, to use insolent language, to swagger, to be disdainful, overnice, to turn up one's nose at, to be proud, pretentious, defiant, arrogant.
ԽՐՈԽՏԱՄ կամ ԽՐՈԽՏԱՆԱՄ. γαυριάω glorior, superbio, me jacto, efferor φρυάσσω, φρυάττομαι fremo. Խրոխտաբար վարիլ. յոխորտալ. խիզախել. մեծաբանել. սպառնալ. ձեռներէց լինել. գրոհ տալ. համարձակիլ. յանդգնիլ. վստահանալ. պանծալ.
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Սկսան խրոխտալ ընդդէմ արքային պարսից. (Ղեւոնդ.։)
Բարեղողս կացեալ՝ յայն փառսն խրոխտալով՝ արհամարհեն զամենայն կենցաղոյս հեշտութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)
Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)
Ընդէ՞ր խրոխտացան հեթանոսք. քանզի չեւ եւս խրոխտացան. եւ այլն. ի Սաղմոսի դնի, խռովեցան, ըստ սիմաքոսի եւ ըստ ոմանց ի հարց. այլ հասարակ ընթերցուած յն. է խրոխտալ φρυάσσω ։
cf. Խրոխտամ.
ԽՐՈԽՏԱՄ կամ ԽՐՈԽՏԱՆԱՄ. γαυριάω glorior, superbio, me jacto, efferor φρυάσσω, φρυάττομαι fremo. Խրոխտաբար վարիլ. յոխորտալ. խիզախել. մեծաբանել. սպառնալ. ձեռներէց լինել. գրոհ տալ. համարձակիլ. յանդգնիլ. վստահանալ. պանծալ.
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Սկսան խրոխտալ ընդդէմ արքային պարսից. (Ղեւոնդ.։)
Բարեղողս կացեալ՝ յայն փառսն խրոխտալով՝ արհամարհեն զամենայն կենցաղոյս հեշտութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)
Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)
Ընդէ՞ր խրոխտացան հեթանոսք. քանզի չեւ եւս խրոխտացան. եւ այլն. ի Սաղմոսի դնի, խռովեցան, ըստ սիմաքոսի եւ ըստ ոմանց ի հարց. այլ հասարակ ընթերցուած յն. է խրոխտալ φρυάσσω ։
rhubarb plant;
the tendrils of the vine.
Իսկ ի գիրս Վաստակոց Վստկ. ՟Ձ՟Ա. ՟Ձ՟Դ. ՟Ճ՟Բ. Խաւրծիլ ասի որպէս Խորձուիլ, այն է ծիլն որթոյ. ասմայի ֆիլիզ.
darkening, offusca-tion;
tenebrse;
eclipse;
— արեգական՝ լուսնի, solar, lunar -;
— բոլորական, մասնական, մանեկաձեւ, total, partial, annular -.
Խաւարումն աչաց, խլութիւն ականջաց։ Փորեցին զաչս հասանայ ... թափել զհասան ի պատուհանից խաւարմանն. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Որ ինչ ի միտսն խռովութիւնք, եւ յաղօթիցն լուսոյ խաւարումն. (Խոսր.։)
cf. Խաւարուտ.
Ոչ ետես, զի երեկոյ խաւարտի էր. (Վրք. հց. ձ։)
Որ տայցէ լոյս ի խաւարչտին տեղւոջ. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 19։ Յհ. կթ.։)
greens, pot-herbs, vegetables, garden-stuff;
salad.
Հինգ նկանակ հաց, եւ կերեալ խաւարտ, եւ ոչ բանջար դալար. (Եւագր. ՟Ա։)
Խաւարտ, որ կոչի հազար. (Վրք. հց. ձ։)
bearing or producing vegetables;
reared on vegetables.
Ի խոտաբուղխ խաւարարտածին այծեաց օդաւառ կոզեալ. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)
amphora, urn, earthen pitcher, jug, jar, pot.
(լծ. թ. գաւանռղ ). κεράμιον amphora, arceus եւ այլն. vas fictile. Աման խշեցեղէն. սափոր փոքրիկ.
Ուր գործիցեն տասն լուծք եզանց, եղիցի անդ խաւեակ մի. (Ոսկ. ես.։)
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
Դժնդակ ժողովուրդ ոմն խափան օրինաց. յն. դիմակաց. (Եւս. ՟Ժ՟Գ. 4։)
Զի մի՛ խափան ինչ լինիցիմք աւետարանին. յն. ընդ հատումն, կամ արգել ՟Ա. (Կոր. ՟Թ. 12։)
Զի մի՛ խափան լնիցին աղօթիցն ձերոց. յն. ընդհատել. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 7։)
Խափան առնելողջակիզացն պատարագած. յն. արգելուլ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 47։)
Լինին խափան դիցն պաշտաման։ Խափան առնել յազատութիւն վերին. (Ագաթ.։)
Ամենայն բարեաց խափան է տրտմութիւնն։ Որպէս զգալի աչաց խաւար է խափան՝ ներգործել, նոյնպէս եւ անգիտութիւն՝ մտաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Տօնակ.։)
Ոչ եթէ խափան ինչ ոչ կամիմ զիրաց արքունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Զխափան գիշերոյն մտաւ ածեալ՝ աղօթէ եկեղեցի. (Յհ. իմ. կարգ.։)
Մեր փրկութեան ոչ կարաց ի խափան լինել. (Ոսկիփոր.։)
Ի խափանի, եւ իւրոց շարժութեանցն հանդարտութիւն բերելով տկարագոյն լինել հարկ է. (Պղատ. տիմ.։)
Մի՛ ոք ի ձէնջ խափան կայցէ. զի խափանումն մայր է կարօտութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Դատարկ եւ խափան կալ։ Անաշխատ եւ խափան կալն ուսուցանէ զամենայն չարիս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
Զհաւորսութիւն առ խափան լերինս (կամ լերունս) ոչ ոք արգելուցու. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
hinderance;
delay;
idleness, leisure;
revocable.
Զխափանած հարկած քաղախացն, որ ցայսօր խափանեցէք. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 31։)
Զխափանածոյ նորա եւ զբժշկութեանն տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Ա. 19։)
cf. Խափանած.
Զպէտս բարեկամաց վճարիցես, եւ ոչ մի ինչ այսպիսի պատճառս խափանածոյի երբէք պատաղեցայք (կամ խափանուածոյի պատատեցայք). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Առանց խափանածուի զվարդապետութիւնն ամենեցուն պատմեսցէ։ Հարկ է եւ այսմ լինել առանց խափանածուի. (Երզն. մտթ.։)
Իբր Խափանեցու, խափանելի.
Փոքր ինչ արդպիսեացդ ահա իբրեւ խափանածուի արարեալ փոյթ. Ըստայնմ, թէ մարգարէութիւնք են՝ խափանեսցին. (Վրդն. սղ.։)