cf. Բորբոք.
Բորբոքելն, եւ իլն, ըստ ամենայն նշ. իրօք՝ կամ նմանութեամբ.
Վառարան բորբոքման անշէջ կայծական։ Աներեւոյթ կրակարան տապոյ՝ բորբոքմամբ մեծաւ անզովանալի։ Իբրեւ զփայլուած բոցոյ բորբոքման։ Ոմն եւ բորբոքմունք իւր։ Բնաւիւք բորբոքմամբք՝ մահաբեր երկամբք վնասեալ. (Նար.։)
Փայլատակունք եւ բորբոքումն (կամ բորբոքմունք) ի լերին Սինայ. (Վրդն. ծն.։)
Չէ՛ եւ չէ՛ ինչ օգուտ բորբոքումն լուսոյ զկնի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Կենդանի երանութիւն Աստուծոյ՝ էր, եւ է, բորբոքմամբ բարեաց։ Բորբոքմամբ սիրոյն յորդեալք. (Յճխ.։)
Յաւելեալ ի բորբոքումն չարութեանն՝ զոր ունէր ընդ սրբոյ յուսկանն. (Խոր. ՟Գ. 10։)
Բորբոքում բարկութեան. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Բորբոքումն ախտաշարժութեան. (Գր. հր.։)
hyena.
Գող զբորէ ըմբռնեաց առիւծ. եւ նա ասէ. զմռեալս ուտեմ. (Մխ. առակ. ՟Ղ՟Գ։)
Գիշերայածու գազան. գերեզմանակրկիտ բորէ. որ ոչ ոք (կամ որք) յաշխարհի են մեռեալ. ի քոյդ մագլաց եւ ի ժանեաց կարասցեն զերծանել. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
ԲՈՐԵԱՆ ԲՈՐԵՆԻ ԲՈՐԷ կամ ԲՈՐԵՆ. ὔαινα hyena Գազան գիշակեր, մարդախանձ, եւ գերեզմանակրկիա, խառն ի նմանութենէ գայլոյ, վարազու, եւ ընձու՝ ըստ ձեւոյ եւ ըստ բարուց.
Միթէ որջ բորենւո՞յ իցէ ժառանգութիւն իմ ինձ. (Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 9։)
Որջք բորենից. (Բուզ. ՟Դ. 25։)
Բորենի ընդ շան զի՞նչ հաւասարութիւն. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 22։)
Եգիտ զնա կերեալ ի բորենոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Էր ի տեղւոջն յայն բորեան։ Կասկածեմ ի բորենւոյն։ Եկն ի վերայ նորա բորեանն ... եւ նորա եկեալ՝ ունելով կապեալ զբորեանն. (Վրք. հց. ձ։)
Որջ բորենից իցէ ... գազանս այս զմեռեալս ուտէ՝ հանելով ի գերեզմանաց։ Ասի դարձեալ, թէ գարշահոտ է բորէ, եւ յորժամ մտանէ յորջ, կարծէ ի տեղւոյն զչար հոտն լինել, եւ յաղագս այնր ի բազում տեղի փոխէ. (Մխ. երեմ.։) Բորեն գրի եւ ի բառս Գաղիանոսի։ Եւ զի արաբացիք անխտիր զգայլն եւ զբորենին կոչեն զէիպ կամ զէպ, ըստ նմին ի Բժշկարանի եդեալ է նաեւ վասն բորենւոյ՝ ԳԱՅԼ ՋՈՐԵԿ, եւս եւ ՃԱԳԱՐ. որպէս եւ ՃԱԳՐԱ ի բառս Գաղիանոսի։
cf. Բորեան.
• (-նւոյ) «մարդագայլ, hyena» Երեմ. ժբ. 9. Վրք. հց. և բորեան, ի հլ. Բուղ. Սիր. ժգ. 22. Վրք. հց. Բ. 263. Մխ. ե-րեմ. բորէ Մագ. թղ. 31. Մխ. առակ. Մխ. ե-րեմ. բորայ Բար. 162։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bhero-«զորշ, թուխ» արմատից, որի ժառանգներն են լիթ. bèras, լեթթ. bērs հբգ. անզսք. brún, հիսլ. brūnn, ռուս. brynē'tь, որոնք նշանակում են «թուխ», յն. φάρη «ամպ» և կրկնութեամբ՝ սանս. babhrú-«գոր-շակարմիր»։ Հնագոյն ժամանակից այս բառը յատկացուած է նշանակելու զա-նաղան անասուններ, յատկապէս արջը, որի անունը թաբուի էր ենթարկուած. հմմտ. սանս. bhalla-, bhallaka-, հբգ. bero, անզսք. bera, զերմ. Bär, հիսլ. bigrn, bersi, բոլորն էլ «արջ», յն. φρύνη, φρῦνος «դոդոշ», կրկր-նութեամբ՝ սանս. babhru-«հետահան, ich-neumon», զնդ. bawrō, լտ. fiber, կորն. be-fer, բրըտ. bieuzr, հբգ. bibar, անգսք. beo-for, հիսլ. biōrr, գերմ. Biber, լիթ. bebrus, հպրուս. bebrus, ռուս. չեխ. լեհ. бобръ, բոլորն էլ «կուղբ, ջրշուն» (Pokorny 2, 166, Ernout-Meillet 340, Boisacq 1040, Berneker 47, Walde 287, Kluge 39, Tra-utmann 28, 30)։ Մեր մէջ արջը գրեթէ պահած է իր բնիկ անունը և վերի արմա-տը յատկացուած է բորենիին, որ նուազ սոսկալի գազան չէ և հիմա էլ մարդագայլ է կոչւում։ Հայերէնի մէջ պահուած է bhoro-արմատաձևը, որ գտնում ենք նաև սլաւա-կանում (ռուս. չեխ. լեհ. бобръ, ընդհ. սլա-ւական *bobrъ). -ենի կամ -6ի մասնիկը ու-նին վերի ձևերից շատերը, որոնց համար դրւում է հնխ. bhre-no-, bhro-no-ևն։-Աճ.
• Lagarde. Arm. Stud. § 412 -ենի մաս-նիկով բոր «քոս» բառից. ասպէս է կո-չուած անասունը՝ մորթի բծաւորութեան պատճառաւ. հմմտ. եբր. [hebrew word] sābō'a «բորենի», որ բուն նշանակում է «գու-նաւոր»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 408 սումեր. սր urri, bar «բորենի»։ Պատահական նմա-նութիւն ունի սանս. bhāri «առիւծ»։
• ԳՒՌ.-Կայ բորանի Երև. «բորենու մոր-թից շինուած մուշտակ», որի աղբիւրը ան-յայտ է։
cf. Բորեան.
cf. Բորեան.
cf. Բոռ.
thistle.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ սուր փուշ» Դատ. ը. 7, 16 (այլ ձ. բորկունիմ, բարկէնիմ). ուրիշ տեղ չէ գործածուած կար-ծեմ նոյն բառն է բորքիմ «առիւծամորենի» Բառ. երեմ. էջ 57։
• = Երր. [hebrew word] barqānīm. անստոյգ բառ, որ ոմանք մեկնում են «փուշ», ուրիշներ «կամնասայլ». Եօթանասնից թարզմանու-թեան մէջ բառը տառադարձոթեամր պա-հուած է յն. βαρϰηνίμ (այլ áá. βαρϰομμειν, βαραϰηνειμ, հայը անշուշտ βορϰονίμ կամ βօρ-ϰονεἰμ) ձևով (E. Sophocles, էջ 299). յու-նարենի՝վրայից էլ տառադարձուած է մերը։
βαρκηνείμ, βορκονείμ բառ եբր. պարէգանիմ Տեսակ ինչ սայրասուր փշոյ, կամ տատասկի.
Եւ ես քարշեցից զմարմինս ձեր փշովք անապատի, եւ բորկոնիմաւ (կամ բորկունիմաւ)։ Առ փուշս յանապատէ, եւ զբորկոնիմն, եւ քարշեաց նոքօք զարսն սոկ քովթայ. (Դատ. ՟Ը. 7. 16։)
leprous;
scabby, itchy, scurvy.
λεπρός leprosus Ունօղ զբոր. բորոտեալ. ուրուկ. գոդի. քոսոտ, բորոտ.
Եւ բորոտ՝ յորում իցէ արած, պիղծ կոչեսցի։ Եւ էին արք չորք բորոտք։ Մատուցեալ բորոտ մի։ Զբորոտս սրբեցէ՛ք։ Եւ եղեւ ձեռն նորա բորոտ իբրեւ զձիւն.եւ այլն։
Ուրկաց, եւ բորոտից, կամ բորոտաց. (Յհ. կթ.։ եւ Կանոն.։ (վր. բորոտի, է չար. եւ գոնջի, բորոտ)։)
to render leprous or scurvy.
cf. Բորբոտեմ.
to be or become leprous or scurvy.
ԲՈՐՈՏԱՆԱՄ ԲՈՐՈՏԻՄ λεπρῶμαι lepra afficior Բորոտ լինել. ախտանալ զբորոտութիւն.
Նստաւ ի տան իւրում բորոտացեալ. (Եփր. մնաց.։)
Եւ այրն հզօր զօրութեամբ էր, եւ բորոտեալ իբրեւզձիւն։ Եւ ահա Մարիամ բորոտեալ էր իբրեւ զձիւն։ Եւ ահա բորոտեալ էր ճակատն նորա.եւ այլն։
cf. Բորոտանամ.
ԲՈՐՈՏԱՆԱՄ ԲՈՐՈՏԻՄ λεπρῶμαι lepra affior Բորոտ լինել. ախտանալ զբորոտութիւն.
Նստաւ ի տան իւրում բորոտացեալ. (Եփր. մնաց.։)
Եւ այրն հզօր զօրութեամբ էր, եւ բորոտեալ իբրեւզձիւն։ Եւ ահա Մարիամ բորոտեալ էր իբրեւ զձիւն։ Եւ ահա բորոտեալ էր ճակատն նորա.եւ այլն։
leprosy.
λέπρα lepra Բոր. ախտ բորոտութեան, եւ գոլն բորոտ կամ բորոտեալ. որոյ այլ եւ այլ տեսակք ճանաչին՝ Պիսակութիւն, Ուրկութիւն, Գոդութիւն, Քոսոտութիւն, եւ Ելեփանդականն հիւանդութիւն.
Արած բորոտութեան է։ Բորոտութիւն է։ Ցանեսցէ ի վերայ սրբելոյն ի բորոտութենէ։ Երեւեցաւ բորոտութիւն ի ճակատն նորա։ Աւաքեսցէ զբորոտութիւնս։ Այր մի լի բորոտութեամբ։ Գնաց ի նմանէ բորոտութիւնն.եւ այլն։
furnished with red leaves.
Որ ունի զբոցափայլ կամ զկարմրափայլ տերեւս. մակդիր վարդի.
Բոցատերեւ վարդն յանապական Մարիամայ անապական ծաղկեաց. (Ոսկ. յար.։)
Այրել խնդրէր զանթառամ կուսութեան բոցատերեւ վարդն։ Բոցատերեւ վարդիւք։ (Խոր. վրդվռ.։)
Յովհան երուսաղէմացի ասէ. բացատերեւ վարդն յանապականէն մարիամայ անապանաբար ծաղկեալ. պիտառ. (որ ըստ այլոց է բան Յհ. ոսկ. ի յար.։)
chimney.
• «ծխնելոյզ» Դրնղ. 476. յետին ժամանակի բառ, որ հիմայ էլ գործածական է գւռ. բխերիկ, բուխարիկ, բուխերիկ, բու-խուրիկ, բուխերի ձևերով և «վառարան կամ ծխնելոյզ» նշանակութիւնով։
• = Թրք. [arabic word] buxari, որից նաև վրաց. ბუხარი բուխարի, ուտ. բուխարիկ, ն. ասոր. buxarii «վառարան, օջախ», ալբան. buxar «ծխնելուզ». բոլորն էլ ծագում են արաբ. [arabic word] buxār «շոգի, գոլորշի» բառից։-Աճ.
park;
food.
Տեղի կամ գործի բուծանելոյ. որպէս կերակուր՝ պարարիչ քմաց.
Ճաշակելով (յարգելեալ պտղոյ դրախտին) փարատէր տեսն. ուր եւ խորսխի առնոյր բուծարանս, որով կոկորդքն քաղցրանայ. (Ճ. ՟Գ.։)
vegetative.
Որ բերէ՝ այսինքն բղխէ զբոյսս.
Գարունն բուսաբերս. (Ագաթ.։)
Զերկիրս նորոգեցեր բուսաբեր ծաղկազարդ յօրինուածովք. (Գանձ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
Բերեալ այսինքն բղխեալ ի բուսոյ. բուսածին. եւ կամ Ծառ, տունկ, փայտ.
Ձիաւորեալ ոչ միայն ի վերայ բուսաբեր արմատոյն (փայտի խաչին)։ Որ եբարձ զփշաբեր անիծադրութիւն բուսաբերին (ծառոյն գիտութեան). (Շար.։)
Ամենայն բուսաբերք՝ ժամանակաւ ունին բերել զպտուղսն (այսինքն տունկք). (Ագաթ.։)
vegetation.
cf. Բուսաբեր.
Որ բոյսս արձակէ յիւրմէ. բուսաբեր. եւ Յուռթի.
Անդք բուսարձակք, եւ վիճակք պտղալիցք։ Անդս բուսարձակս, եւ վիճակս պտղալիցս. (Վեցօր. ՟Բ. Տօնակ.։)
that asks, demands much;
liable to many discussions or disputes;
much sought.
that has many tabernacles;
— սաղաւարտ, helmet of many crests.
Սաղաւարտ բազմախորան. այսինքն որ ունի բազում կատարս կամ ցցունս. (Նիւս. թէոդոր.։) յն. τρίλοφος trium cristarum իբր եռակատար։
full of victuals, splendid, magnificent entertainment or fare.
Ուր գտանիցին բազում խորտիկք. մեծահաց. ըստ յն. ասի՝ բազմածախ, եւ սիբարիտեան. πολυτελής, συβαριτηκός sumtuosus, opiparus, luxuriosus շատ ծախքով ու մսխողութեամբ եղած, շէն, մէնծ
Սեղան բազմախորտիկ։ Բազմախորտիկ սեղան, կամ ընթրիք։ Ի սեղանս բազմախորտիկս. (Ոսկ. ստէպ։)
Զխրախճանութեանն հանդէս՝ բազմախորտիկ եւ դիւցազնական երախանացն. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Ի բազմախորտիկ կերակրոց. (Մաշկ.։)
Զբազմախորտիկս զճաշոյ կազմածս ընդունայն է՝ յառաջ քան զայնոսիկ, որ զծախսն տան, դնել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Վայելէին սուղ ինչ եւ դոյզն ռոճկովնլ որպէս բազմախորտիկս անուշահոտութեամբ. (Փարպ.։) (յորս մա՛րթ է եւ իբր գոյական իմանալ յոքնակի։)
who has many wants
Կարօտ բազում իրաց, որոյ բազում են կարիք. շատ բանի պիտանաւորութիւն ունէցօղ.
Բազմակարօտ մեր բնութիւնս. (Վրդն. պտմ.։)
voracity.
Բազմակերութիւն եւ զմայլումն արբեցողութեան՝ գիտէ այլայլութիւն գործել խորհրդոցն. (Վանակ. յոբ.։)
in several shapes, diverse, various.
πολύμορφος multiformis Իբր Բազմակերպարան եւ բազմատեսակ. բազմապիսի. ազգի ազգի. շատ կերպ.
Բազմակերպ անասունք. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Գետոցն գնացք բազմակերպ ձկամբք՝ մեծամեծօք եւ փոքումբք. (Փարպ.։)
Բազմակերպ գունոց եւ ձեւոց տեսիլք. (Փիլ. քհ.։)
Բազմակերպ տանջանք. (Վրք. հց.։)
cf. Բազմաթիւ.
Սրբեա՛ զսիրտ ի զազրութենէ բազմահամար խանդից խոհերին. (Բենիկ.։)
that has much provision, well provided with necessary things.
Առատապէս համբարեալ. լիով մթերեալ. խել մը դիզած՝ պահած.
Ընդ անասնական գարւոյն կերակրոյ՝ զբազմահամբար պտուղ ցորենոյդ՝ կենացն հացի. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Ներսէս տօնօղ տօնից տէրունականաց ... բազմահամբար պատրաստութեամբ ըստ իմանալի մտաց փայլման. (Սկեւռ. լմբ.։)
that has much wisdom, very wise, — learned.
Յոյժ հանճարեղ, եւ լի հանճարով՝ անձն եւ գործ. շատգէտ, ճարտար.
Բազմահանճար թագաւորն վրաց Ատրներսէհ. (Յհ. կթ.։)
Ոչ գոյ մեզ զօրագլուխ քաջամարտիկ եւ բազմահանճար. (Երզն. լս.։)
Անկանեն բազմահանճար առաքինութիւնս. (Վանակ. յոբ.։)
voluminous.
ԲԱԶՄԱՀԱՏ ԲԱԶՄԱՀԱՏԵԱՅ. Լի հատիւք. հատիկները շատ.
Կարասցուք պտղաբերել տեառն մերոյ ... զհնազանդութեան զբազմահոտն հասկ. (Ոսկ. ղկ.։)
Նուռն՝ կուռն, յոդնախումբ ... բազմահատեալ հարստութեամբ. (Մագ. ՟Ը։)
very honourable, — respectful;
splendid, magnificent.
very rich.
Ճոխ, եւ պերճ. փառացի. նշանաւոր. փարթամ եւ երեւելի.
Թողլով իւր որդի բազմահարուստ եւ լիահանճար յիրս եւ ի բանս զանուշաւանն. (Յհ. կթ.։)
very ingenious, dexterous;
several, diverse, in several ways.
Որ բազում հնարս գովելիս գտանէ. ճարտար. հնարագիւտ.
Մի՛ գուցէ ըստ բազմահնար իւրոյ իմաստութեանն՝ առաքեալ եւ այլն. (Փարպ.։)
Բազմահնար է մարդս. (Լմբ. սղ.։)
Եւ Որ բազում չարիս մեքենայէ.
Ի բազմահնար սատակչէ յայնմանէ. (Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
Մենամարտեայ ընդդէմ չարին՝ բազմահնար վիշապին. (Շար.։)
ԲԱԶՄԱՀՆԱՐ. Բազում ճարտարութեամբ հնարեալ. քաջարուեստ. եւ Չարարուեստ. չարիմաց. վարպետ բան, վարպետորդի գիւտ.
Դաւիթ ՝ այն, որ զբազմահնար քնարն պատրաստէր. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Բազմահնար հայթայթանք. (Պիտ.։)
Ի մի՛տ առ զբազմահնար նիւթ թշնամւոյն. (Մանդ. ՟Է։)
Բազմահնար վարմ, որոգայթ, կամ մեքենայք. կամ տանջանք. (Լմբ. սղ.։ ՃՃ.։ Հ=Յ. փետր.։ Երզն. լս.։)
astonishing, wonderful.
populous;
— առնել, բազմամարդացուցանել, to people.
πολυάνθρωπος frequens hominibus Բազմութեամբ մարդկան լի. մարդաշատ. որ եւ ԲԱԶՄԱՄԱՐԴԻ, ԲԱԶՄԱՄԱՐԴՈՅ, ԲԱԶՄԱՄԱՐԴԻԿ. մարդը շատ.
Տեսեալ զքաղաքն մեծ եւ բազմամարդ։ Բազմամարդ է քաղաքն. (Ոսկ. կոր.։ Փիլ. իմաստն.։)
Բազմամարդ է տօնս. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Ի բազմամարդ սպասաւորութենէ ծառայիցն՝ երկուս զերիցագոյնսն ... առեալ ընդ իւր. (Փիլ. իմաստն.։)
Եւ Որ ունի ընդ իւրեւ զբազում մարդիկ.
Եւ են երկրաւորք թագաւորք՝ բազմամարդ եւ պատերազմողք. (Լմբ. յայտն.։)
state of an inhabited town;
great population.
πολυανθρωπησία hominum multiplicatio, propagatio Բազմաւորութիւն մարդկան. որպէս բազմանալն եւ աճումն սերնդեամբ.
Առաջինքն ի դիցն՝ սկիզբն աշխարհի եւ բազմամարդութեան. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Առ ի բազմամարդութիւն կարի յոյժ աճեցին. (Փիլ. լին.։)
Բազմամարդութիւն ազգիս դիպեցաւ. (Պիտ.։)
Փառք քաղաքի՝ ժողովուրդն. տէր՝ որ ետ, զբազմամարդութիւն խնդրէ. (Մխ. երեմ.։)
ԲԱԶՄԱՄԱՐԴՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բազմութիւն, կամ ամբոխ մարդկան. πολυανθρωπία multitudo hominum
Ճշգրտեսցէ ոք յազգին բազմամարդութիւն։ Հայր ո՛չ միոյ, այլ՝ բազմութեան. եւ բազմութեան՝ ոչ ըստ մասանց, այլ՝ բազմամարդութեանն ազանց. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. լին.։)
Փթթեալ էր եւ ծաղկեալ բազմամարդութեամբ ժողովն հրէից. (Լծ. կոչ.։)
Որ ի ժողովի՝ բազմամարդութեամբ զուրախականսն ոչ փափագէ գտանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յայնքան բազմամարդութեանն միջի՝ այնքան սակաւ արդարք գտան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
cf. Բազմահամբար.
Ուր բազում ինչ մթերեալ եւ ամբարեալ իցէ. մէջը շատ բան դիզած՝ պահած.
Իբրեւ զհամբարս բազմամթերս եդ ի նոսա արարիչն զօրհնութիւնսն. (Վեցօր. ՟Է։)
Ծակոտէր զբազմամթեր աման խորհրդոցն. այսինքն զմիտսն լի բազում նենգանօք. (Եղիշ. ՟Բ։)
dirty.
copious.
Յորդ յոյժ. բազմապատիկ.
Լուծանէ զղամեքայ զբազմայորդ անմտութիւն. (Եփր. աւետար.։)
active, very diligent.
Կարի յորդորամիտ, բարեյօժար, փոյթ.
Յայնժամ երկրագործք մեր բազմայորդոր էին ի վաստակս ձեռաց. (Յհ. կթ.։)
Բազմայորդոր փութով հաւանեցարո՛ւք ի շնորհավաճառութիւն այսր աւուր. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
who has many husbands;
populous (town).
πολύανδρος femina, quae saepius nupsit Մակդիր կնոջ՝ որ լեալ է բազում արանց հետ զհետէ. որ եւ ասի ԲԱԶՄԱՆԿՈՂԻՆ. շատ մարդու կնիկ եղած.
Զբազմայրն կինն բերելով (սադուկեցւոց) յօրինակ. (Արշ.։)
ԲԱԶՄԱՅՐ. որպէս Բազմամարդ. πολύανδρος viris frequens
Ի բաց փախչին գազանք իբրեւ ի բուն իշխանէ ի մարդկանէ. վասն որոյ յորժամ բազմայր լինին՝ ոչ գան ի քաղաքսն։ Մեղուք եթէ առաւելեալ լիցին զօրէն բազմայր քաղաքի՝ գաղթեալք յայլ վայր փոխին. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լիւս.։)
provided with many pictures;
various
Պէսպէս նկարուք. բազմերանգ. գունագոյն. գունզգուն.
Անճառ փառօք փառաւորիք, բազմանըկար գոյն պաճուճիք. (Շ. եդես.։)
Ծառ զանազան պտղովք լցեալ, եւ կամ բազմանկար պատկեր. (Հին քեր.։)
trembling;
mutable.
πολυκίνητος qui multiplici motu agitatur, volubilis Որ ստէպ շարժի կամ փոփոխի. դիւրափոփոխ.
Իշխելն (առ մարդիկ) ե՛ւ բազմաշարժ, եւ բազմացնոր. իսկ նորայն (այսինքն Աստուծոյ՝) անաշխատ ... անշարժ ... զամենայն շարժէ. (Արիստ. աշխ.։)
Առ ի յախտից (այսինքն ի կրից) բազմաշարժից վտանգեալք. (Դիոն. ածայ.)
Ի տեղւոյ ի տեղի շրջին բազմաշարժ աչօք՝ շուրջ հայեցուածովք խնդրեն զտենչալին. (Ոսկ. ի զաքէոս.։)
that does many favours, that gives bountifully;
that abounds in favours.
Որ բազում ինչ շնորհէ. բազմապարգեւ. շատ պախշիշ տւօղ.
Բազմաշնորհ ես առ ամենեսեան. (Խոսր.։)
Որ երկայնամիտ՝ բազմաշնորհ՝ ամենակեցոյց. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
ԲԱԶՄԱՇՆՈՐՀ. Բազում շնորհօք ճոխացեալ. շնորհալի. պէսպէս շնորհաց ընդունօղ կամ պարունակիչ.
Եւ ես ի զանազան եւ ի բազմաշնորհ բառացութեամբ տեղւոջ միջակացեալ. (Պիտ.։)
Բազմաշնորհ ի գիտութիւնս գրոց սրբոց. (Ասող. ՟Գ. 7։)
rover, roamer, vagabond.
state of a vagabond.
very wicked.
κάκιστος, κακοήθης pessimus, malignus Բազում չարեաց առիթ կամ գործօղ. կարի յոյժ չար. լի չարեօք. շատ գէշ. չարիքը շատ, չարին չարը.
Բազմաչար է պոռնկութիւն. (Յճխ. ՟Ը։)
Զտեղի թատերցն զժողովն բազմաչար։ Ի մի՛տ առ զբազմաչար հնարս թշնամոյն։ Հեռանալ ի բազմաչար ախտից. (Մանդ.։)
Եկեալ ի միտսն՝ յիշեաց զբազմաչար մեղս իւր. (Հ. յունիս. ՟Ժ.։)
Կարապետ բազմաչարպատրողյին. (Բենիկ.։)
that has suffered much.
πολυπαθής multis malis vexatus, multa passus Բազմօք չարչարեալ. բազում չարչարանս յանձնառօղ.
Բազմաչարչար նահատակ, կամ վկայ. (Շար.։ Յայսմաւ.։)
that deceives much, very cunning.
Յոքնապատիր. լի պատրանօք. բազմախաբ. խաբեբայ յոյժ. խիստ խաբօղ.
Ըստ բազմապատիր նենգութեան բարոյից դաւող աղուեսուց. (Նար. կթ։)
Բազմապատիր փառք յաւիտենիս. (Կիւրղ. խչ.։)
Ի բազմապատիր կենացս զերծեալք. (Մագ.։)
Թակարդք բազմապատիր հնարից. (Ճ. ՟Ա.։)
Բազմապատիրք են որոգայթագիրքն յերկիր. (Լմբ. ժղ.։)
cf. Բազմանկար.
πολυπρόσωπος multas habens facies, multiformis Իբրու Բազմադիմակ. բազմադիմի. բազմադէմ. բազմօրինակ. շատ երեսով՝ կերպարանքով, շատ կերպ.
Բազմապատկերք են, զի այսպէս ասասցուք, արիոսի եւ եւնոմիոսի աղանդոցն մոլորութիւնք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Եւ Երկրպագու բազում պատկերաց կռոց.
Զի ի դէմս բազմած բազմասեզեխն րահաբու ... նկարագրեսցի խորհուրդ բազմապատկեր եկեղեցւոյ ... որ հանդերձեալ էր օտարանալ յամենայն կռոց. (Եփր. յես.։)
that gives or is given abundantly.
Տուիչ զանազան պարգեւաց. առատ ի պարգեւս.
Ապաշնորհս առ բազմապարգեւդ։ Բազմապարգեւ թագաւոր. (Նար. ՟Է. ՟Ժ՟Դ. ՟Ձ՟Բ։)
Եւ Առատապէս պարգեւեալ. առատ.
Բազմապարգեւ բարութիւնս նմա խոստանայր. (Յհ. կթ.։)
Զամենալից շնորհս բազմապարգեւ քո ողորմութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
cavalier, gentleman;
cf. Հանդերձ.
Որ է յազնէ հեծելոց. սպայ. ասպետ.
Զոմանս յազատ տանէ, եւ զայլս, որք ի բնիկ հեծելազանց. (Արծր. ՟Գ. 7։)
riding;
horsemanship, equitation;
հանդերձ հեծելութեան, riding habit;
կրկէս հեծելութեան, manege;
raceground, course;
hippodrome;
մարզիչ եւ մարզարան հեծելութեան, riding-master, riding-school.
ἰππασία equitatio. Հեծանելն յերիվար. ձիավարելն, երթ ի պատերազմ ձիաւորեալ. շահատակութիւն.
Հեծելութիւն քո փրկութիւն է. (Ամբ. ՟Գ. 8։)
Հեծելութամբդ քո փրկեցեր զտիեզերս. այսինքն բազմելով ի խաչ. (Շար. ստէպ։)
Զվաղաբարբառ երգոց նոցին կատարումն յիսուս՝ հեծելութեամբ ի քեզ կրեցեր. (Նար. խչ.։)
Հեծելութեան վարդապետք, եւ աղեղանցն եւ նիզակաց. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
torrent, flood, inundation, overflow;
— ջուրց, deluge;
— հրոյ, torrent of flame;
— մարդկան, throng of people, crowd, immense concourse;
—ս արտասուց իջուցանել, to shed a flood of tears;
հոսէին արսուք իբրեւ զ—, tears ran down in torrents.
κατακλυσμός diluvium, inundatio πλημμύρα maris aestuantis accessus χειμάρρους torrens. (իբր Հեղհեղումն. ողողումնն) Զեղումն, մանաւանդ ջուրց. յորդորութիւն անչափ. ուղխ. տես եւ ՋՐՀԵՂԵՂ. ջուր կոխելը.
Վասն ջուրցն հեղեղի։ Ի ջուրցն հեղեղաց բազմաց։ Ջնջեսցին հեղեղաւ։ Եթէ լինիցի հեղեղ, ոչ զգասցէ։ Իբրեւ զհեղեղ անհուն.եւ այլն։
Հեղեղ անձրեւաց. (Եզեկ. ՟Լ՟Ը. 22։)
Յետ երկնասահանացն հեղեղաց. (Յհ. կթ.։)
Գերազանցէ քան զհեղեղին ջրակուտակ. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Հեղեղօք ողողէ. (Արիստ. աշխ.։)
Ծովալիճն ի հեղեղ դարձեալ՝ ողողանէր զտունն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իբրեւ կոհակք հեղեղոյ բերելով զցաւս. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Հեղեղաւ հրոյ ի գեհենն անկանին. (Խոսր.։)
Փրկել յութերորդումն ի հրոյ հեղեղէն. (Տօնակ.։)
Եթէ ամենայն հեղեղքն (կամ հեղհեղքն) որ ի ծովու անդ իցեն, որսասցին. (Եփր. ել.։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
Իբր Հիւղ. խուղ. cf. ՀԵՂՔ։ Իսկ որպէս ռմկ. այսինքն Անգամ. cf. ՀԱՂ։
Հեղձեալ եւ մղձկեալ. ի տագնապ մահու անկեալ իբր հեղձմամբ. շնչասպառ. խեղդեալ. խեղդղդած, խըղդըւած, շունչը գոցուած, աքախան եղած, սիրտը ճաթելով.
Այսպիսեաւ անձկաւ հեղձամղձուկ եղեալ փղձկիմ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Մագ. ՟Ի՟Է։)
Ընդ այսակիր քարակոշկոճ հեղձամղձուկ եղկելի անձանցն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Խեղդ ընդ անձինն հեղձամղձուկ պաշտին բանիւն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Զկէսն գետավէժ արարեալ՝ հեղձամղձուկ առնէին. (Փարպ.։)
Հեղձամղձուկ լինել (ի) ծովին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Կալով յովհաննու մերձ ի խաչն հեղձամղձուկ. (Տօնակ.։)
ՀԵՂՁԱՄՂՁՈՒԿ. Որ ինչ հեղձուցանէ մղձկելով. խեղդիչ. խեղդղդօղ, սիրտ ճաթեցնօղ.
Հեղձամղձուկ մեքենայիւք զնա կորուսանէր. (Յհ. կթ.։)
Զերծանել ի հարկէ հեղձամղձուկս նախանձու. (Փարպ.։)
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
եւ կ. իբր Հեղանիլ. χέω, ἑπιχέω , ἑκχέω fundo, infundo, effundo եւ այլն. որ եւ χύω, ἑκχύω, χύνω եւ այլն. (լծ. յն. խէ՛օ. խի՛օ եւ հյ. զեղուլ. իւղ. հալել. ձուլել) Հոսել. վայթել. թափել. լնուլ կամ արկանել ի ներքս. ընկենուլ արտաքս. ծաւալել. տարածել սփռել. իրօք կամ նմանութեամբ. թափել, վաթել, վոթել, վազցընել, լեցնել, դարտըկել. Ի հեղուկ նիւթս ասի
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
Բազում արտասուս ի վերայ կորուսելոյն հեղուին։ Արտասուք բազում հեղան յեկեղեցւոջն. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ե։)
Ի տեղի մի սուրբ, ուր զմոխիրն հեղուցուն։ Հեղեալ կայ իբրեւ զհող փոշի.եւ այլն։
Հիւթ երկրի ի յէդս հեղեալ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Յետուստ կուսէ հեղեալ զնովաւ հողմ, լցեալ զառագաստն. (Պրպմ. ձ։)
Ոչ կարէ հեղուլ բորբ՝ շող լուսոյ. (Շիր.։)
Հեղաւ ամենայն փոր նորա. (Գծ. ՟Ա. 18։)
Զբարկութիւն իմ եւ զսրտմտութիւն իմ հեղից ի վերայ տեղւոյդ այդմիկ։ Հեղեալ ցասմամբ թագաւորեցից ի վերայ ձեր։ Հեղու անարգութիւն ի վերայ իշխանաց։ Հեղից ի վերայ նոցա զչարիս իւրեանց։ Հեղից յոգւոյ իմմէ (կամ իմոյ) ի վերայ ամենայն մարմնոյ։ Հեղից ի վերայ տանն դաւթի հոգի շորհաց։ Հոգւոյն սրբոյ, զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ.եւ այլն։
Ահա պակուցանողս ի վերայ նոցա հեղուին. (Յհ. կթ.։)
Անհնարին սուգ զսուրբ գնդաւն հեղաւ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 28։)
Որ եհեղ զփառս խոնարհութեան յանձինս սուրբս. (Մաշտ.։)
Զսիրտ իմ անսահման հեղի յուրախութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
Ի պարզամտաց անձինս հրէականս իմն հեղուն (բանս) ցուրտս եւ խոտորնակս։ Զապողինարի կարծեացն բիծ հեղեալ ի վերայ իմոցն թղթոց. (Պրպմ. ձ։)
Յեղուլ զպատրանս խրատու կորստեան բարբառոյն ի լսելիս եւայի. (Զքր. կթ.։)
Մի՛ սրտիւն ամենեւին հեղուլ զսաստն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Զպատիժս կապանաց հեղէ՛ք ի վերայ նորա. (Երզն. մտթ.։)
ՀԵՂՈՒՄ որպէս Հալել, եւ սփռել.
Զպարիսպն եհեղ (երիքովի). (Լմբ. ժղ.։)
Հե՛ղ իբրեւ զջուր զսիրտ քո առաջի տեառն. (Ողբ. ՟Բ. 19։)
Առաջի քո հեղումք զխնդրուածս. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՀԵՂՈՒԼ. կ.ձ. որպէս Խռնիլ. յարձակիլ. դիմել բազմութեամբ. որ եւ ԶԵՂՈՒԼ, ՀՈՍԻԼ. վրայ թափել, վրայ վազել.
Յարձակեցան դարանամուտքն, եւ հեղան զգաբաաւ։ Հեղեալք զբաղեալք առհասարակ ի փախուստ դարձան. (Դտ. ՟Ի. 37։ Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 2։)
Ի թիկանց կուսէ իշխանին ի վերայ զեղեալ հեղան։ Յորոց վերայ հեղեալ զօրն իսմայէլին՝ հարկանէին զմեծ մասն յունաց։ Հեղու ամենայն քաղաքն ի տեսանել զսքանչելիս. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Անդ հրեշտակացըն բազմութիւնք յերկնից հեղան ըստ հիւղէի. (Շ. եդես.։)
Գարշելի դատի զհեղանիլն ի հեշտութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Պակշոտեալ անձամբ, հեղեալ ծաղու. (Բրս. արբեց.։)
Գարշելի դատի զհեղանիլն ի հեշտութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Պակշոտեալ անձամբ, հեղեալ ծաղու. (Բրս. արբեց.։)
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
եւ կ. իբր Հեղանիլ. χέω, ἑπιχέω , ἑκχέω fundo, infundo, effundo եւ այլն. որ եւ χύω, ἑκχύω, χύνω եւ այլն. (լծ. յն. խէ՛օ. խի՛օ եւ հյ. զեղուլ. իւղ. հալել. ձուլել) Հոսել. վայթել. թափել. լնուլ կամ արկանել ի ներքս. ընկենուլ արտաքս. ծաւալել. տարածել սփռել. իրօք կամ նմանութեամբ. թափել, վաթել, վոթել, վազցընել, լեցնել, դարտըկել. Ի հեղուկ նիւթս ասի
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
Բազում արտասուս ի վերայ կորուսելոյն հեղուին։ Արտասուք բազում հեղան յեկեղեցւոջն. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ե։)
Ի տեղի մի սուրբ, ուր զմոխիրն հեղուցուն։ Հեղեալ կայ իբրեւ զհող փոշի.եւ այլն։
Հիւթ երկրի ի յէդս հեղեալ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Յետուստ կուսէ հեղեալ զնովաւ հողմ, լցեալ զառագաստն. (Պրպմ. ձ։)
Ոչ կարէ հեղուլ բորբ՝ շող լուսոյ. (Շիր.։)
Հեղաւ ամենայն փոր նորա. (Գծ. ՟Ա. 18։)
Զբարկութիւն իմ եւ զսրտմտութիւն իմ հեղից ի վերայ տեղւոյդ այդմիկ։ Հեղեալ ցասմամբ թագաւորեցից ի վերայ ձեր։ Հեղու անարգութիւն ի վերայ իշխանաց։ Հեղից ի վերայ նոցա զչարիս իւրեանց։ Հեղից յոգւոյ իմմէ (կամ իմոյ) ի վերայ ամենայն մարմնոյ։ Հեղից ի վերայ տանն դաւթի հոգի շորհաց։ Հոգւոյն սրբոյ, զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ.եւ այլն։
Ահա պակուցանողս ի վերայ նոցա հեղուին. (Յհ. կթ.։)
Անհնարին սուգ զսուրբ գնդաւն հեղաւ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 28։)
Որ եհեղ զփառս խոնարհութեան յանձինս սուրբս. (Մաշտ.։)
Զսիրտ իմ անսահման հեղի յուրախութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
Ի պարզամտաց անձինս հրէականս իմն հեղուն (բանս) ցուրտս եւ խոտորնակս։ Զապողինարի կարծեացն բիծ հեղեալ ի վերայ իմոցն թղթոց. (Պրպմ. ձ։)
Յեղուլ զպատրանս խրատու կորստեան բարբառոյն ի լսելիս եւայի. (Զքր. կթ.։)
Մի՛ սրտիւն ամենեւին հեղուլ զսաստն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Զպատիժս կապանաց հեղէ՛ք ի վերայ նորա. (Երզն. մտթ.։)
ՀԵՂՈՒՄ որպէս Հալել, եւ սփռել.
Զպարիսպն եհեղ (երիքովի). (Լմբ. ժղ.։)
Հե՛ղ իբրեւ զջուր զսիրտ քո առաջի տեառն. (Ողբ. ՟Բ. 19։)
Առաջի քո հեղումք զխնդրուածս. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՀԵՂՈՒԼ. կ.ձ. որպէս Խռնիլ. յարձակիլ. դիմել բազմութեամբ. որ եւ ԶԵՂՈՒԼ, ՀՈՍԻԼ. վրայ թափել, վրայ վազել.
Յարձակեցան դարանամուտքն, եւ հեղան զգաբաաւ։ Հեղեալք զբաղեալք առհասարակ ի փախուստ դարձան. (Դտ. ՟Ի. 37։ Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 2։)
Ի թիկանց կուսէ իշխանին ի վերայ զեղեալ հեղան։ Յորոց վերայ հեղեալ զօրն իսմայէլին՝ հարկանէին զմեծ մասն յունաց։ Հեղու ամենայն քաղաքն ի տեսանել զսքանչելիս. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Անդ հրեշտակացըն բազմութիւնք յերկնից հեղան ըստ հիւղէի. (Շ. եդես.։)
Գարշելի դատի զհեղանիլն ի հեշտութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Պակշոտեալ անձամբ, հեղեալ ծաղու. (Բրս. արբեց.։)
Գարշելի դատի զհեղանիլն ի հեշտութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Պակշոտեալ անձամբ, հեղեալ ծաղու. (Բրս. արբեց.։)
spite, despite;
—կս առնել, to do any thing out of spite or through spite, to despite, to spite, to vex;
իբրեւ ումեք —կս առնելոյ, in spite of one, to vex one.
(որպէս պ. հէճա ). Հեգնութիւն. կամ որպէս ռմկ. խշխշուկք. Կծանողական կամ զկծեցուցիչ գործ. հեգնական թշնամադրութիւն.
Առ վայրենի բարուցն ... իբրեւ նմա հեճուկս առնելոյ, ութ հարիւր այր ի ծով անդր հոսել։ Զայն չար ինչ կամացն, հեճուկս ներսիսի առնիցէ վասն թշնամութեանն. (Բուզ. ՟Գ. 10։ ՟Ե. 31։)
to weave, to warp, to plait;
զչարութիւն ի ներքոյ ոստայն —, to machinate, to plot, to hatch wickedness.
ὐφαίνω texo συμβάλλω consuo. որ եւ ՀԱՆՈՒՄ. Ոստայնանկել. անկանել. հիւսել. նիւթել. կցել. հինել.
Հենու զհողեղէն ձորձս, եւ զգենու. (Եփր. ծն.։)
Որ միայն հենուս անկանես անճառ արուեստիւ հնագիտութիւն. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Ի պաղեստին երկուս կապերտս հենլով ի միասին՝ այնպէս առնեն զհանդերձսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
Խեղկատակութեամբ եւ դատարկաբանութեամբ զծաղրն հենուին. (Կլիմաք.։ Գրի եւ իբր ռմկ. Հենել կամ Հինել. Լմբ. սղ.։)
delicate, soft, effeminate;
— գրգարան, paradise of delights.
Ահա ոչ ախորժելի ելք ի հեշտասուն գրգարանէ. այսինքն ի դրախտէն փափկութեան. (Պիտ.։)
ease, convenience, facility, commodity, comfort;
delights, joys, pleasure, voluptuousness;
հեշտութեամբ, cf. Հեշտաբար.
ՀԵՇՏՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. Դիւրութեամբ, եւ յօժարութեամբ.
ἠδονή voluptas, suavitas, jucunditas. Դիւրութիւն բնութեան սրտի, ոգւոյ. փափկութիւն եւ զուարճութիւն. ախորժ. հաճութիւն. բարեկրութիւն. բերկրութիւն.
Լա՛ւ է պատառ մի հեշտութեամբ. ա՛յլ ձ. համով. յն. թարգմանի եւ Քաղցրութիւն. (Առակ. ՟Ժ՟Է. 1։)
Չի՛ք այնպիսի իր, որ զհեշտութիւն գործեսցէ, որպէս ողորմութեամբն սրբել զխիղճ մտաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։)
Փոխեսցո՛ւք զմեզ ի հոգեւորականացն հեշտութիւնս. (անդ. 21։)
Ամենեւին աստուածազգեստ ի հեշտութենէս լինիմ. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Հեշտութիւնք աչաց եւ քմաց եւ ճաշակելեաց։ Հեշտութեամբ մարմնոյ։ Մեղացն հեշտութիւն։ (Խոր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
Անըղձանալի համարել զամենայն զգարշելի հեշտութեան զվայելուածս. (Արիստ. առաք.։)
ՀԵՇՏՈՒԹԻՒՆ. իբր Հեշտալի գոլն իրին, կամ զուարճացուցիչ զգայութեանց.
Երաճշտականն աստուածային երգի յեկեղեցիս, որ յաղագս հեշտութեան զղջումն ածէ ի հոգիս. (Երզն. քեր.։)
Ռնգանցն՝ հեշտութեամբ հոտոցն բերկրել. (Լմբ. ժղ.։)
Հրեշտակ երիտասարդ երեւեցաւ, որ նշանակէ զմեծ եւ զկատարեալ հեշտութիւն յարութեան. այսինքն զգեղեցկութիւն կամ զհաճոյական տեսիլ. (Բրսղ. մրկ.։)
Առ սակաւ սակաւ ի վեր յարուցանէ բազում հեշտութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Ոչ ոք հեշտութեամբ մատչի առ շիրիմսն. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
Ստեփաննոս ժողովէր հեշտութեամբ զկոծումն քարանց վասն վկայութեանն քրիստոսի. (Լմբ. ժղ.։)
Դու զխոնարհագոյնսն՝ որ յաղագս տեառնն ձայնս՝ հեշտութեամբ ընդունիս, եւ զբարձրագոյնսն ի բաց լքանես ընկենուս. (Ղեւոնդ.։)
cf. Հեռաւոր.
Հեռի ձգեալ. եւ Հեռի. հեռաւոր. երկայնաձիգ. յերկարաձիգ.
Նետս արձակէր հեռաձիգս. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Տանել յագարակն, որ է հեռաձիգ վայրօք ի քաղաքէն իբրեւ ՟Ի մղոնաւ. (ՃՃ.։)
Ի հեռաձիգ վայրս հատուցանել. (Շիր.։)
Ճանապարհորդեալ ընդ հեռաձիգ աշխարհն հռովմայեցւոց. (Ուռհ.։)
Թէպէտեւ հեռաձիգ ժամանակաւ կրէր զմահն. (Նանայ.։)
to remove, to go away or far, to leave, to swerve, to deviate, to depart, to start;
to absent oneself;
to withdraw;
cf. Սիրտ.
μακρύνομαι ἁφίστημι, ὐποχωρέω եւ այլն. elongor, amoveor, recedo, abscedo, subduco me, secedo եւ այլն. Հեռի կամ ի բացեայ լինել միջոցաւ. եւ Ի բաց մեկնիլ գնալ. մեկուսանալ. հեռու ըլլալ՝ երթալ .... կամ կռզել, ետ քաշուիլ .... Նմանութեամբ՝ Դարձուցանել զերեսս. երես դարձընել.
Ի հեռանալ նոցա ի տանէն միքայ։ Հեռացեալ դադարէի յանապատի։ Ժամանակ հեռանալոյ ի գիրկս արկանելոյ։ Ի սրբոցն հեռացեալ էին։ Աստուած հեռացաւ յինէն։ Տէր հեռացաւ ի քէն։ Մի՛ հեռասցի սուր ի ատնէ քումմէ։ Յարդարութեանց նորա ոչ հեռացայց։ Հեռացան ի նոցանէ իրաւունք։ Հեռացի՛ր ի նոցանէ։ Հեռացեալք եւ մօտեալք զնոյն օրինակ վտանգէին.եւ այլն։
Հեռանալ ի կենաց, եւ փափագել խաւարի եւ մահու. (Մանդ. ՟Ա։)
Զհեռացելոցն յաստուծոյ զսատակումն. (Խոսր.։)
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
Կորովի էր բանիւք, եւ փիլիսոփայութեան չէր ինչ հեռի. (Եւս. պտմ. ՟Զ։ 15։)
μακρός longinquus եւ այլն. Հեռաւոր. բացակայ. տարակաց. տարօտար. երկար. եւ Անագան, կամ վաղ, հին. հեռու, երկան.
Գնալ ի ճանապարհ հեռի, յաշխարհ հեռի։ Եւ որ ի ծով հեռի։ Հեռի են աւուրքն.եւ այլն։
Եթէ զայս հեռի համարեսցիս. եւ այլն։ (Յճխ. ՟Ե։)
Զհեռի սեռն նշանակեաց. (Անյաղթ պորփ.։)
Ի հեռի ժամանակս մարգարէանան (ասէին). (Մծբ. ՟Բ։)
Հեռի ժամանակօք։ Ի հեռի ժամանակաց. (Եւս. քր. ՟Ա։ Վրդն. լս.։)
Տանին բերեն զերկաքանչիւր գաւառաց զգիւտս, եւ միաւորեն զհեռիսն. (Վրդն. ծն.։)
Հեռի առնել յանձնէ կամ ի յարկէ եւ կամ յայլմէ զանօրէնութիւն. զանիրաւութիւն. զօգնականութիւն. զծանօթս կամ զանձն յաստուծոյ։ Աստուած իմ մի՛ հեռի առնիր յինէն։ Յիրաւանց քոց հեռի եղեն։ Հեռի եղեն յինէն եղբարք իմ, կամ մխիթարիչք իմ։ Հեռի եղիցի ի նմանէ օրհնութիւն։ Սուր եւ թշնամի հեռի լիցի ի նոցանէ։ Որպէս հեռի են երկինք յերկրէ, այնպէս հեռի են ճանապարհք իմ ի ճանապարհաց ձերոց։ Հեռի իցէ ի քէն ճանապարհն։ Հեռի եմք ի ձէնջ յոյժ։ Հեռի եմք ի միմեանց։ Հեռի է ի մեղաւորաց փրկութիւն։ Հեռի լիցին ի փրկութենէ։ Առ ի քէն իմաստութիւնդ հեռի է ի նմանէ։ Խորհուրդ ամպարշտաց հեռի է ի նմանէ։ Մերձ ես դու տէր ի բերանս նոցա, եւ հեռի յերիկամանց նոցա, եւ այլն։
Ոչ հեռի յողորմութենէ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
ՀԵՌԻ. մ.նխ. μακράν longe, procul. Մեկուսի. ի բացեայ. օտար. անմասն.
Մի՛ ուրեք հեռի ձգիցիք երթալ։ Վասն հեռի բնակելոյ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն։ Չէին հեռի ի ցամաքէն.եւ այլն։
Նստաւ արտաքոյ բանակին, հեռի երկոտասան հրասախաւ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ճակատէր ոչ հեռի յիւրմէ բանակէն. (Խոր. ՟Բ. 43։)
Իսկ նա ի հեռի (գոլով՝) ասէ, թէ ո՛չ, այլ ննջէ. (Երզն. մտթ.։)
Ոմանք ի ձկանց կազմեցան հեռի ի մարմնակերութենէ. (Նիւս. կազմ.։)
Հեռի ի ստութենէ, եւ լի որ ինչ ընդդէմ ստութեան. (Խոր. ՟Ա. 31։)
cf. Հեռաւորութիւն.
Հեռ. գրգռութիւն. ոխ. ատելութիւն. խըռխըռ.
Վաւառք մեծամեծք տոհմային հեռութեամբք աւերին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կամ որպէս Խեռութիւն. ստահակութիւն.
Որդիք հեղեայ հեռութեամբ երթային, եւ եղեն չարք եւ ժանտք. (Լծ. կոչ.։)
ՀԵՌՈՒԹԻՒՆ. (որպէս թէ Հեռիութիւն) Հեռաւորութիւն. մեկուսութիւն. հեռուութիւն.
Է երբէք՝ զի արգելու, եւ ոչ չի կամաց, զմեզ՝ ի միջի հեռութեանս երկայնութիւն. (Պրպմ. ձ։)
Ծեր ոմն ձանձրացեալ ի հեռութենէ ջրոյն, զի մղոնաւ հեռի էր, խորհեցաւ մերձ ջրոյն առնել զկայս իւր. (Վրք. հց. ձ։)
Հովուացն, որ ի բազմաց հեռութեամբ եւ լռութեամբ մաքրեցելոցն. (Դիոն. երկն.։)
Ի հեռութեան ջերմական բնութեանն վնասեսցի. (Նիւս. կազմ.։)
trace, track, print, foot-mark;
vestige, footstep;
pace, step;
way, path;
—ք, iron rail, rail;
ի —ոյ, from behind, from the rear;
—ք նաւու, track of a ship;
—ք կառաց, cart-rut, wheel-rut;
—ք ամպոց, traces of cloud;
—ք գազանաց, trail, track or scent of animals;
—ք վիրաց, cicatrix, scar;
վաղվաղակի կամ զ—, quick ! come on ! courage !
կորուսանել զ—ս, to lose the traces of;
զ— լինել, to apply oneself, to give or addict oneself;
ընդունայն զ— եղեն, they have attempted or tried in vain.
որպէս Յետ, կամ Զհետ. ետեւէն.
Հետ ոտին տեառն շրջեցան։ Հետաքրքիր շրջելն հետ ոտին ոտին սրբոյն. (ՃՃ.։)
Հետ հրեշտակութեանն ապողոնեայ. ընթերցի՛ր ըստ ձձ. յետ։
Եւ որպէս ռմկ. հետ. այսնիքն Հանդերձ, ընդ. ի միասին.
Թիկամբն հետ զձեռն ի վայր ընկէց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ժառանգեն զհայր դստերքն հետ եղբարցն. (Երզն. խր.։)
Պատերազմունք հանապազ, նախանձ հետ իրեար. (Ոսկ. սղ. ՟Լ՟Ը։)
Ի ՀԵՏ. նխ.մ. իբրեւ Յետ. զհետ. ի միասին. ետեւ, ետեւէն, հետը.
Ի հետ այսր ամենայնի. (Պիտ.։)
Ի հետ անցանել բարբանջանացն եւ առասպելաբանութեանց (այսինքն զհետ լինելով)։ Թռնամին յարգանդէ ի հետ մտեալ հալածէ. (Պիտ.։ Լմբ. սղ.։)
Զիա՞րդ երթիցես ի հետ, որ ոչ երթաս զհետ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
Ի ՀԵՏՈՑ. ըստ յն. ոճոյ, իբր Ի յետոյ կողմանէ, ի թիկանց, յետուստ. ետեւէն.
Քեցեցէ՛ք զորդիսն ի հետոց նոցա ի տուն։ Ոչ խոտորեցաւ ի հետոց աբեներայ. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։ ՟Բ. Թագ. ՟Բ. 19։)
ՀԵՏ ԸՆԴ ՀԵՏ. ՀԵՏԷ. ՀԵՏԶՀԵՏԷ. ՀԵՏԻ ԱՂԱԳՍ. Տե՛ս զկնի ի կարգին։
ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ ՀԵՏ կամ ԶՀԵՏ. մ. ταχύ velociter. Համայն. նոյն հետայն. ... որ եւ ՀԵՏ ԸՆԴ ՀԵՏ ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ.
Հա՛պա (յն. դախի՛ ) նախ զայդ արբ. վաղվաղակի հետ կամ զհետ դախի՛ արա՛. (Ես. ՟Թ. 1։)
Ուր Գէորգ իմանայ հե՛տ արա, այսինքն հետեւեա՛. զի մեկնէ այսպէս.
Փութացան վաղվաղակի գաղթել փախստեամբ. այս է վաղվաղղակի հետեւելն ... վաղվաղակի զհե՛տ արա, առանց յապաղման զհե՛տ երթ։
ՀԵՏ ԸՆԴ ՀԵՏ. մ. εὑθέως statim, continuo. որ եւ ԵՏ ԸՆԴ ԵՏ. Նոյն հետայն. վաղվաղակի հետ. փութանակի.
Եգիտ նա զիշխանութիւնն՝ զոր խնդրէր, հետ ընդ հետ վաղվաղակի. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 10։)
Նոյն ժամայն հետ ընդ հետ զկնի նորա. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 14։)
Հետ ընդ հետ գերեցին զնոսա հռովմայեցիքն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Զչարիսն՝ որ հետ ընդ հետ հասանելոց էր. (Գէ. ես.։)
ՀԵՏ մանաւանդ ՀԵՏՔ. ἵχνος vestigium. (լծ. թ. իզ. հյ. ոտ, եւ ետ, յետ. ուստի Զհետ, Հետեւել, եւ այլն) Ոտնատեղի. նշան ոտից յետ կոխելոյ եւ անցանելոյ. շաւիղ. նիշ եւ մնացորդք իրաց. նմանութեամբ՝ Օրինակ հետեւելի.
Ոտք անզգամի ... եւ հետք նորա չեն հաստատուն. (Առակ. ՟Ե. 6։)
Ո՞յր է հետ այդ։ Տեսանեմ հետ արանց, կանանց, եւ մանկտւոյ։ Զտեղի հետոց ոտից իմոց։ Ոչ գոյ զհետսն գտանել։ Ի ծովու հետք քո ոչ եւս երեւին։ Իբրեւ զհետս ամպոց։ Հետք անդնդոց։ Հետք տեառն։ Կաղալ յերկուս հետս։ Երթալ ընդ հետս հաւատոց աբրահամու։ Ձեզ եթող օրինակ, զի զհետ երթայցէք հետոց (կամ զհետոց) նորա. (Ճ. ՟Բ.։)
Ըստ քրիստոսի հետոցն վարել. (Կորիւն.։)
Ըստ քրիստոսի հետոցն ընթանայ։ Ի բարիդ քո հետս լուսոյ։ Անհաստատ հետովք։ Ընդ արտուղի հետս հետեւել. (Նար.։)
Ընդ հետս շաւղաց սրբոցն ընթանալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Գ։)
Ոչ գոյր ի յոբ հետ արծաթսիրութեան։ Ոչ գտաք ի նմա հետ մատնութեան. (Կլիմաք.։)
Դաւիթ զարդար ո կոչէ, որ զհետս դաւթի ողջ յանձին ցուցանիցէ. (Կիւրղ. թագ.։)
Հետ հաւատոց, կամ աղտեղութեան, տրտմութեան, բարեկրութեանց. (Եւս. պտմ.։ Վրք. հց.։ Ճ. ՟Ա.։ Գէ. ես.։ Ոսկ. յհ.։ Պիտ.։)
Նուազունքն՝ որ մնացին, լցին զհետս նոցա (այսինքն զտաղին).
ի սուրբ լեառն ձիթենեաց ի տեղի հետի ոտիցն յիսուսի էր ծառ մի. (Եպիփ. ծն.։)
Շրջէր ի տեղիս տէրունական, եւ երկիր պագանէր հետի ոտից նորա. (Պիտառ.։)
to trace out, to try to find out, to pry into, to search, to hunt or ferret out, to inquire, to investigate, to examine, to scrutinize;
խորազնին —, to search into, to go to the bottom of, to sift, to investigate;
— զպատճառս, to trace back to the first cause, origin or principle, to ascend to the original source.
ἑξιχνιάζω investigo, pervestigo. Որպէս թէ Զհետս ժտել (խնդրել. յն. զիդէ՛օ ), կամ հոտոտել. հետախուզել. հետաքննել. որոնել մանր խուզողութեամբ. փնտռտել, պրպտել.
Լրտեսել զերկիրն, եւ զհետազօտել զնա. (Դտ. ՟Ժ՟Ը. 2։)
Ո՛չ է հետազօտել զսքանչելիս տեառն. (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Ովրիգենէս հետազօտէր զթարգմանութիւն (սուրբ գրոց). (Շիր. քրոն.։)
Զխորս մտացն ի խոյզ եւ ի քնին արկեալ հետազօտեցէ՛ք. (Սեբեր. ՟Է։)
Հետազօտէր զսիրտս եւ զերիկամունս։ Ոչ հարցաքննէ կամ հետազօտէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. 27։)
Հետազօտել զբանս, կամ զխորս. (Շ. մտթ.։ Սարգ. յկ. ՟Բ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Ձեռն ի մաճի գործոյն՝ զյետնոցն հետազօտեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Ոչ կարացի հետազօտել խորհրդոյն աստուծոյ. (Նար. երգ.։)
Հետազօտեալ ի դժոխս. (իբր խուզողութեամբ իջեալ ի խորս. կամ հետամուտ լեալ) (Շար.։)
Թո՛յլ տուր այժմ, մի՛ հետազօտօղ լինիր կարապետդ. (Անթիպատր։)
Եւ էր քննիչ եւ հետազօտող աստուածային պատուիրանացն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Է.։)
going on foot, pedestrian;
four-footed;
hackneyed, trite, common-place, trivial, ordinary;
in prose, prosaic;
foot-soldier;
quadruped;
ի — ուց, on foot, afoot;
—ք, — զօրք, infantry, foot-soldiers;
— արձան, անդրի, pedestrian statue;
— կրթութիւն, pedestrian exercise;
— որսորդութիւն, hunting on foot;
— ձաղումն, infantry triumph;
— բանք, trite, hackneyed or common-place saying, vulgarity of expression;
— գովութիւնք, vulgar praises;
— երթալ, to go on foot;
—ս խօսել, to talk common-place.
πεζός, πεζόν, πεζικόν pedes, peditus, peditatus. Որ հետի գնայ, կամ ի հետիոտս ընթանայ. ոտանաւոր. ոտքով քաշօղ կամ գացօղ.
Վեցհարիւր հազար այր հետեւակ։ Քսան հազար արանց հետեւակաց։ Զօրս բազումս հեծեալս եւ հետեւակս։ Զհետեւակն եւ զհեծելազօրն։ Ամենայն զօրականի հետեւակաց իմոց։ Ել արքայ, եւ ամենայն ծառայք նորա հետեւակք, եւ այլն։ Հետեւակ զօրօք։ Մարտիկ հետեւակօք։ Ընդ հեծեալ եւ ընդ հետեւակ. (Փիլ.։ Պիտ.։ Եղիշ.։)
ՀԵՏԵՒԱԿ. որպէս Չորքոտանի կամ ցամաքային կենդանի.
Հետեւակն եւ գազանատեսակն եղեւ յայնցանէ, որ ոչ եւ միով վարին իմաստասիրութեամբ. (Պղատ. տիմ.։)
Կենդանւոյն տարբերութիւնքն, հետեւակն, եւ երկոտանին, եւ թռչունն, եւ լուղակն։ Զծովային կենդանեաց, եւ զհետեւակաց, եւ զօդայնոց բնութիւնսն բաժանեաց. (Արիստ. ստորոգ. եւ Արիստ. աշխ.։)
Ամենայն սողուն եւ հետեւակ. (Շիր.։)
եւ ա. ՀԵՏԵՒԱԿ. մ. եւ ա. πεζός, πεζικός pedestris. որպէս Հետի. հետիոտս. եւ իբր Հետեւական. cf. Ի ՀԵՏԵՒԱԿՈՒՑ. ոտքով, քալելով.
Գետնագնաց հետեւակ ճանապարհորդէր. (Մանդ. ՟Դ։)
Հետեւակ փախուստ, կամ քայլափոխութիւն. (Խոր. ՟Ա. 17։ Պիտ.։)
Ասեմք զհետեւակ մարտն՝ որ եղեւ ի մառաթոն եւ ի պլատէքն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Հետեւակ որսորդութիւնքն առ ցամաքաւս ոչ միայն էրէոցն, այլ եւ մարդկան. (անդ. ՟Է։)
Հետեւակ ձաղումն. այսինքն հանդէս յաղթանակի հետեւակ զօրօք. (Եւս. քր. ՟Բ։)
ՀԵՏԵՒԱԿ. ա. πεζός pedestris, solutus καταλογάδον prosa oratione. Արձակ. ոչ ոտանաւոր բան. որ ի հեծեալն օրինակի.
Զքերթողաց իսկ ե՛ւ զքերդուածս պատմելով, եւ զգրեալ հետեւակ բանիւ. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Բան է հետեւակ եւ ներչափական բառի շարագրութիւն. (Թր. քեր.։)
Հետեւակ ասաց զոչն ներչափական. (Նչ. անդ։)
Համեմատ իմն շարագրացն, զորս ի մանրամասն գործոյն իւրեանց ասացին հետեւակս. իսկ զքերթողսն հեծեալս. որ եւ հետեւակ ասաց զոչ ներչափականն. (Երզն. քեր.։)
ՀԵՏԵՒԱԿ. περιπέζιος, ὐποπέζιος terrae propinquus, humilis, dejectus, vilis. Գետնաքարշ. ստորին. ցած. ընկեցիկ. նուաստ. անշուք.
Յամենայն հետեւակ նուաստութենէ անխառնաբար համբառնալ, կամ ազատ համբարձումն։ Գեր ի վերոյ, եւ ոչ միոյ հետեւակի նուաստութեան ներող. (Դիոն. երկն.։)
Կամ իբր մ. εὑτελῶς viliter. Նուաստաբար, անշքաբար.
Հետեւակ ինչ եւ տկարս ինչ խօսեալ իցէ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 39։)
ՀԵՏԵՒԱԿ. իբր Հետեւորդ. հետագայ. (ծ. թ. էտէք, ետեւէն եկօղ ).
Որպէս եւ հետեւակ բանս ցուցանէ. (Խոսր.։)
to go on foot, to walk;
կորուսանել զկիրթ —կելոյ, to lose the habit of walking.
Ընդ ծովն կարմիր ժողովուրդն հետեւակեաց մինչեւ ցայնկոյս ցամաքն. (Փիլ. տեսական.։)
Ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր, եւ ընդ ծով՝ հետեւակելով. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Ի կուսէ ծնանի, եւ ի վերայ խորոց հետեւակէ. (Սարկ. մարդեղ.։)
Ի ներքոյ հետեւակեալս յառաջ ածողացն զնոսա. (Մաքս. ի դիոն.։)
consequence, result;
corollary;
—նս հանել, to deduce, to infer;
ծանր լիցին — գործոյս, this affair will have unpleasant or serious consequences.
ՀԵՏԵՒԱՆՔ ἁκολούθημα, ἁκολούθησις , ἁκολουθεία, τὰ ἁκολούθα consequentia, circumstantia. որ եւ ՀԵՏԵՒՈՒԹԻՒՆ, ՀԵՏԵՒՈՒՄՆ, ԶՀԵՏԵՐԹԱՆՔ. Հանգամանք. պարագայք. ընթացք. գնացք. կարգ. շարունակութիւն.
Ապականութիւն հետեւաս անքին մահուն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մահու վայր ի քեզ ինքեան ի բնութեանդ բունեալ ... որում յայտնի հետեւանք՝ հասարակաց ի քեզ փոփոխմունք. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Հետեւանք են նուրբ տարերց։ Թէ լինիցին հետեւանք ինչ վնասուց. (Շիր.։)
Փառք բարեգործութեանն են հետեւանք. (Սկեւռ. աղ.։)
Ոչ ի միոջէ կարեւոր վտանգից՝ սորա եկեալ յայս չարութեան հետեւանս։ Զգողուղի հետեւանաց արահետ. (Պիտ.։)
Ոչ երկրորդել միւսանգամ զհետեւանս զրուցաց շապհոյ։ Ոչ յաջողեցան հետեւանք արշաւանց աշոտի որպէս յերէկն եւ յեռանդն. (Յհ. կթ.։)
Ամենայն ուրեք՝ ո՛ւր եւ հասանէր, որպէս զյափշտակող որսայր զկենաց մարդկան զհետեւանս (այսինքն զհայթայթանս կամ զկարեւորս կենաց). (Ղեւոնդ.։)
ՀԵՏԵՒԱՆՔ. Ըստ քերականաց, պարագայք բայի, որք հարկաւ զհետ երթան նորա.
Յարեւանայ բայի ութ, այսինքն զհետ երթայ. զի հետեւանք են բայի ութ այսոքիկ. խոնարհութիւնք, տրամադրութիւնք, տեսակք, ձեւք, թիւք, դէմք, ամանակք, լծորդք. (Երզն. քեր.։)
cf. Հետեւաբար.
Զքրիստոս քարոզեցին առաքեալքն համաձայնաբար եւ հետեւապէս. (Աթ. ՟Բ։)
to follow, to accompany, to attend, to go with;
to follow, to follow in the steps of, to imitate;
to follow, to go or come after, to result, to derive, to proceed, come from;
— շաւղաց ուրուք, to follow in the steps of, to go after;
— ի մօտոյ, to follow closely, near;
—ւի, it ensues, it follows.
Իբրու առաջնորդաց հետեւին. (Պղատ. տիմ.։)
ՀԵՏԵՒԵՄ ՀԵՏԵՒԻՄ ἁκολουθέω, ἔπομαι , ἕπειμι sequor, consequor, subsequor, imitor. Զհետ երթալ ուրուք. գնալ զկնի հետոց կամ ընթացից ուրուք. եւ Զհետ լինել. հետամուտ լինել իմիք. վարիլ իւիք. նմանիլ. անսալ. ետեւէն երթալ.
Հետեւեաց լուսաշաւիղ քեզ ի յերկինս արեամբ մահու. (Շար.։)
Անմոլար հետեւեցից զհետ հովուիդ. (Նար. երգ.։)
Հետեւեցիք զհետ չար ընթացողին. (Մաշկ.։)
Թողին զգործ անցաւոր լուսոյս, եւ հետեւեցին ի մեծ եւ յիմանալի եւ յանստուեր լոյսն. (Մեկն. ղկ.։)
Հետեւեաց զկնի հետոց նոցա։ Ըստ կարի մերում հետեւիմք հետոց նորա։ Գեղեցկապէս հետեւեալ նախնեաց։ Դէմ եդեալ հետեւել առ քեզ բոլորիցդ աստուած։ Արժանի լիցի հետեւել մեծ մարգարէին եղիայի։ Հետեւել զկնի ձայնին աստուծոյ. (Ճ. ՟Բ.։ Խոսր.։ Նար.։ Մաշտ.։ Սարգ. յկ. ՟Է։)
Հետեւել հայրենի առաքինութեան, կամ հաւատոյ առաջնոց իսրայէլականաց, կամ ընդ համառօտ հաւաստութիւն։ Ումպէտ գործոց հետեւիք։ Փառաց հետեւեցաւ։ Յէժարութեամբ հետեւի ուղիղ շաւղաց. (Խոր.։ Արծր.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ Մաշտ.։)
Մի՛ թողուր զիս հետեւել կամաց իմոց. (Եփր. խոստ.։)
Բնականաբար հետեւեալք չափաւոր կերաւրոյ. (Բրս. թղթ.։)
ՀԵՏԵԻԵԼ Երթալ. յառաջ գնալ. շարունակել հետզհետէ զճանապարհ. դիմել. ընթանալ. ուղեւորիլ. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Ընդ անկոխ հետեւել եւընդ անճանապարհ։ (Ընդ) լայն ճանապարհն հետեւել. (Փիլ. բագն.։ Շ. յիշատ.։)
Առ խնդութեան ոչ հետեւէին ի տեղին՝ ուր երթալոցն էին. (Ճ. ՟Բ.։)
Հետեւել յըղձալի քաղաքն երուսաղէմ. (Եպիփ. սղ.։)
Առանց լլկանաց հետեւել ի կեանս օթեւանացդ պատրաստութեան. (Նար. ձ։)
Ըստ արտուղի հետս հետեւեալ։ Յանապատս հետեւեալ. (Շ. վիպ.։)
Չի՛ք երբէք ի լրումն պատուիրանին ժամանել, որչափ ընդ կենացս շաւիղ հետեւիմք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Ճանապարհ է կենցաղոյս ընթացքն, ընդ որ հետեւիմք ի գերեզմանն։ Ընդ որ այսօր հետեւիմք. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ատ.։)
դիմազ. ՀԵՏԵՒԻ ՀԵՏԵՒԻՆ. դիմազ. Հետեւանայ. զհետ գայ. ի դէպ գայ. հետեւորդ կամ հետեւանք է. ձեռնարկի. յարմարի.
Ողբերգութեան արտօսր հետեւի, իսկ կատակերգութեան ծաղր. (Նոննոս.։)
Իմաստութիւն զխոհականութիւնն ասէ, որում եւ այլք առաքինութիւնքն հետեւէին. (Նախ. իմ.։)
Ամենայն իրօք հետեւեսցի (ձեռնարկութեամբ). (Կիւրղ. թղթ.։)
Նախատեսութիւն՝ միայն արարչականին այս հետեւեսցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Հարկաւորն գոլ ոչ հետեւի կարելումն գոլ։ Հետեւին ուրեմն եւ այսք հակասութիւնք. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Յարմարութեամբ հետեւին միմեանց կարգք սաղմոսաց. (Լմբ. սղ.։ (որ հայի եւ ի նախընթաց նշանակութիւնս։))
to wonder, to marvel, to be astonished, surprised, amazed;
to fall into ecstasies or raptures, to fall from the clouds;
հիացեալ զարմանամ, I am lost in wonder, I am filled with admiration.
(լծ. հյ. ահի, վհի, ի՛հ, հի՛մ) Բերանաբացեալ կալ զարմացմամբ եւ ահիւ. ապշիլ. պակնուլ. սքանչանալ. յակճիռս կալ. թմբրիլ. ընդարմանալ. պաղիլ մնալ արմննալով ու վախնալով. ... Ի թարգմանութիւնս դնի որպէս յն. ἁπήνεομαι, κατανύσσω, διαπορέω obstupesco, compugnor, sileo, haesito եւ այլն.
Հիացաւ իբրեւ ժամ մի։ Կայի հիացեալ։ Եւ եղեւ ընդ հիանալն նոցա վասն այնորիկ։ Հիանային վասն նոցա, թէ զի՞նչ արդեօք լինիցի այն.եւ այլն։
Մեծաւ ահիւ հիանալ։ Հիացեալ երկնչել։ Զարմանալ եւ հիանալ։ Հիանալ եւ սքանչանալ. (Մանդ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Հիացան զօրք երկնից ընդ քո յանձն առնուլ զծառայի կերպ։ Զարհուրեալ հիացայ ընդ քո ընդ անհաս մարդասիրութիւնդ. (Շար.։)
Հիանամ, թէ ի՞բր ոչ այրիմ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
admiration, astonishment, surprise, wonder;
charm, enchantment;
ecstasy;
աստուածահրաշ —, rapture, trance, divine ecstasy;
— or ի — ածել, — արկանել, cf. Հիացուցանեմ;
լինել ի —, to be the admiration of;
արկանել — ի վերայ ուրուք, to plunge into ecstasies, to enrapture;
— է մտաց լսել, it is surprising to hear.
θάμβος stupor ἕκστασις extasis κατάπληξις obstupefactio, terror, attonitum esse. Հիանալն. հիացումն. սքանչացումն. կարի զարմացումն՝ հանդերձ ահիւ. պակուցումն. ապշութիւն. թմբրութիւն. եւ Արհաւիրք. եւ Հիանալի իրք.
Որպէս հիացումն կարգեալ. (Երգ. ՟Զ. 3. եւ 9։)
Սոսկալի հիացմամբ զայլակերպութիւն քո տէր՝ առաքելոցն տեսեալ. (Շար.։)
Սոսկալի հիացմամբ եւ դողութեամբ հեծեմ, որ եւ պատմելս ինձ յոյժ հիացումն արկանէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Հեշտութիւն եւ զարմացումն համացեղիցն, արհաւիրք եւ հիացումն հալածչացն. (Ածաբ. մակաբ.։)
Ի հիացումն երկիւղի կացուցանել։ Ի հիացումն ածել։ Հիացումն զարմացման բերել. (Պիտ.։)
Ի հիացման լինել. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Ի հիացման եղեալ զարմանայր։ Հիացումն լինէր ժողովրդեանն. (ՃՃ.։)
Հիացման տեսիլ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Զոր եւ մարգարէն հիացմամբ ասէ։ Զի՞նչ հիացումն՝ քան աստուծոյ մարդ լինել։ Հրաշափառապէս են աստուածայինքն ամենայն եւ բարձրագոյն, եւ մեծաց հիացմանց առիթ. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Իբրեւ զանասունս առնեմ զմարդ հիացմամբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Արկ հիացումն ի վերայ ադամայ, եւ ի քուն արար։ Քուն ըստ ինքեան առանձինն հիացումն է։ Հիացումն անկաւ ի վերայ աբրահամու. (Փիլ. լին.։)
five;
fifth;
երիւք հնգօք ամօք, for fifteen years, for three lustra;
պակաս քան զյիսուն հնգիւ չափ, forty five;
որ օր — էր ամսոյն, on the fifth day of the month.
πέντε quinque. (լծ. ընդ հինգ) Թիւ բացարձակ՝ կէսն տասին. կամ միով աւելի քան զչորս, միով պակաս քան զվեց. հինկ. պէզ, փէնճ (լծ. յն. բէնդէ, եբր. խամզ, ար. խամսէ ).
Չորք թագաւորք ընդ հնգից։ Հնգիւ չափ։ Այլ եւ հինգ ամ։ Հինգն ի նոցանէ յիմարք էին, եւ հինգն իմաստունք.եւ այլն։
Ի հնգէ սկիզբն արարեալ՝ աւարտեցաւ ի հինգ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Բաղխեմ ըզդուռնըդ երկնային՝ նախ քան զփակելն ընդդէմ հնգին. (Յիսուս որդի.։)
Ամօք իննհարիւր երեսուն եւ հնգիւք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Երիւք հնգօք (այսինքն ՟Ժ՟Ե) ամօք. (Շար.։)
Հնգիր հարիւրոց դենարաց. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Որ օր. հինգ էր ամսոյն. իմա՛ ըստ յն. հինգերորդ (օր). (Եզեկ. ՟Ա. 2։)
of five years, five years old;
— շրջան ուսմանց, quinquennium.
ՀԻՆԳԱՄԵԱՅ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ. πενταετής quinquennis, quinquennalis. Ուր հաշուին ամք հինգ. հնգից ամաց (միջոց, ժամանակ, անձն). հինգ տարուան կամ տարեկան .... որ եւ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ.
Մանկունք չորքամեայք եւ հինգամեաք։ Հինգամեա կամ վեցամեայ մանուկ։ Հինգամեա լռութիւն կամ ժամանակ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի։ Լմբ. սղ.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի հինգամենից մինչեւ ցքսան ամսն, եւ յամօրէից մինչեւ ցհինգամեանս). (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 5. եւ 6։)
to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
ԾՆԱՆԵԼ. Նմանութեամբ կամ լայնաբար.
իսկ ծնցես, ն. Ծնցիս. ն. ծնեաւ, ծնիցեալ. τίκτω pario γεννάω, γένναμαι, γίνομαι gigino, genero, gignor, nascor, fio, factus sum. Արտադրել կենդանւոյ զնման իւր. ի լոյս ընծայել. ծագել. յառաջ բերել, եւ գալ. եղանիլ. լինել. ծնանիլ, ծնիլ. (եբր. եալատ. իբր ելանել, ելուզանել. ուստի՝ վէլէտ, էվլատ, եւ այլն)
Տխրութեամբ ծնցես որդիս։ Յղացաւ, եւ ծնաւ զկային։ Եւ յաւել ծնանել զեղբայր նորա զհաբէլ։ Սէթ ծնաւ զենովս։ Ծնեաւ ուստերս եւ դուստերս։ Ծնան իւրեանց որդիս։ Օրն, յորում ես ծնայ (ի մօրէ)։ Մարդ աշխատութեամբ ծնանի։ Զամենայն արու՝ որ ծնանիցի եբրայեցւոց, ի գետ ընկեսջիք։ Ոչխար կամ այծ՝ յորժամ ծնանիցին.եւ այլն։
Զքարբսն ասեն զորովայն մօրն ուտելով ծնծնիլ. (Բրս. վաշխ.։)
Կին քո եղիսաբէթ ծնցէ քեզ որդի. (Կիւրղ. ղկ.։)
ծնեաւ մովսէս։ Եւայ ոչ ծնեաւ, այլ հրաշագործեցաւ. (Նախ. ել.։ Աթ. ՟Ը։)
Յարդի ծնելոցս։ Հոգեւոր երկամբք ծնիցեալ. (Նար.։)
Ի բեթղէհէմ ի կուսէ ծնիցելոյ (փրկչին). (Խոր. առ արծր.։ Պրպմ.։)
Անկարութիւն է զմահու փորձ առնուլ՝ ոչ յառաջագոյն ծնիցելումն. (Բրս. մկրտ.։) այլ անսովոր է ասել.
Արա՛ աղօթս, զի ծնանեսցի կինս ... եւ ապա ծնաւ զմանուկն. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
ԾՆԱՆԵԼ. Գերագոյն օրինակաւ նշանակէ զանեղական ծագումն բանին ի հօրէ.
Տէր ասաց ցիս, որդի իմ ես դու, եւ ես այսօր ծնայ զքեզ։ Յառաջ քան զարուսեակ ծնայ զքեզ.եւ այլն։
յառաջ քան զամենայն եւ զբնաւ յաւիտեանս ծնաւ անծինն զծնունդ իւր հանգունակ. (Սեբեր. ՟Ա։)
Աստուած է՝ որ ծնաւ, եւ աստուած է՝ զոր ծնաւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Հայր անսկիզբն եւ անծին, որդի ծնեալ ի բնութենէ հօր. (Շ. ընդհանր.։)
Ծնողիդ, եւ ծնիցելոյդ. (Նար.։)
ԾՆԱՆԵԼ. որպէս Ստեղծանել աստուծոյ զմեզ, եւ վերածել յորդեգրութիւն շնորհօք, եւ մկրտութեամբ եւ այլն.
թողեր զաստուած, որ ծնաւ զքեզ։ Որդիս ծնայ, եւ բարձրացուցի։ Ծնաւ զմեզ բանիւն ճշմարտութեան։ Վերստին ծնաւ զմեզ ի յոյսն կենդանի։ Եթէ ոք ոչ ծնիցի վերստին։ Ծնեալն ի մարմնոյ մարմին է, եւ ծնեալն ի հոգւոյ հոգի է.եւ այլն։
Ծնար հայրաբար. սնուցեր դայեկապէս. (Նար. ՟Ե։)
Աւազանին լուսով վերստին ծնանէին ի հոգին սուրբ. (Յհ. կթ.։)
Ժամանակ վերստին ծննդեան. ծնիցու՛ք վերստին. (Ածաբ. յայտն.։)
Ո՞վ է՝ որ ծնաւ զշաղս ցօղոյ. զեղեամն ո՞ծնաւ յերկինս։ Երկիր ծնանիցի արդիւնս շահեկանս։ Ոչ գիտես, զի՞նչ ծնանիցի քեզ վաղիւն։ Պշուցեալ հայիցի ընդ երեսս իւր, որ ծնանիցին ի հայելւոջ. եւ այլն։
Յամպարշտութենէ անօրէնութիւն ծնանի. (Աթ. ՟Ը։)
Գիրք յաճախս ծնանին երկնաւոր պտուղս։ Մայր հոգեւոր (եկեղեցի) ծնանի եւ աստուածս ոմանս եղականս. (Նար.։)
Ծնեալն ի կուսէդ այսօր վերստին յարութեամբ ծնաւ ի կոյս գերեզմանէն. (Շար.։)
Ծնանիմք յարութեամբն ի գերեզմանաց. (Վրդն. ծն.։)
Զգարնանոյս ծնանի ժամանակ. (Պիտ.։)
Զոր օրինակ առատաբուղխ բղխումն զխորս անդնդոց ծնանիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
Զո՞րպիսի անճառ ուրախութիւնս մեզ ոչ ծնանի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Զնոյն ծնան ձեռք նորա. (Մծբ. ՟Դ։)
Ոչ կարէին շրթունք զաքարիայ ծնանել բան. (Եփր. համաբ.։)
childbirth, confinement, delivery, lying-in;
birth, nativity, filiation;
origin, rise, source;
generation, race, offspring;
infant or child;
fruit, production;
effect;
horoscope, nativity;
—ք, posterity, children, descendants;
խթումն ծննդեան, Christmas-eve;
— Քրիստոսի, Christmas, nativity of our Lord;
—ք or գիրք ծննդոց, Genesis;
վերստին —, regeneration, renewing;
միւսանգամ —, resurrection;
— մտաց, conception, conceit;
— լուսնի, new moon;
— փոխոյ, interest;
usury;
— կենդանեաց, brood, litter, covey;
մերձ ի —, near lying-in;
about to bring forth young;
կալ ի ծննդոց, to cease from bearing, to become sterile;
օր ծննրոց, anniversary of birth-day;
երկիր ծննդեան իմոյ, my native country or soil, birth-place, home.
Մեռաւ ռաքել ի ծնունդս. (Վրդն. ծն.։ Տօնակ.։)
իբր ն. τοκετός, τόκος, τίκτειν, λοχεύεσθαι. partus, puerperium, parere, parturire. Ծնանելն զզաւակ՝ մանաւանդ որպէս մայր. յառաջ բերելն զբերս. տօղուրմասը (լծ. յն. դօգէդօ՛ս, դօգօս). վիլատ.
Եկաց ի ծննդենէ։ Դժուարածին եղեւ ի ծննդեանն։ Ժամանակ ծննդեան յամուրաց։ Ոչխարի եւ արջառոյ ծնունդ արձակեալ է (այսինքն սկսեալ են ծնանել զգառինս եւ զորթս). եւ այլն։
Գուշակեաց զանսերմն զծնունդ քո ... եւ յետ ծննդեան մնալով կոյս։ Յղութիւն անսերմնական, ծնունդ անարատ։ Ծննդեամբ սուրբ կուսին յայրն բեթղեհէմ. (Շար.։)
Հրամայեցաւ կնոջն՝ երկամբք ծնունդ. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Օտար ամլութեան ծնունդ ընդունել. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ե՛րթ յերկիր ծննդեան քոյ։ Տօն ծննդոց էր փարաւոնի։ Ի ծննդենէ իմմէ մինչեւ ցայժմ։ Օր մահուան իւրոյ քան զօր ծննդեան իւրոյ։ Գիրք ծննդեան յիսուսի քրիստոսի։ Բազումք ի ծննդեան նորա խնդասցեն, եւ այլն։
Միւսանգամ ծնունդ. իբր յարութիւն. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 9. 14։)
Զամենայն աղայ մանուկ՝ ի ծննդոց մինչեւ յերկեմեանս. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
Ծննդեամբ յառաջ են արարածք քան զադամ. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ։)
Պատմել ձեզ զծնունդ աստուածորդւոյն ի սուրբ կուսէն. (Ագաթ.։)
Քանզի աստուած ծննդեամբ ի միշտ կուսէն ի փրկութիւն մեզ յայտնեցաւ. եւ այլն. (Շար.։)
Կրկնակի, կամ վերըստին ծննդեամբ. մկրտութեամբ. (Շար. եւ այլն։)
Ի թանձրացեալն. ἕκγονον, γέννημα, ἑπιγονή, ἁπογόνος, παιδίον, natum, faetus, proigenies, progenitus, oriundus, puer եւ germen, fructus, effectus. Զաւակ. որդի. սերունդ, եւ Բերք. արդիւնք. արգասիք. պտուղ. (իրօք. եւ նմանութեամբ.) օղուլ, եվլատ, պար, հասըլ. եբր. եէլէտ, ախերիթ, տօռ, ֆէրի.
Ո՛չ ի ծննդոց բարբանջմունս. (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Թ։)
Ծնունդ չար զհայր իւր անիծանէ։ Ծնունդք եւ որդիք ձեր։ Ծնունդք նոցա ընդ նոսա։ Զծնունդս ենակայ։ Ի ծննդոցն ռափայ կամ սկայից։ Ծննդեամբք որովայնի, եւ ծննդեամբք խաչանց քոց։ Օձք ծնունդք իժից։ Եւ ահա ծնունդ մարախոյ գայր։ Մի՛ եղիցի ծնունդ որթոյ։ Գիտէի ոչ զնա, թէ ծնունդ որթոյ։ Գիտէի ոչ զնա, թէ ծնունդ իցէ սոցա. եւ այլն։
Ծնունդն հօր, եւ հին աւուրց։ Անճառ ծնունդ փառօք երեւեալ. (Շար.։)
Քան զծնողաց եւ զծննդոց. (Խոսր.։)
Պա՛րտ է հոգեւոր ծննդոցն հոգեւոր վարս ստանալ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Զիա՞րդ բանն՝ մտաց ծնունդ, եւ ծնանի զբանն յայլում ի միտս. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Երկն եւ ծնունդ շաղակրատ մտաց. (Նար. խչ.։)
Այդ բարբառ ծնունդ է սատանայական կամաց. (Մանդ. ՟Զ։)
Արարատեան աշխարհիս ծնունդք (մարդիկ)։ Աշակերտք արդար վաստակոց, եւ ծնունդք առաքինութեան. (Յհ. կթ.։)
Ծնունդ երկաթի եւ քարի՝ հուր. ծնունդ շատախօսութեան եւ երկպառակութեան ստութիւն. (Կլիմաք.։)
γένεσις, γενέθλια, γενεθλιαλογία, genitura, natalitia, positus caeli tempore nativitatis. Ծննդաբանութիւն աստղահմայից. ախտարք. աստղն՝ ընդ որով ասեն զոք ծնեալ, եւ նովին յօդեն գուշակութիւնս բախտից.
Ի ծնունդ եւ ի բախտ ակնարկէ վիճակելով։ Ազատեա՛ ի կապոյ ծննդեան։ Անփախչելի աստեղացն ծնունդ։ Ի չար իշխանագոյն ծննդենէն ընդ հարկաւոր կապանօք անկեալք։ Զի մի՛ իւրաքանչիւր ուրուք ազատ խորհուրդքն ընդ ծառայութեամբ ծննդեանն անկցին. (Փիլ. նխ. ՟ա.)
Ըստ հեթանոսական բարբանջմանցն, որ բախտս եւ ծնունդս ասեն. (Յճխ. ՟Ի՟Թ։)
Երթայ առ կախարդս, եւ հաւատայ ծննդոց եւ աստղաբաշխութեանց. (Կանոն.։)
ԾՆՈՒՆԴՔ, կամ ԳԻՐՔ ԾՆՆԴՈՑ. որ եւ ԱՐԱՐԱԾՔ ասի. γένεσις genesis
Առաջին մատեանն աստուածաշունչ գրոց, ուր պատմի լինելութիւն արարածոց, եւ ծնունդք նախաստեղծին։ (Ծն. մակագր։)
Ի ծնունդսն գրեալ է. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Զորս ի ծնունդսն սկայամարտութինս. (Դիոն. թղթ.։)
Ուրհայ, որ կոչի ի գիրս ծննդոցն արահաթ. եւ այն իսկ քաղաքն եդեսիոյ. (Մարթին.։)
Ընթերցուած ի ծննդոց. (Ճշ.։)
ԾՆՈՒՆԴ ԼՈՒՍՆԻ, է նորիլն նորա. νεομηνία, νουμηνία, νέα σελήνη, novilunium. նոր լուսին. ենի ա՛յ, մահինէվ. որ եւ ամսագլուխ հրէից, եւ այլն.
Եւ ժամ իցէ ծննդեան լուսնի. (Վրդն. պտմ.։)
Եւ անդ լուսնին իսկ հասանէ ժամ ծընընդեան. (Երզն. ոտ. երկն։)
Հուր այրիչ եւ սուր սատակիչ են ծնունդք փոխոց։ Իժից ծնունդն զորովայն մօրն ծակեն եւ ելանեն, եւ փոխոց ծնունդքն զոգիս շահողացն ծակեալ պատառեն։ Եւ վաշխիցն վաշխ՝ չար ծննդոց չար թոռունս ծնուցանես. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
jaw;
cheek;
edge;
frieze;
brim;
cornice;
parapet, breastwork;
ապտակ ածել ի —սն, հարկանել զ—ս ուրուք, to slap the face, to box the ear;
cf. Իջանեմ.
σιαγών, γνάθος maxilla, mala, gena, mentum. ծամելիքն ողջոյն, ներքոյ եւ արտաքոյ. ոսկրն ատամնաշար, եւ տեղի մօրուաց. երեսք. այտք. կզակ. կլափ.
Տացէ քահանային զերին եւ զծնօտսն։ Ետու զծնօտսն իմ յապտակս։ Գեղեցկացան ծնօտք քո։ Եդեալ ձեռն ի ծնօտի։ Արտասուք իւր ի վերայ ծնօտից իւրոց։ Եգիտ ծնօտ մի իշոյ։ Ծնօտիւ իշոյ.եւ այլն։
Արտասուք ընդ ծնօտս նոցա թորէին. (Յհ. կթ.։)
Զօդուած ծնօտիցն բաժանեցեր։ ձեռն ի ծնօտի եդեալ՝ արտասուաց գետս իջուցանէ. (Նար.։)
Զարմացեալ հիանայր ձեռս եդեալ ի ծնօտի. (Ոսկիփոր.։)
Կորզեցին հանին զկզակս ծնօտիցն. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 40։)
Այն ինչ դեռ տէգ մուրուացն ի վերայ գեղեցկատեսիլ վարդափթիթ ծնօտիցն բուսանէր. (Փարպ.։)
Բոլորեալ զծնօտիւն թխագոյն մորուացն շուրջանակի. (Ճ. ՟Ը.։)
Որոյ չեւ եւս էր փաղփաղեալ բողբոջեալ մրադիր բոյսք մօրուացն ընդ ծնօղսն. (Յհ. կթ.։)
Տեսեալ ի բացուստ զերուսաղէմ՝ ապտակէք զծնօղս ձեր, եւ պատառէք զհանդերձս (դուք հրէայք. (Պիտառ.։)
ԾՆՕՏ ասի նմանութեամբ եւ Զարդն շուրջանակի իբրեւ գօտի իւրաց. ծիր. եբր. զէր. թ. զէրնիզան. κυμάτιον (որպէս փոքր ալիք, ծածանումն) cymatium կամ -cium, limbus.
Արասցես (տապանակին, եւ սեղանոյն, եւ պսակին) ծնօտս ոսկիս շուրջ շրջանակաւ. (Ել. ՟Ի՟Ե. 11. 24. 25։ ՟Լ՟Է. 2. 11. 27։)
ԾՆՕՏ. Շրթունք եւ եզերք իրաց. ... γεῖσσος margo, labrum.
Ծնօտս ուղկեանս քանդակագործս։ Պսակ շուրջ զծնօտիւք նորա շուրջանակի թզաւ մի։ Եւ ծնօտքն պատուածոյք. (Եզեկ. ՟Խ 43։ ՟Խ՟Գ. 13. 17։)
Շուրջ զծնօտիւք սկուտեղն. (Փարպ.։)
that voyages or goes by sea, sailing;
ploughing the sea;
— լինել, to sail, to navigate;
— ընդ երկիր բերեալ լինել, to pass over the sea as if by a bridge.
ԾՈՎԱԳՆԱՑ ԾՈՎԱԳՆԱՑԻԿ. Ընդ գնացօղ. նաւարկօղ. իբր յն. θαλασσοπόρα, θαλασσόπλοος.
Ծովագնաց ճանապարհորդ զմեղաւորս ասէ, եւ ցամաքընթաց զարդարսն. (Խոսր.։)
ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր, եւ ընդ ծով հետեւակելով. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Հրաժարեալ ի կայսրէն՝ ծովագնաց լինէր. այսինքն նաւարկէր. (Ճ. ՟Ա.։)
այսր անդր երերեալ տատանի՝ զօրէն ծովագնացիկ նաւի ընդդէմ հակառակ շնչոց. (Փիլ. ել. ՟Բ. 45։)
lord of the sea;
sea-king;
admiral;
մեծ —, փոխան —ի, երորդ —, high, vice-admiral, rear-admiral;
ատեան, խորհրդարան —աց, admiralty-board;
նաւ —ի, flag-ship.
θαλασσοκράτωρ maris domins, potens mari. Որ ընդ իշխանութեամբ իւրով կալեալ ունի զմասն ծովու եւ կղզեաց. թագաւոր տիրօղծովու, եւ սպարապետ ծովական.
Որք ի կողմն ուրեք ծովակալք տիրեցին։ Զղակեդեմոնացւոց ծովակալս։ Զժամանակաց ծովակալացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զի՞նչ արդեօք ասիցէ ծով, ծովակալ եղելոյ լակեդեմոնացւոց. (Պիտ.։)
belonging or pertaining to the sea, marine, maritime, naval;
— զօրութիւն, marines, the navy, the naval strength, maritime forces;
— շուն, dog-fish;
— օդաթռիչ երիվար, clipper-vessel.
Ծովային ջուրք, ալիք, ծոց, կղզիք. (Եղիշ. ՟Ը։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ Նար. խչ.։)
Սրբուհի զըմուռ ծովային՝ծովայնոյ բերեալ մարգարիտ. (Տաղ.։)
Ծովայնւոյ բերեալ՝ ծաղիկ՝ բուսեալ ի տանըն թորգոմայ. (Շ. տաղ.։)
Ծովային օդաթռիչ երիվարք. այսինքն նաւք. (Ագաթ.։)
Պրովտէոս ծովային դեւ (կամ չաստուած)։ Ծովային դեւս ստեղծանեն. (Նոննոս.։ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԾՈՎԱՅԻՆՔ գ. Յուշկապարիկք ծովու՝ ըստ առասպելեաց.
Սիռենքն, զոր կոչեն հաւք ծովայինք, որք են իսկ սեռիւ եւ կերպարանօք արանց եւ կանանց ի ծովն խաղաղ. (Մարթին.։)
cf. Ծովածիր.
Որ պատեալ է ծովով, որպիսի են կղզիք. Գայ պաշարէ զսեւան զծովապատն բերդ. (Կաղանկտ.։)
cf. Ծովեզերեայ.
παράλιος marinus, mari adjacens. Ծովեզերեայ որ ինչ կայ յափն ծովու.
Արբցեն եգիպտացիքն զջրշեղջս ծովափնեայս. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 5։)
Քան զաւազ ծովափնեայ ծանրագոյն են։ Ծանրագոյն գտանիցէք քան զաւազ ծովափնեայ՝ զվիշտս իմ. (Իսիւք.։)
bosom, lap;
cavity;
pocket;
— ծովու, gulf, the bosom or depth of the sea;
— գետոց, channel of a river;
— լերանց, cavern, grotto;
— կառաց, the interior of a carriage;
— անկեան, sinus.
— նաւու, the keel of a ship;
գորք ամփոփման —ոյ նաւին, the hold of a ship.
κόλπος sinus. Գոգ. գիրկ. գոգ ծակեալ. մէջ գրկաց. լանջակողմանք. նմանութեամբ՝ խորշ սրտի., եւ ծովու, եւ այլն. ... Տե՛ս (Ել. ՟Դ. 6։ Օր. ՟Ժ՟Գ. 6։ Հռութ. ՟Դ. 16։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 3։ ՟Գ. Թագ. ՟Գ. 20։ Յոբ. ՟Ժ՟Թ. 27։ ՟Ի՟Գ. 12։ Սղ. ՟Լ՟Դ. 13. ՟Հ՟Գ. 11։ Ես. ՟Կ՟Ե. 6։)
Արիւնն լնոյր զծոց կառացն. այսինքն զմիջաւայրն. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 35։)
Ի ծոց տապանին. այսինքն ի մէջն. (Խոր. հռիփս.։)
Պարսկային ծոց. (Խոր. աշխարհ.։)
Գոգք ամփոփման ծոցոյն. (Նար.։)
Յորժամ ուռկան արկանիցի, ձուկնն հարթնու, եւ ի միջին ծոցն դիմէ։ Ի սուրբ ծոցն հաւատոց բնակեալ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ի սենյակ ծոցոյ. այսինքն յարգանդի. (Լմբ. վերափոխ.։)
Միածինն որդի ի որ է ծոց հօր. այսինքն էակից եւ իսկակից ծնունդ հարազատ. (Յհ. ՟Ա. 18։)
Ի ծոցոյ հօր առաքեալ։ Ի հայրական ծոցոյ. (Շար.։)
ԾՈՑ ԱՌՆՈՒԼ κολποῦμαι sinosus sum, insinuor. Գոգ եւ խորշ կազմել ծովու. որ եւ ԽՈՐԱՆԱԼ.
Ծոց առնուլ յաջակողմն հերակլեան արձանացն. (Արիստ. աշխ.։)
piece of linen, bits, cuttings, shreds, strips, rags, tatters;
ի ծուէնս ծուէնս պատառե, to tear, to rend, to pull to pieces;
յերկուս ծուէնս պատառել, to tear in two parts or pieces.
ῤῆγμα scissura, fissura, rima եւ ῤάκος (լծ. թ. եարըգ, էըրըգ ). lacera vestis, pannus. Արմատն երեկի լինել ռմկ. Ծիւ ծիւ, բզիկ բզիկ. Հերձիք. ցելումն. ճեղք. պատառուած, եւ պատառեալ կապերտ, փայտ, եւ այլն. կտոր, քուրջ. քարչէ, քարէ.
Բուռն եհար զհանդերձից իւրոց, եւ պատառեաց յերկունս ծուէնս. (՟Դ. Թագ. ՟Բ. 12։)
Յանկարկատելի ծուէնս պատառեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Ծուէնս ծուէնս պատառէին զգեստիկն նորա. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Ծփիմ;
— ընդ մէջ յուսոյ եւ երկիւղի, to fluctuate between hope & fear.
Որ ընդ ծովու ալեաց ծփան։ Ի վերայ ալեաց ծփելով. (Շ. յիշատ. եւ Շ. բարձր.։)
Ծփայր ի խորհուրդս իւր իբրեւ զծով։ Միտքն անկայուն է եւ մշտաշարժ, եւ անյագ ի ծփելոյ ի զանազան խորհուրդս. (Լմբ. սղ.։)
Հրաման ետ ծփալ եւ դարձեալ կակղանալ. (Երզն. մտթ.։)
cf. Ծուփ;
surging of the sea;
wave, billow, swell;
trouble, care, perturbation;
— հերաց, hair floating in the breeze;
ի —նի, afloat;
in trouble;
ի —նի կալ, to waver, to fluctuate, to be agitated, billowy, vacillating.
περιφορά circumlatio եւ այլն. Ծուփք. ծփումն. յուզմունք ալեաց ծովու, կամ ծովու յերեսաց ալեաց. յոյզք եւ վարանք. հոգք, զբօսանք, զբաղանք. տատանումն.
Գիտել զամպարշտի ... զծփանս։ Մեծաւ ծփանօք մտախոհ ակի առ քեզ. (Ժղ. ՟Է. 26։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Համտարած ծով ծփանաց։ ընդ ծփանս ալեաց ծովու ծփիցին. (Եւս. քր.։ Ոսկ. յհ.։)
Ապրեալ ի ծփանաց։ Ըստ սաստկութեան ծփանաց. (Ագաթ.։)
Ի յոյժ յանդնդային ծփանացն։ Ալէկոծի անհնարին ծփանօք. (Պիտ.։)
Ծով է ինձ ծփանաց՝ կենցաղոյս բերմունք։ Անդորրութիւն ծփանացս։ Խաղաղութիւն ծփանաց։ Ի հեղձմանէ ծփանաց մեղաց. (Նար.։)
Հանապազ ի խռովութեան եւ ի ծփանի կան. (Վեցօր. ՟Գ։)
apparatus;
preparing, preparation;
goods, furniture, household effects;
moveables, utensils;
equipage;
armour;
cf. Կազմութիւն;
— մարմնոյ, constitution, temper;
- պատերազմականք, military stores;
- ձիոյ, harness, caparisons, trappings;
— նաւու, rigging;
astronomical instruments.
ԿԱԶՄԱԾ որ եւ ԿԱԶՄՈՒԱԾ. Ի վերացեալն՝ կազմութիւն, շինութիւն. հանդերձանք. պատրաստութիւն. շէնք, կազմուածք. յն. եւ լտ. պէսպէս.
Տացէ ինձ փայտս ի կազմած դրանցն. (Նեեմ. ՟Բ. 8։)
Զգործեալն իւրեանց բերէին յամենայն կազմած գործոյն. (Ել. ՟Լ՟Զ. 7։)
Մերոց իրաց կազմած. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 17։)
Ոչ գունով զպայծառագոյնն խնդրել (հանդերձ), եւ ոչ կազմածով զբարակն եւ զկակուղն. (Բրս. յուդիտ.։)
Կազմէր զկազմած իւր ի վերայ երաքարիւրոցն. (Կիւրղ. թագ.։)
Մինչեւ ցտաճարին կազմած։ Տաճարին կազմածոյ. (Եւս. քր.։)
Պայման կազմածոյ արարածոց. (Եզնիկ.։)
Կազմածոյն յօրինուածոց արարածոց։ Արարածոց կազմածոց. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Է։)
Մարդոյն կազմածի խորհուրդ։ Յետ սոցայն կազմածի՝ մարդն։ Կրկնակ իմն է բնութեանս մերոյ կազմած. (Նիւս. կազմ.։)
Ի քարանց եւ ի փայտից կազմածք մղեղ եւ մանրաճիւն լինէր. (Փիլ. իմաստն.։)
Կարգ եւ կազմած ճակատուն յարդարիցի. (Ոսկ. եբր.։)
ի բնութեան կազմածից քանդակեալ եւ կերպարան սկզբնատպին. (Երզն. մտթ.։)
Աստուածընկալ սուրբ խաչին խնդիր արարեալ՝ կարացին գտանել նովիմբ կազմածաւ. (Արծր. ՟Բ. 3։)
ԿԱԶՄԱԾ. Ի թանձրացեալն, Կահ կարասի, սպասք, զարդք. զէնք. իրք կազմք. κατασκευή, ἁποσκευή, σκεῦος եւ այլն. apparatus, supellex, vasa եւ այլն. բաները, զարդերը.
Առին զյակոբ հայրն իւրեանց, եւ զկազմած։ Զկազմածն եւ ղաւարն։ Զսուսերն իմ եւ զկազմած իմ։ Ձիովք եւ ամենայն խաչամբք, եւ ամենայն կազմածովք իւրեանց։ Ամենայն կահիւ եւ կազմածով իւրեանց։ Այս է կազմած աշտանակին։ Զկազմածդ զայդ, ոսկի, արծաթ.եւ այլն։
Նաւ գործել, եւ ամենայն կազմածովք պատրաստ լինել ի նաւարկել։ Կահիւ եւ կազմածով խաղային. (Եւս. քր.։)
Առեալ զզէնն իւր, եւ զկազմած ձիոյն. (Խոր. ՟Բ. 76։)
Այլովքն կազմածովքն զինուց կամ հանդերձից. (Պիտ.։)
Գոգք ամփոփման ծոցոյն կազմածոյ անարգեցան. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Ընկէց զինքն ի վերայ արծաթապատ կազմածին, որ տապանաձեւ յօրինեալ կայր. (Ճ. ՟Ա.։)
Տեսանէր զօրօք շուրջ պատեալ զերուսաղէմ, եւ զայլ զարհուրեցուցիչ զկազմածս. (Մխ. երեմ.։)
Կապեմ, եւ ապա զկազմած նորին յափշտակեմ. (Երզն. մտթ.։)
Թէ երէցն զկազմած կնքոյն (զսպաս մկրտութեան) չունի, եւ զկազմածէ ուրեք երթալ չէ ձեռնահաս. (Կանոն.։)
to form, to mode, to fashion;
to construct, to erect, to build;
to furnish, to provide, to supply;
to fit up, to arrange, to set in order;
to adjust, to put in repair;
to adorn, to embellish;
to get ready, to prepaire;
to equip;
to arm;
գունդս —, to enrol soldiers;
— զկառս, to harness the horses;
պարս ուրախութեան —, to give a ball;
— գորս, to bind books.
κατασκευάζω, παρασκευάζω, ἐτοιμάζω , ἑπισάσσω, -ττω, ἀρμόζω եւ այլն. paro, apparo, struo, orno եւ այլն. Կազմս եւ կազմածս առնել. կա՛զմ գործել. յօրինել. յարդարել. զարդարել. կերտել. շինել. նորոգել. կարգել. յարմարել. առթել. հանդերձել. պատրաստել. հաստել. ստեղծանել. հաստատել. ամրացուցանել. սպառազինել. վառել. շինել. շտկտել. խորդել.
Իմաստութեամբ քով կազմեցեր զմարդն։ Որ կազմեացն զնոսա։ Ի կաւոյ կազմեալ ես եւ դու իբրեւ զիս։ Կազմել զտուն, զգրունս, զբեմ, զբեդեկ տանն, զտապանն, ղէնս, աղեղունս։ Կազմել զէշն, զերիվարս, զկառս. ջնար, կռիւս։ Կազմեցին զյորդանան առաջի արքայի։ մուրթքէ դարմանէր եւ կազմէր զտուն թագաւորին. եւ այլն։
Եւ կր.
Զիարդ կազմեցիս երիվարս։ Կազմէր՝ լինել զօրաժողով։ Կազմեցարո՛ւք։ Վառեալք եւ կազմեալք։ Ժողովուրդ կազմեալ.եւ այլն։
Մարդ որ այլում չար կազմէ, իւրում իսկ լերդին կազմէ. (Պտմ. աղեքս.։)
Հրճուի, եւ հրճուանս այռոց կազմէ. (Խոսր.։)
Զօրենս ամուսնութեան փութացար կազմել. (Պիտ.։)
Կազմել զհետեւույթի հարկաւորին. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Կազմէ այնուհետեւ զառաքեալսն՝ զօրանալ ի վերայ դիւաց. (Իգն.։)
Եւ թէպէտ կազմիք ասէ, չյաղթէք. (Մխ. երեմ.։)
Եթէ ի բնութեան ծառոյն կայր կազմեալ ուտելեացն գիտել զբարին եւ զչար։ Միթէ զբութիւնն փոխե՞լ կարէր, զի անխօսին խօսել կազմիցէ. (Կիւրղ. ծն.։)
Անդրէն ի չափս իւր կազմեցաւ (գետն. որ յարիւն էր դարձեալ). (Կիւրղ. ծն.։)
Տեսուչ եւ մատակարար կազմեցար. (Կանոն.։)
Ի քաջաց արանց բարեկամս իւր կազմեալ. (Յհ. կթ.։)
Յորոյ հաստատութիւն կազմեաց զբանս։ Աղերսիւ զբանն կազմեաց. (Երզն. մտթ.։)
Կազմէ խոնարհաբար (զբանն) վասն տկարութեան լսողացն։ Կազմեաց զառաջինն՝ մեծ լինել քան զաբրահամ, եւ այլն. Ոսկ. յհ. իբր կազմակերպել։
Այսու եւ այնմ եւս համարձակութիւն կազմեաց. (Ոսկ. մտթ.։)
construction, organisation, order, arrangement, mechanism, constitution, formation, structure, composition;
preparation, equipment;
— մարմնոյ, oonstitution, temperament, complexion.
Բանից կազմութիւն զուարթացուցանէ զլսելիս։ Պատրաստեցին զզոհարանն ըստ կազմութեան իւրում։ Մտին ի քաղաքն կազմութեամբ (զինուց). յն. զգուշութեամբ). (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 40։ ՟Բ եզր. ՟Գ. 3։ Ծն. ՟Լ՟Դ. 25։)
Կազմութեամբ պատրաստութեանց (մարտի). (Փիլ. իմաստն.։)
Կազմութիւն պատերազմական, կամ բագնաց, կամ ծաղկոցաց. (Խոր. ՟Բ. 85. 37. 39։)
Կազմութիւն զինու, կամ հնարից, եւ ճակատու. (Փարպ.։ Արծր.։)
Մարդոյ կազմութիւն։ Ի նախկին կազմութեան. (Աթ. ՟Դ։ Պրպմ. ՟Ի՟Է։)
Կազմութիւն մարմնոյ մերոյ։ Յորինուած կազմութեան մարմնոյ քում սենեկի։ Կազմութեամբ մարմնով հիւանդոտ էր. (Խոսր.։ Նար. ՟Խ՟Զ։ Ճ. ՟Բ.։)
Գովեսցեն զքեզ տիեզերք կազմութեամբք իւրեանց. (Եփր. ի ծաղկազարդ.։)
Կազմութիւն ճաշոյ։ Բազում կազմութիւնք կերակրոց։ Հացից եւ խահից եւ զանազան կազմութեանց պայծառութիւնք։ Անուշութիւն կազմութեան իւղոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։ Ճ. ՟Ժ.։ Վրդն. ծն.։ Փիլ. տեսական.։ Նար. ՟Լ՟Գ։)
to drop, to flow drop by drop;
to trickle, to run down;
to distil;
անձրեւ ոչ եւս կաթեաց յերկիր, not a drop of rain fell;
— լուսոյ, to shine forth, to appear.
(ար. գութուր, թէգէթթուր ). στάζω stillo. Ծորիլ որպէս զկաթիլ. շիթ առ շիթ իջանել. ցողել. անձրեւել. ի վերայ անկանիլ. հոսիլ. կաթկթիլ. տամլամագ.
Անցրեւ ոչ եւս կաթեաց յերկիր։ Կաթեաց ի վերայ նոցա ջուր յերկնից։ Ի դատարկութենէ ձեռաց կաթեսցէ տուն։ Մեղր կաթէ ի շրթանց կնոջ պոռնկի։ Կաթեաց ի քեզ գինի եւ արբեցութիւն։ Կաթեսցէ կամ կաթեաց սրտմտութիւն.եւ այլն։
Իբրեւ զկաթ մի ի դուղէ, որ ի ներքոյ կաթիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Ակն իմ կաթեսցէ ի վերայ անձին իմոյ. իմա՛ զարտասուս, եւ այն իբրեւ քամեալ ի հնձանէ. ղի յն. եւ եբր. է կթել, եւ հնձան հարկանել։
Արիւն ասի կաթել ընդ արտասուացն. (Խոսր.։)
Ի փայտէն կաթէ արիւն. (Բրսղ. մրկ.։)
Աւիշքն՝ որ անտի կաթեալ ի ջետլ էր. (Յհ. կթ.։)
Թէ ոչ լուր համբաւոյ նոցա կաթեաց յականջս նոցա երբէք։ Եւ զի կաթեաց ի լսելիս նոցա բարբառն հանգստեան. (Եփր. համաբ.։)
ԿԱԹԵԼ՝ լուսոյ, շողոյ. իբր ռմկ. ցաթել.
Լոյս ամպեղէն խաչանման կաթեաց ի սուրբ պատկերն. (Խոր. առ արծր.։ եւ Թղթ. դաշ.։)
Շողն կաթէ ի նմանէ. եւ ուր կաթէ, լուցանէ. (Շիր.։)
Յորում կաթեաց շողն երկնային. (յորմէ Շողակաթ) (Շ. եդես.։)
leaning, inclined;
prone, bent, disposed;
— ի չարն, prone to evil, inclined to mischief.
ἁντίρροπος in contrariam partem vergens. Հակամիտեալ. ոյր մէան է հակեալ ի մի կողմն. յօժար. բերեալ.
Մոլորակք եօթն եղեն՝ հակամէտք ըստ նմին, եւ իբրեւ զնոյն ունելով ապականութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)
Ի չարն միշտ հակամէտ գտեալ։ Հակամէտ լինել ի վատթարն։ Հակամէտ ի չարն բերիւր. (Յհ. կթ.։)
Յիւրաքանչիւր ուրուք յախտս հակամէտ (յն. հակամիտութիւն) լինելով՝ ընդ իւրաքանչիւրովք ախտիցն ընդ կերպարանօք մտանէ. (Նիւս. երգ.։)
Կարգէր ի վերայ երկրիս ըստ հակամէտ բարուց իւրոց հրամանատարս, որք զերկիւղ աստուծոյ անգամ եւ ընդ միտս ոչ ածէին. (Ղեւոնդ.։)
contrary, opposite;
adversary, hostile, unfavourable, inimical;
discordant;
incompatible;
against, contrary to;
opposite, facing, in front of;
զնորին —ն, նմին or նորին —, ի —էն, ընդ —ն, on the contrary, on the wrong side;
against the grain, in a contrary sense, backwards;
ամենեւին իսկ —, directly or diametrically opposite, quite the reverse;
— ուղիղ մտաց, in spite of sense and reason;
— կամաց նորա, against his will or grain, in spite of him;
forcibly;
— կալ, to stand, remain, stay or stop in the face of, in front;
to oppose, to withstand, to resist, to make head against, to cope with;
— լինել, to be contrary, to oppose;
ընդ —ս լինել միմեանց, to be at variance;
—, ի —ն or ընդ —ս ելանել, մտանել, ընթանալ, լինել, to oppose, to form an opposition to, to rise up or against, to go against, to run counter, to withstand, to counteract, to thwart, to cross;
ընդ —ս ելանել, cf. Հակամտեմ.
ἑναντίος, ἁντικείμενος, contraius, adversarius, adversus, oppositus. Իբր Հակ առ հակ, կամ հակ առեալ. հակակայ. ներհակ. ընդդիմակ. ընդդէմ. դիմակաց. անմիաբան. դէմ. գարշը, զըտտ, միւխալիֆ, նագըս, նահեմթա.
Ամենայն ինչ հակառակ է անզգամի։ Զբազում ինչ հակառակ անուանն յիսուսի նազովրեցւոյ գործել։ Ամենայն մարդկան հակառակ եղեն. եւ այլն։
Եդաւ չար հակառակ բարւոյ, եւ խաւար հակառակ լուսոյ. (Մծբ. ՟Թ։)
Առաքինեացն, եւ սոցա հակառակի՝ անխնայ արարողացն չար։ Ի հակառակէն ճանաչի։ Յերկուց հակառակաց խառնեալ՝ ի բարւոյ եւ ի չարէ. (Պիտ.։)
Եւ ըզգալի տարերց քառից՝ հակառակաց միաբանից. (Շար.։)
Ո՛չ է ծայրագունիցն հակառակից միանգամայն հաղորդիլ. (Դիոն. եկեղ.։)
Ի հակառակիցն բազում են վարձք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի բարկութենէ, կամ յայլ իմեքէ ինչ ի հակառակիցն կրեալ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Հակառակօքն զհակառակսն բժշկէր. (Ածաբ. ի կիպր.։ եւ Շ. մտթ.։)
σατάν, Satan. Հակառակորդ. սատան. սատանայ. սաթան. թ. շէյթան. տիւշմէն.
Յարոյց տէր սատան սողոմոնի ղռաղոն, եւ եղեւ հակառակ իսրայէլի զամենայն աւուրս սողոմոնի. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 23=25։)
Ամենայն որ բարւոյ հակառակ կայ, սատանայ անուանի. (Յճխ. ՟Ի։)
Զհակառակ չարն ունիք ձեզ հայր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Ընդդիմամարտ գոլով նոցին՝ զհակառակսըն վանէին. (Շ. եդես.։)
Ի հակառակացն սիրեաց աղարտ վարել ձեռանէ. (Պիտ.։)
սեռ. խնդ. κατά, ἑναντίον, contra, adversus. Ընդդէմ. ներհակ. գարշը.
Հակառակ իմ է։ Հակառակ յիսուսի։ Հակառակ ժողովրդեանն։ Ո՞վ իցէ մեր հակառակ, եւ այլն։
Հակառակ քո համբարձելոյն. (Նար. ԺԶ։)
Կամ տր. եւ այլ խնդ. (զօրութեամբ բային)
Որ ո՛չն է ընդ մեզ հակառակ. (Մրկ. ՟Թ. 49։)
Հակառակ այնմիկ, եւ այլն. (Բրս. մրկ.։)
Պէսպէս առմամբ. ներհակ. գարշը.
Զնոյնս հակառակ ընդդէմ քեզ եդից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Արդ հակառակ եւս դի՛ր միածնին որդիութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Թագ նմա կապեալ, եւ հակառակ թագաւորացուցեալ. (Յհ. կթ.։)
ՀԱԿԱՌԱԿ ԿԱԼ. ἁντίστημι, ἁντίκειμαι, ἑναντιόμαι, resisto, adversor. Ընդդէմ կալ. հակառակիլ. դէմ կենալ, կայնիլ. գարշը տուրմագ.
Հակառակ կան աջոյ քո։ Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ։ Որ կայցեն ձեզ հակառակ։ Եկաց հակառակ եղբօր իւրում։ Հակառակ կացից նմա։ Մեղք մեր հակառակ կացին մեզ։ Հակառակ կացին գործոց մերոց, եւ այլն։
Կամ որպէս Ի հանդիպոյ կալ. ἑξεναντίας, ex adverso դէմը, դիմացէն. գարշը գարշը.
Յօրէ յորմէ կացեր հակառակ. (Աբդ. 11։)
Իշխան թագաւորութեան պարսից կայր հակառակ ինձ. (Դան. ՟Ժ. 13։)
ԸՆԴ ՀԱԿԱՌԱԿՍ կամ Ի ՀԱԿԱՌԱԿՍ ելանել. կամ մտանել, գործել, կամ ընթանալ, կամ լինել, է Հակառակ կալ, հակառակիլ, բերիլ ի հակառակութիւն. եւ Դէմ ընդդէմ ճգնիլ. մրցիլ. καθίσταμαι եւ այլն.
Լաւն քաջութեամբ ընդ վատթարիկն ի հակառակս ելեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Մի՛ ընդ հակառակս ելանել հրամանին. (Վրք. ոսկ.։)
Ընդ հակառակս ելանել աստուածայնոյն խորհեցար գրոց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զսքանչելիսն տեսեալ՝ ընդ հակառակս ելանէին։ Ընդ հակառակս հանիցեն զնա մովսեսի. (Երզն. մտթ.։)
Եւ աշակայ ոչ ի հակառակս մտեալ՝ ղօղէր. (Խոր. ՟Գ. 32։)
Զամենայն ընդ հակառակս եղբօրն հրամանաց յանդգնութեամբ գործէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բայց նոքա իւրեանց փրկութեանն ընդ հակառակս եղեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34։)
Այսօր վիմին հաւատոյ եւ յովհաննու սիրելւոյ ընդ հակառակս ընթացեալ ի գերեզման յարուցելոյն. (Շար.) այսինքն մի քան զմի եագելով, կամ մին որպէս ծեր, եւ միւսն որպէս երիտասարդ, եւ այլն։
ԶՆՈՐԻՆ ՀԱԿԱՌԱԿՆ, կամ ՆՄԻՆ կամ ՆՈՑԻՆ ՀԱԿԱՌԱԿ. կամ Ի ՀԱԿԱՌԱԿԷՆ. (առանց բառի) Ո՛չ այսպէս, այլ այնպէս. ասոր դէմ, մէկալ կողմանէ, ատոր ներհակը. τ’ουναμτίον, εἱς ἑναντία ex adverso, contra եւ այլն.
Այնպիսի ինչ ոչ զգացուցին. այլ զնորին հակառակն՝ իբրեւ տեսին ... ձեռն ետուն. (Գաղ. ՟Բ. 7։)
Այսուհետեւ նմին հակառակ՝ մանաւանդ շնորհեալ նմա. (Բ. Կոր. ՟Բ 7։)
Սրբութեանցն ինչ սպասաւորութեան անօթ, կամ թէ գործոյից, կամ թէ ամենեւին նոցին հակառակ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
Զիւրեանց պաշտպանութիւն իմանային, եւ զթշնամեացն՝ զնորին հակառակն՝ զկործանումն։ Տան երբեմն զբարի, եւ երբեմն զնորին հակառակն՝ տարակոյս կորստեան։ Այլ զհակառակն եւ այլն. (Պիտ.։)
Երանի՜ թէ յանօգուտ միայն (վարէիք զլեզու), նա աւանիկ զնորին հակառակն՝ եւ ի վնասակարս եւս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ի սորին հակառակէ, նոյն անցանէ եւ ընդ արեգակն. (Շիր.։)
cf. Խոտորնակի.
ἑναλάξ, ἑνηλλαγμένος praeposterus, -re. Դէմ ընդդէմ. ընդ հակառակս. խառնակ. խոտորնակի.
Եթէ հակառակադէմ զինեսցէ ոք, որպէս թէ ծածկիցէ զդէմսն, եւ յետս կոյս դարձուցանիցէ զգագաթն սաղաւարտին. (Նիւս. կուս.։)
occupying a station, an office to the prejudice of another;
— պատրիարք, pseudopatriarch.
ἁντίθρονος pseudopatriarcha, antipapa. Նստեալն յաթոռ իշխանութեան հակառակ հարազատ աթոռակալի. անհարազատ կամ սուտ առաջնորդ.
Զի լիցի ընդդիմափառ մեծին սահակայ, եւ հակառակաթոռ. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Կացուցին հակառակաթոռ սրբոյն սահակայ զսորմակ մոլի. (Արծր. ՟Ա. 15։)
cf. Հակառակաբարբառ.
Իբր ի հակառակաբարբառ եւ ի հակառակաձայնս երգս առ մի եւ նոյն խառնուած յարմարութեան. (Փիլ. լին.։)
Նոր սաղմոսարան, եւ հակառակաձայն դաւթի. (Առ որս. ՟Թ։)
contrariety, opposition, resistance, hostility, adversity;
contestation, dispute, quarrel, contest;
combat, conflict;
— յուղել զիմեքէ, to strive for;
— կրել, to experience adversities;
եղեւ — մէջ նոցա, a dispute arose between them;
—ի ներքս անկեալ, in consequence of disagreement;
— ձիոց, horse-racing.
κατάστασις, νείκος, μάχη resistentia pugna ἁντιλογία contradictio φιλονεικία contentio, rixa եւ այլն. Հակառակելն. հակառակ կալն. ընդդիմամարտութիւն. թշնամութիւն. կագ. կռիւ. մաքառումն. վէճ. բանակռուութիւն.
Չարիս խորհել հակառակութեամբ։ Հակառակութեամբ հակառակ կացից նմա։ Զատելութիւն գրգռէ հակառակութիւն։ Երկոքին արքն, որոց հակառակութիւնն իցէ։ Ի հակառակութիւն ապստամբութեան։ Ո՛վ գայցէ ընդ քեզ ի հակառակութիւն։ Հա՛ն զժանտն յատենէ, եւ ելցէ ընդ նմա հակառակութիւն.եւ այլն։
Հակառակութիւնք տարերաց, կամ հերձուածոց. (Շ. թղթ.։ Նար. ՟Լ՟Ա։)
Առ այս չգոյր ինչ հակառակութիւն քահանայապետիցն.
springe, snare, noose, trap;
snare, toils;
արկանել ի —բս, to draw into snare, to entrap, to inveigle;
անկանել ի —բս, to fall into a snare.
ՀԱՂԲՔ βρόχος laqueus. գրի եւ ԽԱՂԲՔ. (լծ. խիղբ) Լար. թակարդ. որոգայթ. խեղդ.
Ապրեսցիս որպէս զայծեամն ի հաղբից. (Առակ. ՟Զ. 5։)
Այծեամն անըմբռնելի է ի հաղբից սրութեամբ տեսանելեացն. (Բրս. հայեաց.։)
Զթաքուցեալ հաղբսն։ Ըմբռնիլ ի հաղբս բանսարկուին. (Յհ. կթ.։ Խոսր.։)
Կորուսչին հաղբքն պահեալ։ Մաքրեսցես ի հաղբից։ Կանգնեա՛ զմատնեալն հաղբից գլորման։ Անկայ ի հաղբս մահու անզգայապէս։ Խայտառակեսցին հաղբիցն դրութիւնք. (Նար.։)
Եւ իմ զերծեալ հաղբից նոցին, որպէս երբեմն եբրայեցին. (Յիսուս որդի.։)
to content, to please, to satisfy, to humour, to gratify;
— զմիտս ուրուք, to condescend, to please, to humour;
— զախտս, to gratify the passions;
— զպարտս, to pay a debt;
ի — զնա, to oblige him, to satisfy him.
cf. ՀԱՃԵՄ. Հաճել, կամ առնել զի հաճեսցի. շարժել ի հաճութիւն հաւանութեան.
Զողորմածիդ կամս հաճեցոյց (ողորմիլ ինքեան). (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Հաճեցոյց իրաւացի բանիւ. (Մխ. երեմ.։)
Որդի իմ սիրելի, որ հաճեցոյց զիս. (Լմբ. սղ.։)
Զձիս ոչ ոք գիտէ հաճեցուցանել, բայց յայնմանէ՝ որ մակացողն է ձիոյ. եւ ոչ զշունս ոք գիտէ հաճեցուցանել, այլ որսորդն. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Մերթ՝ որպէս Հաճոյացուցանել.
Այս է, որ հաճեցուցանէ զմել աստուծոյ, հնազանդութիւնն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
to be contented, satisfied, pleased, gratified;
to agree, to acquiesce, to consent, to approve;
to be reconciled, to become friends again;
to deign;
to taste;
չ— ընդ, to disapprove, to dislike;
հաճեալ է նա ընդ քեզ, you please him;
հաճեսցի տէր իմ արքայ, may it please your Majesty.
εὑδοκέω եւս եւ προαιρέω, αἰρετίζω եւ այլն. placet mihi, complaceo, probo, approbo եւ այլն. Ախորժել. սիրել. կամիլ. ընտրել. հաւանիլ. շատանալ. հաշտիլ. յարիլ.
Ընդ կամս բերանոյ իմոյ հաճեա՛ տէր։ Հաճեցար դու ընդ նոսա։ Ընդ ողջակէզս իսկ ոչ հաճեցար։ Ոչ հաճեցայց ընդ այն։ Հաճեցան հաւանեցան ընդ հաշտութիւնն աղեքսանդրի։ Հաճեցան, յանձն առին։ Հաճէի՝ կամէի պագանել զգարշապարս ոտից նորա։ Առաւել եւս հաճեալ եմք ելանել ի մարմնոյ աստի։ Այլ իմ զձեր արծաթն առեալ, եւ հաճեալ եմ։ Ի ճանապարհի՝ յոր եւ հաճեցաւ։ Ի ժողովս նոցա ոչ հաճեսցին միտք իմ։ Յովնաթան հաճեալ էր ընդ դաւթի յոյժ։ Ի՞ւ հաճիցի դա ընդ տեառն իւրում։ Հաճեսցի ընդ ձեզ աստուած.եւ այլն։
Հաճեալ ընդ մեզ հաշտարար արեամբ անդրանկի իւրոյ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Ընդ որս հաճի ոք, առ նոյնս եւ խաղաղութիւն հաստատէ. (Խոսր.։)
Պատրանս ասէ զհաճելն ի մեղս. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)