country, reign.
Երեւելի մասն աշխարհի, յորս բուն բնակութիւն է մարդկան, կամ որ է բուն աշխարհ տէրութեան ուրուք.
Րոպէից մասանց երից բնաշխարհաց կայսր բարեպաշտ Կոստանդիանոս. (Գանձ.։)
Առաջին հատուածն եւրոպիա երկոտասան աշխարհ է, եւ է մետասան բնաշխարհ. (Տօնակ.։)
Աքայիա, որ է ելլադայ՝ բնաշխարհն կորնթացւոց. (Ոսկ. գծ.։)
of the same country, native;
countryman, compatriot.
Բնակ, կամ բնիկ իրիք աշխարհի, գաւառի. եւ Որ ինչ հայի ի բուն աշխարհ ուրուք, եւ ի հայրենի գաւառ.
Պանդուխտ է իմատակութիւն՝ ըստ բաղդատութեան բնաշխարհիկ իմաստութեան. (Փիլ. լին. ՟Գ. 19։)
true owner, master, prince.
Բուն եւ հարազատ եւ հին տէր.
Առաջի իւրոց մարմնաւոր բնատէրացն. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
natural, innate;
— յօժարութիւն, temper, inclination.
Չէ՛ բնաւոր ցանկութիւնն արծաթասիրութեան։ Վախճան լինիցի ի ցաւոց ինչ բնաւորաց. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ես.։)
Բնաւոր էիցս ընդ էին ճշմարտի. (Համամ առակ.։)
Յորժամ թիւրեսցին շունչք հողմոցն յընտանի եւ ի բնաւոր ճանապարհացն. (Սարկ. շարժ.։)
Իւրական եւ բնաւոր առաքինութեամբք։ Ի բնաւորսն ունակութիւնս. (Գր. հր.։)
Տէր զօրութեանց վերնոցն, եւ ամենայն երկրի. եւ այս ըստ արարչութեանն եւ բնաւոր տէրութեանն. (Սկեւռ. ես.։)
ԲՆԱՒՈՐ ա. Ի բնէ փորեալ. փորածոյ ըստ ինքեան.
Ի մէ՛ջ անտառախիտ ծառոց այր բնափոր եղեալ յարարչէն, եւ ոչ յումեքէ. (Եպիփ. ծն.։)
to habituate, to accustom.
ԲՆԱՒՈՐԵՄ ԲՆԱՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑμφυτεύω inseruo եւ այլն. Ի բնէ կամ ի բնութեան տնկել. տալ բնաւորիլ. բուսուցանել. արմատացուցանել. պտղաբերել. արտադրել.
Զթոքին տեսակն բնաւորեցին նախ իսկ կակուղ եւ առանց արեան. (Պղատ. տիմ.։)
Բնաւորեցին ի հարիւրաւորն՝ վկայական արեամբ. (Մխ. դտ.։)
Խառնեաց եւ բնաւորեցոյց ի բնութեանս. (Խոսրովիկ.։)
Զբուսականացն եւ զկենդանականացն տեսակաց բնաւորեցոյց զանհատս. (Անյաղթ առածք.։)
Առ ամենայն մարմինս, որչափ փոր է, բնաւորեցոյց. (Պղատ. տիմ.։)
Զպախարակելին բնաւորեցոյց յինքեան պակասութիւն. (Պիտ.։)
Զթողութիւն՝ զղջումն բնաւորեաց ծնանել. (Փիլ. լին. ՟Ա. 82։)
Զանազանիլ բնաւորեաց. (Անյաղթ առածք.։)
Կերակուր նմա բաւական մատուցանել բնաւորեաց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Ներգործել բնաւորեաց առաջնորդականն՝ որ ի մեզ միտք. (Յհ. իմ. ատ.։)
to custom or habituate one's self.
Երբեմն նոյն ընդ վերնոյն (=ԲՆԱՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ). այսինքն Սովորեալ եմ. սովոր եմ. այս բնութիւն է իմ. ի բնէ ունիմ զայս ինչ, կամ զայս բոյս բարուց.
Խաղաղութիւն եմ, եւ խաղաղութիւն շնորհեմ, զի զոր ինչ բնաւորացայն՝ զայն տաց ձեզ. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Բնաւորեալ եմ ոչ ի մարդկան հայել փառս։ Զոր (զշունչն) բնաւորեալն եմք արտաքուստ ոռոգանել. (Փիլ.։)
Ըստ որում բնաւորեալ է՝ սիրաբար բացատրելով. (Պղատ. տիմ.։)
Ես բնաւորեալ եմ ի խրատուէ ոչ խուսափել։ Ես բնաւորեալ եմ ի մանկութենէ՝ ոչ զաստուածեղէն մատեանս յաշխարհական բանաստեղծութիւնս բերել. (Մագ. ՟Դ. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ երբեմն՝ Ստանալ զբուն. բուսանիլ. ծնանիլ. գոյաւորիլ. ի վեր երեւիլ. հնարիլ. հաստիլ. եղանիլ. ծագիլ. գտանիլ. ի բնէ կարգիլ. φύω, φύομαι (ուստի φύσις եւ fio) gino, nascor (ուստի natura )
Ճանաչես զիմ սերումն, եւ թէ ուստի բնաւորեցայ. (Պտմ. աղեքս.։)
Տանէին ի հայրենի գեօղն, ուստի բնաւորեալ էր երանելին. (Ճ. ՟Ա.։)
Բիծ յետոյ ի հիւանդութենէ բնաւորեալ. (Փիլ. քհ.։)
Ստուգապէս փայտ բնաւորեցար կենաց. (Անյաղթ բարձր.։)
Ասես, որ ի հօրէ բնութիւն է, նոյն բնաւորեալ է ի սուրբ կուսին։ Եթէ յարգանդի կուսին բնաւորեցաւ, ապա ի հօրէ ոչ էր բնաւորեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Առաւել պարտ է զարմանալ հրաշիւք ընդ եղեալ սքանչելիսն, որ ի քեզ բնաւորեցաւ. (Շ. բարձր.։)
Արուեստք ի պէտս մարդկան բնաւորեցան. (Յճխ. ՟Ե։)
Արդարութիւն առանց ողջախոհութեան ոչ բնաւորի. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ի ձեռն որոյ բնաւորի կեանք եւ խաղաղութիւն. (Մաշկ.։)
Կայանք կրօնաւորաց յանապատի բնաւորեցան. (Մագ. ՟Ծ։)
ԲՆԱՒՈՐԵՑԱՒ, ցան, եալ է, են. դիմազ. πέφυκα, πέφυκεν (Ի φύω ), εἵωθε natus est, innatus est, solet Սովոր է ի բնէ, բնութիւն է. կամ սեպհական է, կամ ընդաբոյս է նմին. արմատացեալ է. սովորեալ է.
Բնաւորեցաւ իմն աստուածասէրն՝ անդէն վաղվաղակի գոլ եւ մարդասէր։ Միապէս բնաւորեցաւ դէպ լինել։ Որով ոգիքն բնաւորեալ են լաւանալ. (Փիլ.։)
Բնաւորեցան գոլ յանհատսն։ Յանբան կենդանիսն բնաւորեցաւ տեսանիլ։ Ամենայն սահման բնաւորեցաւ ի սեռէ եւ ի բաղկացուցիչ զանազանութեանց լինել։ Տղայքն բնաւորեցան յեօթներորդում ամսեանն հանել ատամունս, եւ յութն ամին փոփոխել. (Սահմ.։)
Արբուցանել եւ ողողել բնաւորեցան։ Հրոյն բնաւորեալ է սրբել զնիւթս. (Շ. իմ. եղակ. եւ Շ. բարձր.։)
Որպիսի ինչ եւ ի հուր բնաւորեալ է լինել. (Նիւս. կազմ.։)
Անուսումնութիւն բնաւորեցաւ շփոթս յարուցանել։ Քաջուսումնութիւն բնաւորեալ ... բնաւորեցելովք. (եւ այլն. Պիտ.։)
Սիրոյ սահման եւ չափ ոչ է, այլ օր ըստ օրէ առ բաղձալին զաճելն է բնաւորեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ եթէ յանձնէ ունի զբնաւորեալ օգուտ։ Արտաքոյ բնաւորեալ սովորութեան. (Վրդն. ծն.։)
habit, custom;
character, temper, disposition, nature, humour, inclination, genius.
Յատկութիւն բնութեան. բոյս բարուց.
Ի կենդանութենէ, ի շարժողութենէ, ի զգայութենէ, եւ ի բնաւորութենէ։ Զգայութեամբ եւ բնաւորութեամբ գերազանցեմք քան զնոսա. (Լմբ. ժղ.։)
cf. Բոզաբոյծ.
illegitimate child, bastard, whoreson.
Պոռնկորդի. աղջկորդի.
Օրէնքն զբոզորդին չտայ թողուլ ի տունն Աստուծոյ. (Ոսկիփոր.։)
Գիտաց Սողոմոն դատ առնել, եւ ճանաչել զմանուկ զբոզորդին։ Մի՛ մտցէ բոզորդի ի ժողովուրդ տեառն. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ել.։)
all total, entire;
garland, crown, circle;
bud, button;
environs;
— գիր, primer.
• , ի, ո հլ. «ամբողջ, ամէն» ՍԳը Ագաթ. Եզն. «կլոր, բոլորակ» Պղատ. տիմ. Եփր. օրին. Սհմ. «լուսնի շրջան» Շիր. Պղատ. տիմ. Կամրջ. «երկնքի բևեռը» Ա-ոիստ. աշխ. «ծաղկի կոկոն» Իմ. բ. 8. «ըզ-գեստի գնդաձև զարդ» Պիտ. «գրի մի տե-սակ, բոլորգիր» Յիշատ. պտմ. Վրդն.-այս արմատից են ծագում՝ բոլորել «ոլորել, հիւ-սել. 2. շուրջը պատել. 3. շրջանը կատարել, վերջացնել» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 24. Ագաթ «ամփոփել, հաւաքել» Եղիշ. բոլորակ ՍԳր. Կիւրղ. թագ. բոլորակութիւն Ոսկ. ես. բոլո-րաձև Ոսկ. ես. Վեցօր. երեքբոլորաձև Վեցօր. բոլորշի ՍԳր. բոլորովին (կազմուած բոլոր բառի գործիականից՝ ին մասնիկով. հմմտ. ամեն-և-ին, բն-աւ-ին, լի-ով-ին, երամ-ով-ին ևն) Ագաթ. Եղիշ. գրւում է նաև բոլորո-վիմբ Խոր. Սրգ. Շնորհ. Բրձր. (կրճատ բո-լորովիմ), բոլորիմբ Պիսիդ. Դամասկ. բոլո-րեքին կամ բոլորեքեան (հմմտ. ամենեքին, ամենեքեան, երկոքին, երկոքեան) Եզն. Ոսկ. Եղիշ. (ընտիր մատենագրութեան մէջ ան-կախ չի գործածւում. այլ միայն իբր կրկնու-թիւն ամենեքեան բառի հետ). ბրաբոլոր Վրդ. պտմ. բոլորապատել «քաղաքը շրջա-պատել» Սմբ. պտմ. տպ. Մոսկ. 58 (իսև տպ. Շահն. ունի բոլոր պատեցին). նոր բա-ռեր են բոլորգիր, բոլորտիք, բոլորանուէր։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bhel-, bhol-ար-մատից, -որ մասնիկով։ Այս արմատի հիմ-նական նշանակութիւնն է «ուռչիլ», որից յա-ռաջացել են մի կողմից «բարձրանալ, միւս կողմից «գնդաձև (ուռուցիկ) կերպարանք առնել» նշանակութիւնները և յետոյ էլ «մեծ, խոշոր, հաստ» իմաստը (տե՛ս Boisacq 1020)։ Հայերէնի մէջ «բարձրանալ» գաղա-փարից ունինք բլուր, որ կազմուած է հնխ. bλōl-ձևից՝ -ուր մասնիկով. իսկ «գնդաձև» գաղափարի համար ունինք գւռ. բուլ «խմո-հից կտրուած մէկ գունտ, որ մի հաց կդառ-նայ» (>Ազլ. բիւլ, Ջղ. բ'ուլ, Գնձ. Ղրբ. Շմ. պիւլ)։ Այնուհետև «կլոր (գնդաձև») գաղա-փարը դարձել է «կլոր (բոլորակաձև)»։ (Այս երկու գաղափարները շատ յաճախ են շփոթ-ւում ւեզուների մէջ. աշխարհաբարի մէջ կլոր թէ՛ «բոլորակ» է և թէ՛ «գնդաձև». այսպէս է նոյն իսկ ֆրանս. rond. տե՛ս և գինդ բառի տակ)։ Այս իմաստով է կազմուած բոլ-որ. Մասնիկների յաւելման մէջ կայ ձայնավոր-ների նմանութիւն. bhol->բոլ-որ և bhōl >*բուլ-որ>բլուր։ Վերջապէս «մեծ, խոշոր. հաստ» գաղափարի դէմ ունինք հյ. բոլոր «ամբողջ»։ Յեղակից ձևերից, որոնք շատ բազմաթիվ են (տե՛ս Pokorny 2, 177-4 Boisacq 1020, Ernout-Meillet 359), յիշենք 1) «ուռչիլ» իմաստից՝ հիռլ. bolach «ու-ռուցք», լտ. follis «ուռցրած պարկ, խառա-լու փամփուշտ», ռուս. болонa «ծառի վրայ աւռուցք» ևն. 2) «բարձրանալ» իմաստև ա-ծանցները տե՛ս վերը բլուր. 3) «գնդաձև» իմաստից՝ հբգ. ballo (*bhol-n) «գնդաև». bolōn «ոլորել, գալարել, պլորել» մբզ. boln նոյն նշ., bolle «գնդաձև աման», հիսլ. bollr «գնդակ», և վերջապէս 4) «մեծ՝ խո-շոր» իմաստից՝ շվեդ. bol «հաստ ու խոշոր, տժեղ», bál-stor «շատ մեծ (իբր բոլորովին ստուար)», հիսլ. blā «չափազանց, շատ»։ Հնխ. bhel-«ուոչիլ» իր համազօրն ունի bul-«ուռչիլ» արմատի մէջ. ուշադրութեան արժանի է յատկապէս հիսլ. bollr «ամոր-ձիք»=հյ. գւռ. պլոր նոյն նշ.։
• Այս մեկնութեամբ առաջին հեղինակն է Thomaschek SWAW 1893, 66, թրգմ. ՀԱ 1894, 18։ Աւելի յետոյ նոյնը Pe-tersson KZ 47(1916), 260 և վերջին անգամ Scheftelowitz KZ 53(1925), էջ 250։ ՆՀԲ լծ. ոլոր, յն. ὄλος «ամբողջ, բոլոր», թրք. ulu «մեծ», արաբ. kulli «ամբողջ։ Peterm. 17, 38, 183 յն. ὄλος։ Տէրվ. Նախալ. 106բ նախդիրով ոլորել բայից։-Հիւնք. հյ. ոլորել և յն. δλο-բառերից։ Thomaschek-ի մեկնոթիւնը տե՛ս բլուր բառի տակ։ Bugge Beitr 41 յն. πέτας «ծայր, վերջ, սահման»
• ձևի միջոցով կցում է հյ. բլուր բառին և նրա ազգակիցներին, բայց KZ 32, 31 մեոժում է։ Patrubány SA 2, 25n տալիս է մի մեկնոթիւն (չունիմ ձեռ-քի տակ), որ ինքը մերժում է ՀԱ 1906, 345 և կցում է բառս բլուր ձե-ւին։-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 226 -որ մասնիկով բոյլ բառին։ Petersson KZ 42. 260 հհիւս. bolr, bulr «Լոճղ, մար-մին», bollr «կլոր մարմին», շվէդ. bol «խոշոր, ուժեղ», մբգ. bolle, անգլ. bowl «գնդակ» ևն։
• ԳՒՌ.-Այշ. Մշ. բ'օլոր, Ախց. Երև. Խրբ. Սեբ. Սչ. բ'օլօր, Տփ. բօլօրք «շուրջը», Պլ. փօլօր «մի դահեկան, տաճկական ղրուշ» (ծածկալեզուով), փօլօրքը «շուրջը», Ռ. փօ-լօր «ամբողջ. 2. ծծկ. դահեկան», Տիգ. փօ-լ'օր «ամբողջ», փօլ'ուր «կլոր», Ջղ. բ'ուլոր «բոլոր», բ'ուլորվել «միտքը ամփոփել». ր'ա-լորվել «շրջան կազմել», Վն. պիւլոր, Ասլ. բ'էօլէօր, Զթ. բ'իւլիւր, բ'իւլիւյ, Մկ. պիւլիւր «շուրջը», Ղրբ. պիւ՛լլիւր, Շմ. պիւլէօ՛ր, Գոր. պիւ՛լէօր, Ոզմ. բ'էօլօվ «ամբողջ», Ղզ. պլիւ-րիկ «կլոր», Հմշ. պօլօյդիք «բոլորտիք»։-Ո ձայնաւորի ջնջմամբ և ր բաղաձայնը լ-ի վերածելով կազմուած են՝ Պլ. բլօրէլ «ոլո-րել», բլլէլ «փաթթ» (այսպէս ունի ար-դէն Առաք. պտմ. 455. արևմտեան գրականի մէջ էլ ընդունուած են պլորել, պլլել ձևերը). Ասլ. բըլլէ՝լ, Խրբ. բլօրիլ, Հճ. բ'իլլել, Զթ. բ'իլլիլ «ման գալ, շրջիլ» (որ և բլլուիլ, Զթ. բէօլլել Կս. հմմտ. Զթ. իլլիլ<ոլորել), Ատն. (թրքախօս հայոց լեզւով) բըլլէլլէմէք «փա-թաթե» (թրք. -լէմէք բայակերտ մասնի-րակ ամաններ», բոլորբովի, բոլորել «ծած. կել», բոլորեշուրջ, բոլորմնի, բոլրկիլ, բոլըր-տել, բոլորպատ ևն ևն։ Հմմտ. նաև Ջղ. բ'ուլ, Առլ. բիւլ, Ղրբ. պիւլ «խմորից կտրուած մի գունդ, որ մէկ հաց է դառնում»։
• ՓՈԽ.-Բոշ. bələrel «դառնալ, յետ դառ-նաւ» (Finck. Die Sprache der Arm. 71-geuner ЗАH 1907, էջ 107)։ Վրաց. საბლუ-რი սաբլուրի «кpучeнныи какъ вepeвкa չուանի պէս ոլորած», შებოლოვება շերոլո-վերա «доканчивать աւարտել». առաջինը «կլոր, ոլորել» իմաստից, երկրորդը «ամ-բողջ» իմաստից, վերջինը պահում է հայե-րէնի արմատական բոլ ձևը, որ ունի նաև Ոսմ. բ'եօլօվ «ամբողջ»։
ὄλος totus, integer, cunctus, universus (լծ. հյ. ոլոր. յն. օլօս. թ. ուլու, քիւլլի) Որ ինչ պարադրէ կամ պարագրի ամենայն սարօք. բովանդակ. համայն. համօրէն. հանուր. ամենայն. համակ. ամբողջ.
Բոլորով սրտիւ իմով։ Ի բոլոր սրտէ իւրմէ։ Ի բոլոր սրտէ, եւ ի բոլոր անձնէ.եւ այլն։
Բոլոր կենացս է արուեստ առաքինութիւն։ Հաւատարիմ ի բոլորումն ի տանն նորա. (Փիլ. այլաբ.։)
Բարին ի միոյ եւ ի բոլոր պատճառէն է, իսկ չար ի բազմաց եւ ի բազմաց նուազութեանց. (Դիոն. ածայ.։)
Բոլոր աշխարհի. (Ագաթ.։)
Բոլոր տիեզերաց. ի բոլոր կողմանց. ի բոլորն վայրս. ի բոլորից ի կենդանեաց. բոլորիցն թուէր տեսողացն. ի բոլոր յուժոյ։ Զբոլորիւքն գերազանցեաց քերթուածովք. (Պիտ.։)
Բոլորումն տիրեսցէ թագաւորութեան։ Տիրել բոլորումս (կամ բոլորս) հայոց։ Բոլոր ամենայն նախարարաց. (Խոր.։)
Ամենայն բոլորն առաքինութեամբ. (Մագ.։)
Բոլորք առ իրաւագէտս ունին. այսինքն ամենեքին. (Եզնիկ.։)
Աստուած բոլորից։ Բոլորիցդ Աստուած. (Նար.։)
ԲՈԼՈՐ. ԲՈԼՈՐՆ. գ. τὸ ὄλον totum Բոլոր իրն. ամբողջ իրն.
Բոլորն մեծ է քան զմասն. (Եւկղիդ.։)
Մասունքն շարադրեալք՝ հաւասարք գոն բոլորին։ Գերազանցեալք զբոլորիւն։ Որպէս բոլոր ի մասունս. (Սահմ.։)
Ոչ մասունս առանց բոլորի բաղկանան, եւ ոչ բոլոր առանց մասանց։ Զի մի՛ մասամբ բոլորն, այլ մասն բոլորիւն զարդարեսցի։ Ոչ զգինին ըմպէ արդարն, այլ զգինւոյն զմասն, ո՛չ զբոլորն. (Փիլ.։)
Փառք նմա ի բոլորս եւ ի մասունս արարածոց. (Վրդն. ծն.։)
Եւ զայլ եւս վատթարութեան տեսակս, յորմէ բոլորն բաղկանայ. (Պիտ.։)
Յամենեցունց ի ներքոյ երկնից ի բոլոր անդր ժողովեցան. (Եփր. ծն.։)
στρογγύλος, ἕγκυκος, περιφερής, στρογγύλος κύκλος rotundus, circulus Բոլորակ. բոլորշի. գունտ, եւ գնտաձեւ. կլոր, կլորակ.
Բոլոր, եւ յառաջաձիգ ձեւք. (Պղատ. տիմ.։)
Ի բոլորումն շարակցեալ գոյ սկիզբն եւ կատարումն։ Բոլոր գոլով եւ քառանկիւնի, եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Գիծ բոլորին անդրէն ի սկզբանն ունի եւ զկատարածն. (Լմբ. սղ.։)
Արա՛ ասէ նկարս, եւ այն եւս բոլոր է. եւ ոչ ունի սկիզբն, եւ ոչ կատարած։ Լեառնն մեծ՝ փոքր ձեւանալ թուի (ի հեռուստ), եւ բոլոր։ Բոլոր իրի ոչ սկիզբն գտանի, եւ ոչ կատարած, որպէս Աստուծոյ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. ել.։)
Գունդ մի ոսկի բոլոր։ Սեղանն՝ որ շինեցաւ ի բոլոր (կամ ի բոլորակ) վիմաց. (Եփր. օրին.։)
Բոլորիւ շարժիլ դարձմամբ. (Պղատ. տիմ.։)
κύκλος orbis, circulus Շրջան. պտոյտը.
Լուսին զիւրն բոլոր՝ յամսեանն լինի կատարեալ. (Արիստ. աշխ.։)
Ոմն ի սոցանէ մեծագոյն, եւ ոմն նուազագոյն ընթանայ բոլոր ... Զամենայն բոլորսն սոցա շրջանակաւ դարձուցեալ. (Պղատ. տիմ.։)
Որ է գլուխ իննեւտասներեակ բոլորին. (Կամրջ.։)
Զբովանդակութիւն տարեացն ի զուգական բոլորին առնէ արեգակն ամս ՟Ի՟Ը. (Շիր.։)
πόλος polus Բեւեռ կամ առանցք երկնից.
Ի նօտոսացն, այն որ յաներեւան բոլորէն բերեալ, համամարտ է ապարքտիոյ. (Արիստ. աշխ.։)
κάλυξ calyculus, rosa clausa Կոկոն. բոլորեալ ծաղիկ. եւ Զարդ վերջաւորօք.
Բոլորիւք վարդից պսակեսցուք. (Իմ. ՟Բ. 8։)
Ծաղկազգեստ բոլորիւք խրախասցի. (Պիտ.։)
որպէս Բոլոր գիր հնարեալ յետ երկաթագրի՝ նախ քան զնօտրն.
Ես Ղազար աբեղայս՝ բոլո՛ր գրեցի մինչեւ ի հոս. նօտր (այնուհետեւ) ուսայ, նօտր գրեցի. (Յիշատ. պտմ. վրդն.։)
ԲՈԼՈՐԻՒ, ով. ԲՈԼՈՐ ԲՈԼՈՐՈՎԻՆ. ὄλῳ δι’ ὄλον totum quantum est, totaliter Բոլոր մասամբք. ըստ բոլորին. ամենայն սարօք. ըստ ամենայնի. ամենայնիւ. բոլորապէս. բովանդակապէս. իսպառ.
Բոլոր զբոլորսն ի գիրկսն ընդունի. (Դիոն. թղթ.։)
Բոլոր զբոլորսն ասելով՝ յամօթ առնէ զհեղձուածողսն, որք միայն զհոգիսն ասացին ապրիլ, եւ ոչ զմարմինս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Զկարօտեալս բոլորիւ։ Նուազեալ բոլորիւ. (Պիտ.։)
Վառեալ եւ թաղիւ կաճեայ՝ բոլորով ամենեւիմբ պարածածկեալ՝ շահատակէր. (Խոր. ՟Գ. 9։)
Զբոլոր բոլորովք զոգիսն մաքրել։ Զբոլոր բոլորեքումբք զմիասն վայրենացուցեալ է, բարկութեամբք, ցանկութեամբք, եւ այլն։ Բոլոր բոլորովին իմանալի լուսով առլցեալ։ Բոլոր բոլորովին լի են բարեբաստութեամբ։ Բոլոր բոլորովին աչանալ։ Որք բոլորք բոլորովին են իմանալի հոգիք. (Փիլ.։)
Որ այսպէս բոլոր բոլորովին՝ բարեացն պարծանօք գտաւ աւարտեալ։ Որ այսպէս բոլոր բոլորովին ունի զքաջաբարութիւն. (Պիտ.։)
circular, round, orbicular.
Ծիր բոլորեալ. գիծ բոլորակ. բոլորական շրջան.
Ամենեցուն յայտնի երեւի բոլորածիրն ի տեղւոջն. (Շիր.։)
Եւ ապա լուսնոյ է շրջագայութիւնն, ի ժողովոյ ի ժողով ամսոյ բոլորածիրն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5. (որ լինի եւ ածական շրջագայութեան)։)
ԲՈԼՈՐԱԾԻՐ ա. Որ է իբրեւ զծիր բոլորեալ. բոլորշի. շրջապատեալ ողջոյն. cf. ԲՈԼՈՐԱԿԱԾԻՐ.
Քանզի ասի բոլորածիր կղզի։ Քեռինոս՝ բոլորածիր կղզի է ի մէջ ծովուն. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. աշխարհ.։)
round, circular;
circle, circuit, orb.
Ի մի մահաբեր բոլորակ էր եկեալ. (Վրդն. ծն.։)
περιφερής rotundus, orbicularis Բոլորաձեւ. բոլորշի. գնտաձեւ. եւ Բոլոր. ողջ. ամբողջ. կլոր, կլորակ, կըսկըլոր, կատարեալ.
Բոլորակ ձեւեսցես շուրջանակի. (Ել. ՟Ի՟Ը. 32։)
Մեծ բոլորակ շուրջ զնովաւ. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 34։)
Բոլորակ վիմօք շինեսցես զսեղանն. (Օր. ՟Ի՟Ե. 6։ (որ եւ ասի՝ Ողջ, Անկոփ)։)
Զգեստ բոլորակ, պճղնաւոր պատմուճան։ Չորեքանկիւնի իմն առաւել լանջքն են՝ քան թէ բոլորակ։ Բոլորակ են ակունքն, զոր օրինակ եւ կիսագուդքն. (Փիլ.։)
Անիւ ասէ, վասն զի բոլորակ է ամենայն բան՝ ըստ տեսակին եւ ըստ ձեւոյն. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Անարատ վարուք եւ բոլորակ առաքինութեամբք զամենեցունցն յինքեան բերելով զԱստուած. (Ճ. ՟Ժ.։)
ԲՈԼՈՐԱԿ. գ. κύκλος circulus Բոլորակ ինչ. բոլորակութիւն. գունդ. շրջանակ. եւ Շրջան.
Ի փոքր բոլորակի (յն. (պնակտի, կամ տախտակի) զերկինս գծագրեն շուրջանակի. Կիւրղ. գանձ.։)
Առ՝ ասէ, մեղքող՝ լեարդ այծից, եւ բոլլորակ անուոյ, եւ եդ ի սնարից նորա ... բոլորակն անուաձեւ իբրեւ զգլուխ երեւէր. (Կիւրղ. թագ.։)
Բոլորակ լուսնի, կամ արեգական. որպէս սկաւառակ. (Նար. ՟Կ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Լմբ. սղ.։)
Բոլորակին արուեստաւոր պարաբերութիւն զերկոտասանաժամեայ տիւն ազդէր։ Ու՞ր է կենդանական բոլորակն, ու՞ր է աստեղացն ընթացք. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Յայտնի է ի հինգ հարիւրեակ բոլորկէն (՟Շ՟Լ՟Բ ամաց)։ Հինգ հարիւրեակ բոլորակդ ճշմարիտ է. (Արշ.։)
to round, to make round.
roundness, rotundity, circle, orb.
στρογγυλότης, περιφέρεια rotunditas եւ այլն. Գոլն բոլորակ՝ պսակաձեւ՝ մանեկաձեւ. շրջարկութիւն. եւ Բովանդակութիւն. բոլորումն. շրջան. կլորութիւն, բոլորտիքը.
Որպէս շուրջ զբբաւն զայլ բոլորակութիւն ական. (Խոր. ՟Բ. 39։)
Խորհրդով իմն իմաստութեամբ արարեալ է քնարն (սարդի, այսինքն ոստայնն) յաղէպնդութենէն, եւ ի ձեւոյն բոլորակութենէն. (Փիլ. լիւս.։)
Այսու ոչ եթէ զբոլորակութիւնն ինչ յայտ առնէ. (Ոսկ. ես.։)
(Ի նշուլից արեգական) ի գիտութիւն գամք բոլորակութեան նորին. (Խոսր.։)
Լուսինն յարեւելից կուսէ ունէր զնիստ կառուցման բոլորակութեան. (Շ. բարձր.։)
Զբոլորակութեանցն սաղարթացեալ բրաբիոն. (Մագ. ՟Կ՟Բ։)
Ա րեգակամբ բերմամբ չափեալ. զամացն ասէ զբոլորակութիւնս. (Լծ. ածաբ.։)
Կենդանատեսակ բոլորակութիւն, իբր կենդանակամար։ (Շիր.)
round, circular, orbicular;
roundly, circularly.
κυκλοτερής rotundus, teres Բոլորակաձեւ. բոլորշի. կլոր, կլորակ.
Բոլորաձեւ գծոց կազմեալ կերպարան. (Փիլ. տեսական.։)
Շրջանակն զբոլորաձեւ կերպարանս յերկրի յայտ առնէ. (Ոսկ. ես.։)
Պսակեալ զարդարեցաւ ամենայն երկիր առ հասարակ բոլորաձեւս պսակօք. (Վեցօր. ՟Ե։)
Կանգնեաց աշտարակս բոլորաձեւս. (Խոր. ՟Գ. 59։)
circularly situate.
all offerod, very devoted.
rotund.
Բոլորաձեւ շինեալ. բոլորշի յօրինեալ.
Եւ զօծումն գրապանին շուրջանակի բոլորաշէն. (Մաշտ.։ Ժմ.։)
(Տաճար) բոլորաշէն պայծառ՝ լուսին լրացեալ. (Տաղ.։)
all offered;
holocaust
ὀλοκαρπούμενος, ὀλοκάρπωμα, ὀλοκαύτωμα, ὀλόκαυστον holocaustum Բոլոր պտղովն նուիրական. ողջակէզ.
Ի պատարագն բոլորապտուղ. (Նար. ՟Ա։)
Առ յանասնոց եւ ի թռչնոց ի մաքրոց, եւ մատոյց բոլորապտուղ։ Զի կատարեալս այրիցէ բոլորապտուղս. (Փիլ. լին. ՟Բ. 52։)
Եցոյց հեղիաս զմկրտութեան զօրութիւն ի վերայ սեղանոյ բոլորապտղոցն. (Բրս. գորդ.։)
Զմիամօրն մատուցանէր զօրէն բոլորապտղոց. (Պիտ.։)
toround;
to crown, to finish;
to environ, to surround, to begird;
to bring together.
πλέκω plico, plecto, contorqueo Ոլորել բոլորաձեւ. բոլորակ կազմել. հիւսել. բոլրել, պլորել, հուսել.
Բոլորեալ պսակ ի փչոց՝ եդին ի գլուխ նորա. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 29։)
Պայծառագոյն բոլորէ քեզ զպսակն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ եւս եւ Ժմ.։ Շար.։)
Որպէս պղպջակք, որք փչեալ բոլորին օդով, եւ առնուն կերպարանս ըստ օրինակի գմբեթաց. (Շիր.։)
Եւ περικυκλόω circumcingo Շուրջ պատել.
Բոլորեսցի շուրջանակի յընտիր ընտիր վիմաց. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 39։)
Յերկնից յերկիր ծաւալին, եւ զսուրբ սեղանովն բոլորեսցին. (Մանդ. ՟Ա։)
Երկնայինք յերկիր իջեալ՝ զսրբարար սեղանովն բոլորին. (Խոսր. պտրգ.։)
Զաստուածային զգերեզմանաւն բոլորեալ՝ դասք հրեշտակաց. (Շար.։)
Հողմով խառնեալ՝ շուրջ գան բոլորեալ զերկրաւս. (Շիր.։)
Եւ Ամփոփել. հաւաքել. բովանդակել ի մի վայր.
Բանակեցան, բոլորեցան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ի սեղանն փրկութեան շուրջ զինքեամբ բոլորէ զնոսա. (Արշ.։)
Զանդրանկացն բոյլ ի միում խմբի բոլորեաց. (Նար. խչ.։)
Զամենայն կամսդ եւ զմիտսդ բոլորեա՛. (Լմբ. սղ.։)
Եւ Անթերի զբոլորն կատարել. աւարտել իբրեւ զբոլորակ լրացեալ, կամ միաբան. բովանդակել. գլխաւորել. կր. լրանալ.
Արարեր զերկուս լուսաւորս, առ ի բոլորել զժամանակս։ Արեգակն բոլորէ զտարին. (Ագաթ.։ Վրդն. ել.։)
Առ նա զկատարեալ հաւատս բոլորեցին. (Լմբ. պտրգ.։)
Օրհնութիւնս բոլորել։ Ի նոյն աւարտումն բոլորեալ. (Եղիշ. միանձն. եւ Եղիշ. դտ.։)
Լուսինն ի հնգետասան օրն բոլորի, եւ ապա փլանայ. (Տօնակ.։)
Յաւէժանան մինչեւ ի բոլորելեացս յանկումն. այսինքն ցկատարած աշխարհի. (Պիտ.։)
Վասն բոլորելոյ երեսաց բանիս այսորիկ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 20.) յն. շուրջ գալոյ, կամ շրջելոյ. եբր. պատելոյ, եւ այլն. այսինքն զի բոլորեսցի դարձուածով իւիք։
all, every body, every one, all things.
ԲՈԼՈՐԵՔԵԱՆ ԲՈԼՈՐԵՔԻՆ. ὄλοι, πάντες universi, omnes Բոլոր բազմութիւնն. ամենեքեան, ամենեքին. բովանդակ անձինք կամ իրք. բոլոր նոքին. բնաւքն առ հասարակ. ամմէնքը. բոլոր
Ի մարմնի ամենեքեան էին, այլ ի գործս մարմնոյ եւ հոգւոյ ոչ բոլորեքեան. (Եզնիկ.։)
Զհրաշակերտ յարութիւնն առնելով բոլորեցուց. (Եղիշ.։)
Յառաջեալ ի բոլորեցունց հմտութեամբ միա՛յն դիմոսթենէս։ Ի հարկէ բոլորեքին զսա ստացեալ. (Պիտ.։)
Աստուած, կամ տէրդ բոլորեցուն։ Անխրախուսելի ի բոլորեցուն. (Նար.։)
Արարիչն, կամ հայրն բոլորեցուն։ Բոլորեցուն պատճառ, կամ այցելու։ Բարեացն պատարագք եւ բոլորեքումբք են լիք, եւ զպտղոցն ունին բան։ Զորս արժան է զբոլորս բոլորեքումբք պտուղս եղեալս ածել առ շնորհակալութիւն հօրն. (Փիլ.։ (գրի վրիպակաւ եւ բոլորեքումք։))
Բոլոր, բովանդակ. ամենայն.
Ի բոլորեսին յայն թուղթսն. (Եղիշ. ՟Է։)
cf. Բոլորեքեան.
ԲՈԼՈՐԵՔԵԱՆ ԲՈԼՈՐԵՔԻՆ. ὄλοι, πάντες universi, omnes Բոլոր բազմութիւնն. ամենեքեան, ամենեքին. բովանդակ անձինք կամ իրք. բոլոր նոքին. բնաւքն առ հասարակ. ամմէնքը. բոլոր
Ի մարմնի ամենեքեան էին, այլ ի գործս մարմնոյ եւ հոգւոյ ոչ բոլորեքեան. (Եզնիկ.։)
Զհրաշակերտ յարութիւնն առնելով բոլորեցուց. (Եղիշ.։)
Յառաջեալ ի բոլորեցունց հմտութեամբ միա՛յն դիմոսթենէս։ Ի հարկէ բոլորեքին զսա ստացեալ. (Պիտ.։)
Աստուած, կամ տէրդ բոլորեցուն։ Անխրախուսելի ի բոլորեցուն. (Նար.։)
Արարիչն, կամ հայրն բոլորեցուն։ Բոլորեցուն պատճառ, կամ այցելու։ Բարեացն պատարագք եւ բոլորեքումբք են լիք, եւ զպտղոցն ունին բան։ Զորս արժան է զբոլորս բոլորեքումբք պտուղս եղեալս ածել առ շնորհակալութիւն հօրն. (Փիլ.։ (գրի վրիպակաւ եւ բոլորեքումք։))
Բոլոր, բովանդակ. ամենայն.
Ի բոլորեսին յայն թուղթսն. (Եղիշ. ՟Է։)
round, circular, orbicular;
rotund.
στρογγύλος, περιφερής rotundus, orbicularis, versatilis Շրջաբոլոր. բոլորակ. բոլորաձեւ. շրջանաւոր. դիւրաշրջիկ. աշտիճանաւոր շուրջանակի.
Արար զծովն ձուլածոյ, գործ բոլորշի նոյնաձեւ։ Եւ բերան նորա գործ բոլորշի։ Չորեքկուսի, եւ ոչ բոլորշի։ Աշտարակ մի. գործած բոլորշի յամենայն կողմանց. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 23. 31։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 5։)
all, entirely, totally, quite, utterly;
all.
ԲՈԼՈՐՈՎԻՄԲ ԲՈԼՈՐՈՎԻՆ. ὄλως, ὀλοκλήρως , ὀλοσχερῶς omnino, totaliter, plane, penitus, prorsus in universum Որպէս թէ բոլոր նովիմբ կամ նովին, այսինքն Ամենայն մասամբ. ամենայնիւ. ամենեւին. բովանդակապէս. բնաւ. բնաւին. իսպառ. գլխովին. ըստ ամենայնի. (գրի վրիպակաւ եւ Բոլորովիմ)
Հարկին հռովմայեցւոց բոլորովիմբ ամենայն կողմանք հայոց. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Զամենայն բոլորովիմբ հաւատոյ աչօք նկատել. (Շ. բարձր.։)
Չգոյ ի նմա մասն խաւարի, այլ բոլորովիմբ լոյս է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Բոլորովիմբ նուիրողացն զանձինս։ Ի խաչ հանցես զքեզ բոլորովիմբ։ Բոլորովիմբ որդի Աստուծոյ եղիցի. (Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Նորոգէ բոլորովին (կամ վիմբ). (Ագաթ.։)
Բոլորովին յանվայելչականն երթեալ. (Պիտ.։)
Ինձէն զիս քեզ մատուցի բոլորովին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յայնժամ բոլորովին ես ինքն էի լուսատեսիլ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հատցես բոլորովին զանվճարելի պարտուցս տոյժս. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Անբժշկելի բոլորովին։ Արտաքոյ իրաւանց է, եւ անտեղի բոլորովին. (Մաշկ.։ Սարկ. քհ.։)
Բոլորովին իսկ՝ մի՛ զԱստուած պատճառ վարկիցս գոյութեան չարին, յն. իբր բնաւ իսկ միով բանիւ։
Իբր Համօրէն. ամենայն. եւ Իսպառ.
Զբոլորովին կարգս աշխարհի, եւ զկատարած զամենայն գիտաց. (Ագաթ.։)
Երկրի եւ աշխարհի, եւ այնոցիկ որ ի նոսա բոլորովինց մասանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Բնաւին ողորմութիւն, բոլորովին քաղցրութիւն. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
cf. Բոլորովիմբ.
ԲՈԼՈՐՈՎԻՄԲ ԲՈԼՈՐՈՎԻՆ. ὄλως, ὀλοκλήρως , ὀλοσχερῶς omnino, totaliter, plane, penitus, prorsus in universum Որպէս թէ բոլոր նովիմբ կամ նովին, այսինքն Ամենայն մասամբ. ամենայնիւ. ամենեւին. բովանդակապէս. բնաւ. բնաւին. իսպառ. գլխովին. ըստ ամենայնի. (գրի վրիպակաւ եւ Բոլորովիմ)
Հարկին հռովմայեցւոց բոլորովիմբ ամենայն կողմանք հայոց. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Զամենայն բոլորովիմբ հաւատոյ աչօք նկատել. (Շ. բարձր.։)
Չգոյ ի նմա մասն խաւարի, այլ բոլորովիմբ լոյս է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Բոլորովիմբ նուիրողացն զանձինս։ Ի խաչ հանցես զքեզ բոլորովիմբ։ Բոլորովիմբ որդի Աստուծոյ եղիցի. (Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Նորոգէ բոլորովին (կամ վիմբ). (Ագաթ.։)
Բոլորովին յանվայելչականն երթեալ. (Պիտ.։)
Ինձէն զիս քեզ մատուցի բոլորովին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յայնժամ բոլորովին ես ինքն էի լուսատեսիլ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հատցես բոլորովին զանվճարելի պարտուցս տոյժս. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Անբժշկելի բոլորովին։ Արտաքոյ իրաւանց է, եւ անտեղի բոլորովին. (Մաշկ.։ Սարկ. քհ.։)
Բոլորովին իսկ՝ մի՛ զԱստուած պատճառ վարկիցս գոյութեան չարին, յն. իբր բնաւ իսկ միով բանիւ։
Իբր Համօրէն. ամենայն. եւ Իսպառ.
Զբոլորովին կարգս աշխարհի, եւ զկատարած զամենայն գիտաց. (Ագաթ.։)
Երկրի եւ աշխարհի, եւ այնոցիկ որ ի նոսա բոլորովինց մասանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Բնաւին ողորմութիւն, բոլորովին քաղցրութիւն. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
whole, total;
roundness, rotundity.
ὀλότης integritas, plenitudo Բովանդակութիւն. ամբողջութիւն. լրութիւն.
Պակաս գոլով բոլորութիւն գագաթանն՝ անուանեցաւ կամսար. (այսինքն պակասագլուխ). (Խոր. ՟Բ. 84։)
Ոչ բոլորութիւն, եւ ոչ մասն։ Զամենայն զայսոսիկ զբոլորովիմբ ամենայն բոլորութեամբ՝ բոլորակատարի եւ ամենայն աստուածութեանն վերադրիլ։ Շաղկապութիւնք մասանցն, ամենայն մասանցն միութիւնք, կատարելութիւնք բոլորութեանցն. (Դիոն. ածայ.։)
Նմին իսկ պատճառաւոր (յն. (պատճառ) բոլորութեան (էիցս) վերերեւիլ. Մաքս. եկեղ.։)
Իբր զճրագ յաշտանակի հաստեցաւ գլխոյդ բոլորութիւն. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
Եւ κύκλος, περιφέρεια orbis, circulus Բոլորակութիւն. բոլորումն. շրջան. եւ (Պար.)
Անիւ ըստ բոլորութեանն զժամանակն եւ զեղանակն նշանակէ. (Ճ. ՟Թ.։)
Բոլորութիւն լուսնի. (Ճ. ՟Ա.։)
Վերին կողմն գնդի լուսնին ունի զբոլորութիւն լուսոյն, որ ընդդէմ արեգականն հայեսցի։ Կենդանատեսակ բոլորութիւնն շրջի առշեղապէս. (Շիր.։)
Զարեգական զընթացս, զլուսնի բոլորութիւն, զաստեղաց բազմութիւն. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Եւ ակն զգունդագունդս ժողովոց աստեղացն միանգամայն կարօղ է զբոլորութիւնն բովանդակել. յն. զպար մեծ. (Կոչ. ՟Զ։)
rotundity;
roundness, circle;
completion, accomplishment, end.
κύκλος circulatio, cursus Բոլորիլն. պատիլն. շրջան. դարձուած.
Զտարեաց բոլորմունս. (Իմ. ՟Է. 19։)
Ըստ բոլորման առ ի յարեգակնէ չորեքժանամակեան ըստ մեզ լինելոյ տարւոյն։ Ի բոլորմանէ տարւոյն։ Զտարեացն բոլորմանց. (Խոր. ՟Ա. 3. 15։ ՟Բ. 56։)
Բոլորումն սրտի զի՞նչ պարտ է իմանալ. սիրտ զմիտսն ասէ. նովաւ ասէ շուրջ բերցի զօրինօք եւ զվկայութեամբն Աստուծոյ. (Լմբ. սղ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Եւ ὀλότης integritas Բոլորութիւն ըստ ՟Ա նշ. ամբողջութիւն. բովանդակութիւն. լրութիւն. ընդհանրականութիւն.
Յետինքն զերիցագուիցն գերակայ բոլորմունսն ոչ ունին, բայց մասնաւորս։ Անհաղորդք են գերագունիցն բոլորմանց։ Զամենայն բարերարական աստուածանունութիւն (այսինքն ստորոգելի), յո՛յր վերայ արդեօք եւ կացցէ յաստուածպետականացն անձնաւորութեանց, ի վերայ բոլոր աստուածպետութեանն բոլորման է առնլի անխտրապէս. (Դիոն.։)
Կաթողիկէ, այսինքն բոլորումն իսկ ի բնաւիցս վերագունեալ. (Անան. եկեղ։)
Տասն բանք պատուիրանացս՝ գլխաւորականք են բոլորմունք եւ սեռք. (Վրդն. ել.։)
having many shoots.
Բողբոջիւք զարդարեալ. գեղեցիկ բողբոջեալ.
Ամենայն ծառ յամարայնի զբողբոջազարդ ծաղիկս արձակէ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Scent, smell;
aroma
Արմատ Բուրելոյ. cf. ՀԱՄԲՈՅՐ.
ԲՈՒՐՔ որ եւ ԲՈՅՐՔ. Արմատ Բուրելոյ՝ որպէս Բուրումն.
Վարդ անթառամից, հոտ անոյշ բուրից. (Գանձ.։)
blood-colour.
• , ա հլ. գործածուած է Ս. Գըրում իբրև յատուկ անուն. բայց յետոյ իբր «արե-նագոյն կարմիր» Կոչ. 253. Նար. կը. և մծբ. Լմբ. հմբ. Շնորհ. տաղ. որից բոսորաբուղիւ «արիւնաբուղխ» Նար. կուս. 418. բոսորած «կարմրած» Ճառընտ. բոսորակայլակ «կար-միր կաթիլներով» Նար. խչ. 392. մծբ. 449. բոսորային «կարմրագոյն» Նար. Շար. բոսո-րատիպ «արիւնագոյն» Լմբ. հմբ. բոսորե-րանգեան «կարմրագոյն» Նար. տաղ. Նոր գրականում (յատկապէս բանաստեղծական լեզուի մէջ) բոսորագոյն, բոսորագեղ ևն։
• = Եբր. [other alphabet] bāsərā բառն է, որ նշա-նակում է բուն «ամրապատ և անմատչելի տեղ» և յետոյ դարձել է եդոմայեցոց գլխա-ւոր քաղաքի անունը. «Իսկ այս ո՞վ է որ դի-մեալ գայ յեդովմայ. կարմրութիւն ձորձոց ուրոց ի Բոսորայ» (Ես. կգ. 1). մեր բառը տառադարձուած է յն. βοσό, ձևից։
• Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէ հներից Կոչ. 258. «Բոսորդ ի հեբրայեցւոց բարբա-ռոյ անտի թարգմանեալ կոչի ի մեր լե-զուս՝ մութ»։ Տաթև. ձմ. ճծա. մեկնում է «Եդոմն կարմիր երկիր թարգմանի և բոսորն նեղութիւն»։ ՆՀԲ եբր. պօս, պա-ձիր. լծ. ընդ թրք. պօզ, պաս, պօցում.-Karst, Յուշարձան 418 օսմ. boz, boza-rak «գորշ, գորշագոյն»։ Petersson KZ 47, 285 կցում է հյ. բոց բառին, իբր կազմուած -որ մասնիկով և համեմա-տում է լտ. focus «կրակ, վառարան» բառի հետ։
βοσόρ bosor Բառ եբր. պօս, պաձիր. (լծ. ընդ թ. պօզ) իբրու յատուկ անուն զանազան տեղեաց, եւ ստուգաբանեալ Կութք այգեաց, եւ հնձանահարութիւն. եւ որպէս կից ընդ եդոմ կամ ատօմ, առեալ որպէս կարմրագոյն, շառագոյն. գոյն արեան խաղողոյ. կարմիր մթին. ռմկ. պօզարագ, գըզըլ, գըրմըզը, շիրա ռէնկի.
Իսկ այս ո՞վ է որ դիմեալ գայ յեդովմայ, կարմրութիւն ձորձոց իւրոց ի բոսորայ. (եւ այլն. Ես. ՟Կ՟Գ. 1։)
Բոսորդ ի յեբրայեցւոց բարբառէն թարգմանեալ կոչի ի մեր լեզու՝ մութն. որդան կարմիր. քանզի բոսորն այնպիսի ինչ ունի առ եբրայեցիս մեկնութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Նոքա են կոչեցեալք ի սպանդն զոհին բոսորայ դիականցն։ Ի թորմանէ բոսորայ՝ կայլակք կաթուածոց. (Նար. ՟Կ՟Ը. եւ Նար. մծբ.։)
Ո՞վ է սա թագաւոր փառաւոր դիմեալ յերկրէ, այսինքն յեդոմայ, շքեղ կարմրազարդ՝ յազդէ բոսորայ. (Լմբ. համբ.։)
Է՞ գունեղ թաթաւեալ ի բոսոր, սաղարթուն կարմրորակ իբր խնձոր, հարսն ազնիւ դու արեամբ քօղաւոր. (Շ. տաղ.։)
reddened.
Իբր Բոսորացեալ, այսինքն կարմրացեալ.
Արեամբ բոսորած. (ՃՃ.։)
reddish, red, dyed red;
colour of blood.
Կարմրագոյն, կարմրային, կամ արիւնագոյն.
Ի նոր երանգ բոսորային՝ մածեր արիւն ի ցամաքի. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Թաթաւեալ ի կարմրութիւն բոսորային բղխեալ աղբերն. (Շար.։)
Ճեմ պատմուճանի բոսորայնոյ գոյն, գոյն ներկեալ արեամբ՝ աղբիւր բղխեալ կող. (Նար. տաղ յար.։)
cf. Բոսորային.
Արիւներանգ. կարմրորակ.
Մարմնոյ հանդերձ արիւնոտ զգեցեալ ... բոսորատիպ գունովդ. (Լմբ. համբ.։)
to torrefy, to toast, to brown, to parch.
ԲՈՎՀՐԵԼ. Առաւել ռմկ. որ եւ բոհրել ասի. Խարակել՝ իբր ի բովս հրոյ. աղանձել (զարմտիս, եւ այլն).
Դրգալ մի պզրղատուն եւ ըռահնի հունդ բովհրէ. (Մխ. բժիշկ.։)
mothy, worm-eaten;
— լինել, to get moth-eaten.
ԲՈՏՈՏԱԿԵՐ եւ ԲՈՏՈՏԱԿԵՐԵԱԼ. Կերեալ ի բոտոտից. որդնակեր. որդնահար. ուտճահալ.
Իբրեւ զփայտեղէն պատկերսն՝ որդանց հարեալ, բոտոտակեր եղեալ մաշին. (Ագաթ.։)
Նոքին իսկ աստուածքն բոտոտակերք լինելոց են. (Թղթ. բար. Յն. կերիցին, կամ ճարակ լիցին ուտճաց)։)
Ցեցակերեալք եւ բոտոտակերեալք ապականին. (Թղթ. բար. (յն. ուտիճ)։)
leprosy, itch, scurf;
- գրաստուց, farcy.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «բորոտութիւն, քոս» Սրճ. յար. էջ 282. Երզն. մտթ. Շնորհ. ընդհ. որից բորոտ «բորով հիւանդացած»՝ ՍԳր. բորոտութիւն ՍԳր. բորոտիլ ՍԳր. բորոտանալ Եփր. մնաց. բորութիւն Պրպմ. 48 (չէ մտած բառարան-ների մէջ. թերևս և վրիպակ է). քածբոր Վստկ. 223 (գրուած է բոր կամ քածպոր)։
• = Իրան. *bor ձևից փոխառեալ, որի միակ ներկայացուցիչն է նորագիւտ սոգդ. βr'wk՝ (կարդա՛ *βarukə) «բորոտ»։-
• Fwald, Sprachwiss. Abhnd. 2, 66 ա-րաբ. [arabic word] al-baras «բորոտութիւն» (որից սպան. albarazo, պորտ. alvaraz, հֆրանս. albara, albora) համեմատամ է մեր բորոտ բառի հետ։ Սրա դէմ է ռուոս գալիս Müller SWAW 41, 11 յիշեցնելով թէ հյ. բորոտ կազմուած է -ոտ մասնիկով բոր բառից և թէ արաϰ բերէն բառը գոյութիւն չունի առամե-րէնում. նոյն, Armen. VI լտ. fur-fur «թեփ (ցորենի, մորթի, գլխի)» բառի հետ։ Հիւնք. բորբորիտ կամ յն. φώρα «բորոտութիւն» և կամ լն. որբ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Gauthiot
• MSL 19, 128։ Petersson KZ 47, 260 յն. φάρω «ճեղքել», φάρος «ակոս», φα-ρόω «հերկել», լտ. ferio «բաղխել, զար-նել», հսլ. borja, brati «կռուիլ» ևն բա-ռերի հետ, արմատակից հյ. բիր և բրեմ բառերին. նշանակութեան տարբերու-թեան համար հմմտ. լտ. scabies «բոր, քոս», scaber «բորոտ» և scabo «քե-րել»։ Մառ ИАН 1919, էջ 395 նոյն ընդ քոր. իսկ էջ 405-406 վրաց. բո-բոտի, բրազի, արաբ. [arabic word] marīz «հի-ւանդ» և [arabic word] baras «բորոտութիւն» բառերին ցեղակից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ջղ. բ'որ, Ննխ. Պլ. բօր, Ախց. Կր. Սչ. բ'օր, Հմշ. պօր, Սեբ. բ'էօր, Զթ. բ'իւր, բ'իւր.-Ախց. Երև. Կր. բ'օրօտ, Ալշ. բ'օրոդ, Ննխ. Պլ. բօրօդ, Սչ. բ'օրօդ, Հմշ. պօրօդ, Ռ. փօրօդ, Ասլ. բ'էօրէօ*, Հճ. բ'ույոդ, Զթ. բ'իւ-րիւդ, բ'իյիդիլ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბოროტი բորոտի «չար, գէշ, վտանգաւոր, մոլի, անարդար, եղեռնաւոր», მებოროტება շեբորոտեբա, განბოროტება գանբորոտեբա «ձանձրանալ, բարկանալ, տը-կարանալ», ბოროტობა բորոտոբա,სიბოროტვ սիբորոտե «չարութիւն, չարագործութիւն», ბოროჯ-მანკამება բորոտ -մանքամեբա «մե-քենայութիւն, խարդաւանք», უბოროტი ու-բորոտի «ամենևին չարութիւն չանող, շատ բարի», թուշ. բորտոբ «գէշութիւն, կեղտո-տութիւն». այս բառերի նշանակութեան տար-բերութեան համար հմմտ. պրս. [arabic word] pis «բորոտ, կեղտոտ», թրք. pis «կեղտոտ, վատ», Վն. կռոտ «բորոտ. 2. գէշ, անպի-տան», լտ. scaber «բորոտ, քոսոտ. 2. կեղ-տոտ, անմաքուր. 3. չարաճճի»։ -Հայերէնից փոխառեալ է թւում նաև թաթար. [arabic word] bert «քոսոտ, բորոտ, փուճ, անպիտան» (Будa-говь 1, 251), որ թաթարական արմատներով ստուգաբանութիւն չունի։
ԲՈՐ λέπρα lepra որ եւ ԲՈՐՈՏՈՒԹԻՒՆ. Ազգ փոխադրական կեղոյ ի մորթ մարմնոյ մարդոյ՝ գոյացեալ յապականութենէ արեան, սաստիկ մարմաջեցուցիչ. բոր, քոսոտութիւն.
Զիւրն հոգւոյ ախտ ի նոսա փոփոխելով՝ որպէս զբոր. (Շ. ընդհ.։)
Նախ սրբէ զբոր մեղաց. (Երզն. մտթ.։)
nitre, borax;
հանք —ի, vein of nitre.
• , ի-ա հլ. (գրուած է նաև բուրակ, բաւրակ, բօրակ, բարակ) «մի տեսակ հան-քային նիւթ. լտ. nitrum» Երեմ. բ. 22. Ա-գաթ. 106. Եղիշ. հյր. մեր 199. Վրք. հց. Բ. 323. Ճառընտ. Մխ. դտ. Գաղիան, նոր բա-ռեր են հայբորակ, աղբորակ, բորակածին։
• -Պհլ. *borak ձևից, որ չէ աւանդուած, բայց հմմտ. պրս. [arabic word] bōra «բորակ», որից փոխառեալ են ասոր. [syriac word] burqā, վրաց. ბორა բորա, ბორაკი բորակի, արաբ. [arabic word] bavraq, buraq, թրք. [arabic word] boraq, ֆրանս. անգլ. borax, սպան. borrax, borraǰ, իտալ. borrace, ռուս. боръ հոմանիշները։ Բորա-կը՝ ըստ Լէմանի՝ իններորդ դարում մտաւ Եւրոպա։-Հիւբշ. 122։
• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ, յե-տոյ ՆՀԲ, Lag. Gesam. Abhd. 21 ևն, բոլորն էլ համեմատելով պրս. բառի հետ [other alphabet]
• ԳՒՌ.-Երև. բ'օրակ կամ աղի բ'օրակ «շատ աղի», Ալշ. բ'օրագ, Մկ. պmրակ, Վն. պmրmկ. միւսները առհասարակ պարսկերէ-նից կամ թուրքերէնից նոր փոխառութեամբ։ Վանեցոց և Մոկացոց պարակ ձևը շատ լաւ համապատասխանում է Ս. Գրքի բարակ ձե-վին։-Նոր բառ է բորակնոց։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] porak հայերէնից փո-խառութիւն պէտք է դնել նախաձայն ր-ի պատճառաւ՝ փոխանակ b։
ԲՈՐԱԿ νίτρον nitrum գրի եւ ԲՈՒՐԱԿ, ԲԱՒՐԱԿ, եւ ԲԱՐԱԿ. Հող հանքային՝ աղենման գունով եւ համով, մաքրիչ եւ կիզիչ. նատրուն, նըտրուն.
Հրաման ետ բերել աղ եւ բորակ, եւ բարկքացախ. (Ագաթ.։ Նոյնպէս ՃՃ. ստէպ. (զի այդոքիւք շփէին զվէրս վկայից առ առաւել կսկծեցուցանել)։)
Մերկացեալ նստաւ ի ծով բորակին ... մինչեւ կիզեալ սեւացաւ մորթ եւ մարմինն նորա. (Վրք. հց. ՟Է։)
Նիտրոն, բորակ. (Գաղիան.։)
brightness;
heat;
dark, mist;
abundant.
• «վառիլը, այրիլր. 2. եռալը, ե-ռանդ. 3. յորդ». հին մատենագրութեան մէջ առանձին գրեթէ անգործածական է. եռած միակ օրինակն է Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 50՝ բորբ շող լուսոյ «լոյսի յորդառատ ցոլք». ո-րից կազմուած են խաւարաբորբ «յորդ խա-ւարով, մութը շատ» (որ և խաւարաբորբոք1) Սարկ. տոմար. Տաթև. ձմ. ղզ. յորդաբորբ «շատ տաք» (յորդաբորբ ջերմութիւն) Յհ, կթ. լուսաբորբ ԱԲ. օձաբորբ «օձաշատ» ԱԲ. բոցաբորբ Մխ. այրիվ. էջ 58. հրաբորբ Յհ, եմ. Խռստ. 3 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ). աւելի գործածական է արմատը պարզ ձևով գաւառականների մէջ, իսկ -ոք մասնիկով՝ գրաբարի մէջ (հմմտ. բարիոք). ինչ. բորբո-քել «հրահրել» ՍԳր. բորբոքիլ «վառիլ, բռըն-կիլ, հրահրիլ. 2. այրիլ. 3. սաստկանալ. 4. եռքը դուրս տալ (բորոտութեան)» ՍԳր. Ա-գաթ. Կորիւն. բորբոքեցուցանել Ողբ. դ. 11. բորբոքախառն Մծբ. լուսաբորբոք Խոր. վրդվ. Անան. եկեղ. Տօնակ. հրաբորբոք Խոր. հռիփս. և վրդ. Յհ. կթ. Արծր. կայծակնաբոր-բոք Թէոդոր. խչ. ջահաբորբոք Ասոր. Ճա-ռընտ. Երզն. մտթ. բորբոք Լաստ Խոր. ևն ևն։
• = Հնխ. bho-bhr-o ձևից, որ կրկնականն է bher, bhere, bheru, uhreu, bhereu «ե-ռալ, եփել, ծփալ» պարզական արմատի, որի միւս ժառանգներն են՝ լտ. ferveo, fer-bui, fervo, կիմր. berwi, բրըտ. bervein, berucin «եռալ, եփիլ», միռլ. berbaim «ե-փել», գոթ. հբգ. brinnan և գերմ. brennen «այրել, վառել» (ուրիշներ տե՛ս աղբիւր բառի տակ և [hebrew word] alde 225, 286, Ernout-Meillet 338, Kluze 72, Boisacq 1037, Po-korny 2, 167)։ Հայերէնի վերի ձևերը ցոյց ևն տաւես -O-ձայնդարձր, բայց գաւառա-կանների մէջ ունինք նաև -e-ձայնդարձը բերբել ձևով։
• Հները բորբ բառի նշանակութիւնը մո-ռացել էին. յետնաբար հնարուեցան «խաւար, աղօտ, ծածկուած» նշանակու-թիւնները.-Հին. բռ. մեկնում է «բորբ. խաւար. Քողաբորբեալ. առագաստեալ». Քողաբորբ «քօղով ծածկուած» իմաս-տով ունի Ճառընտ. իսկ Թր. քեր. «-︎︎ չափով բառ» նշանակութեամբ. հմմտ. քողաղօտ ()։ Սրանցից է առնում Առաք. պտմ. 41 քողաբորբեալ «ծած-ևած, թագնուած»։ Բառ. երեմ. էջ 57 սխալմամբ գրում է բորգ (բառաշարքը պահանջում է բորբ) և մեկնում է «խա-ւար կամ հնոց կամ տխուր»։ ՀՀԲ մեկ-նում է բորբ «խաւար կամ մութն, կամ աղջամուղջ կամ մռայլ»։ ՆՀԲ բորբ «թուի արմատ բորբոք բառին, և անխը-տիր երևի նշանակել զյորդութիւն հրոյ և ծխոյ», բորբոք. լծ. հյ. բորբ և յն. πῦρ «հուր»։ ՋԲ մեկնում է «պայծառ, բազ-մալոյս. 2. տօթ, տապ. 3. խաւար, թան-ձըր խաւար». ԱԲ «ցաթած լոյս. 2. տա-ռութիւն, ջերմութիւն. Յ. մէգ, մութ, մշուշ. 4. առատ, յորդ». սրանցից դուրս ՓԲ դնում է նաև տարբեր մի բորբ. ի հլ.
• «ծածկոյթ, սաւան» նշանակութեամբ. որից քողաբորբ, քողաբորբեալ բառերը։ Ուղիղ մեկնեց Windisch. 15 բոր-բոք համեմատելով լտ. ferveo բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 60 և Նախալ. 96 համարում է թէ կրկնուած է բըոք ար-մատից, որին կցում է սնս. bhrāǰ̌, յն. ϰλεγω, լտ. fulgeo, flagro, անգլսք. bli-can, գոթ. bairhts, հսլ. blisku ձևերը։ Հիւնք. մորմոք բառից։ Վերի ձևով Meillet BSl հտ. 13, թ. 52, էջ 29։-Scheftelowitz BВ 29, 37 սանս. babhru «մութ կարմիր», յն. φαρῦνει «փայլեց-նել». հսլ. bronū «սպիտակ», լիթ. bá-ras «գորշ» բառերին ցեղակից։ Հա-փանցեան ЗВO 23, էջ 357 բորբոք կրկնուած է *բոք արմատից, որ է=բոց։
• ԳՒՌ.-Երև. բ'օրփ տալ «կրակ տալ, բոր-բոքել, սիրտը կամ եռանդը արծարծել», բ'օր-փէլ, Ղրբ. պէ՛րփէլ «կրակը արծարծել» (յատկապէս «քղանցքով փչել»), նաև «դըր-դել, գրգռել», Ջղ. բ'որբո՛քել, Խրբ. Կր. բ'օր-բ'օքիլ, Ալշ. բ'օրբ'ընգել, Մշ. բ'օրբ'ըգել, Ոզմ. բ'էօրբըքիլ, Նբ. բ'օրբ'ընքել, Սլմ. պէօրպը-քել «կրակը հրահրել»։ Նոյն բառերն են բոր-բոնք Վն. «բորբոքում», բորբոնք զարնել Վն. «հրահրել», բորբոք ըլլալ Մն. «զայրանալ, սաստիկ բարկանալ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბორბოკი բորբոքի «զայ-րանալ, բարկանալ, յանդիմանել, քրթմըն-ջել»։
եւ գ. Թուի արմատ Բորբոք բառին, եւ անխտիր երեւի նշանակել զյորդութիւն հրոյ եւ ծխոյ. ուստի ծագեն Յորդաբորբ, եւ Խաւարաբորբ.
Գունդ բիւրեղ, որ գէղն կամ սպի ունի, ոչ կարէ հեղուլ բորբ շող լուսոյ. (Շիր.։)
Բորբ. խաւար։ (Հին բռ.)
mould, mouldiness, mustiness;
ունել զհոտ —ի, to smell musty.
• «մգլածութիւն, քիւֆ» Գէ. ես. Ոս-կիփ. Մաշկ. Վրդ. պտմ. էջ 3 և ծն. որից բոր-բոսահամ Վստկ. բորբոսահոտութիւն Վստկ. էջ 3. բորբոսային Մխ. բժշ. բորբոսիլ Ճա-ռընտ. Ոսկիփ. Մաշկ. Երզն. մտթ. Վրդն. ել. անբորբոս, անբորբոսային Մխ. բժշ.։
• ՆՀԲ լծ. բոր, բոյս, բորբոք։ Հիւնք. բու և բոտոտ բառերից։
• Գ7Ռ -Ալշ. Մշ. բ'օրբ'ոս, Երև. բ'օրբ'օս, Պլ. փօրվ.օս, Պրտ. բ'սբ'օրօդ «բորբոսնած», Սեռ. բ'օրբ'էս, Տիգ. փօրփուս, Ոզմ. բ'էօրբէօս, Շմ. պիւրպէօսն. Մկ. պիւրպիւս, Ղրբ. փըր-փէշն. -բայական ձևով՝ Խրբ. բ'օրբ'սօդիլ, Ալշ. Մչ. բ'օրբ'rսնել, Ախց. Կր. բ'օրբսնիլ, Տփ. բօրփսնիլ, Ննխ. փօրփսնէլ (հինը բօր-բըսնէլ), Պլ. փօրփսնիլ, Տիգ. փօրփսիլ, Սլմ. Վն. պէօրպսնել, Ասլ. բ'սբ'րէօդիլ, Շմ. պիւր-պէօսնիլ, Ագլ. բըրբէ՛շնիլ, Ղրբ. փըրփէ՛շնիլ, Հճ. բ'mյբ'mսել։
• ՓՈՍ.-Քրդ. [arabic word] perros «բորբոս», [arabic word] ︎ perposi buin «բորբոսիլ»։
(լծ. ընդ բոր, բոյս, եւ բորբոք). εὕρως mucor, situs, caries Գունագոյն աղուամազ եռացեալ ի հին հացս, եւ ի փտեալ պտուղս, ի խիւս ալերոյ, եւ յայլ փուտ իրս խոնաւուտս, ի քարինս, եւ այլն. որք եւ խոշորացուցիւ նկատեալք՝ են տիրապէս բոյսք մանրիկ. բորբոս.
Երրն ... զթարախն, զբորբոսն, եւ զփտութիւնն յայտ առնէ. (Գէ. ես.։)
Տեսանեմք զամենեսեան մի մոխիր, մի գարշահոտութիւն, մի բործբոս, մի որդն. (Մաշկ.։ եւ Ոսկիփոր.։)
Շարժեաց զբոյսս եւ զբանջարս, որոյ սկիզբն է բորբոս հողոյն։ Սկսանի նախ բորբոս ի հողն, եւ ապա արմատանայ, եւ այլն։ (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
Գիջութեամբ եւ ջերմութեամբ բորբոս առնէ ի հողմն. (Ոսկիփոր.։)
mouldy
Ունօղ զհամ բորբոսի. մքլած.
Աղեհամ եւ բորբոսահամ գինի. (Վստկ.։)
cf. Բորբոսահամ.
Ուր իցէ հետք կամ նմանութիւն ինչ բորբոսոյ ըստ բժշկաց.
Այն ազգ ջերմն՝ որ պատճառքն գիճութիւնքն լինին, որք են չորս նիւթն, բորբոսային ասեն։ (Ջերմն) բորբոսային եւ անբորբոս, սուրբ եւ երկարօրեայ. (Մխ. բժիշկ.։)
to mouldy, to grow mouldy, to become musty.
Բորբոս կապել, փտիլ. ապականիլ. խղխայթիլ. բորբսիլ, մքլիլ.
Զի զազիրք եւ բորբոսեալ էին. (ՃՃ.։)
Մի՛ բորբոսեալ տիղմն զզուարճութեան խորհրդով փորես քեզ ջրհոր չարեաց։ Մարմինս մաշեալս եւ բորբոսեալս տեսանեմ ի գերեզմանս։ Որ առաջի աչաց ձերոց այսպիսի բորբոսեալ եմք, եւ մեռեալ. (Մաշկ.։ եւ Ոսկիփոր.։)
Բորբոսեալ նեխութեան վիրօք մորմոքի. (Երզն. մտթ.։)
Քանզի զազրագործք էին եւ բորբոսեալք յամենայն աղտեղութիւնս. (Վրդն. ել.։)
that loves mire or mud;
lascivious, lewd.
ԲՈՐԲՈՐԻՏ կամ ԲՈԲԲՈՐԻՏՈՆ գրի եւ ԲՈՐԲԻՈՍ, ԲՈՐԲԻԱՆՈՍ. ի յն. բառէս βόρβορος , որ է տիղմ, գայռ. որպէս Տղմասէր, գարշ, պիղծ. վավաշ. ցանկասէր. մուրտար.
Վաւաշն այն եւ բորբորիտն Շամիրամ. (Խոր. ՟Ա. 14. ուր հին տպ. բորբորիտոն։)
Հրամայէ քննել զժանդագործ բորբորիտոնսն. (Խոր. ՟Գ. 58։)
Առնամոլին եւ վավաշ շամբուշ բորբորիտն պիղծն Սմբատ (առաջնորդ թոնդրակեցւոց)։ Բողքն այն բորբորիտոն կաթոտքն՝ ի տղմատիպ՝ տաղտկալին մեղկեալք. (Մագ. ՟Ա. ՟Ե։)
Վաւաշ, բորբորիտոն, կաթոտ, բոզ, այսք իգականացն անուն (կամ այսոքիկ իգականացն անուանադրութիւնք). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Բորբիոսք (կամ բորբորիտք), որ ասին տղմայինք, զամենայն մեղս անխտիր գործեն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Բորբորիտ.
ԲՈՐԲՈՐԻՏ կամ ԲՈԲԲՈՐԻՏՈՆ գրի եւ ԲՈՐԲԻՈՍ, ԲՈՐԲԻԱՆՈՍ. ի յն. բառէս βόρβορος , որ է տիղմ, գայռ. որպէս Տղմասէր, գարշ, պիղծ. վավաշ. ցանկասէր. մուրտար.
Վաւաշն այն եւ բորբորիտն Շամիրամ. (Խոր. ՟Ա. 14. ուր հին տպ. բորբորիտոն։)
Հրամայէ քննել զժանդագործ բորբորիտոնսն. (Խոր. ՟Գ. 58։)
Առնամոլին եւ վավաշ շամբուշ բորբորիտն պիղծն Սմբատ (առաջնորդ թոնդրակեցւոց)։ Բողքն այն բորբորիտոն կաթոտքն՝ ի տղմատիպ՝ տաղտկալին մեղկեալք. (Մագ. ՟Ա. ՟Ե։)
Վաւաշ, բորբորիտոն, կաթոտ, բոզ, այսք իգականացն անուն (կամ այսոքիկ իգականացն անուանադրութիւնք). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Բորբիոսք (կամ բորբորիտք), որ ասին տղմայինք, զամենայն մեղս անխտիր գործեն. (Ոսկիփոր.։)
heat, violent heat, inflammation, fire;
effervescence;
fervour, rapture.
hot, inflamed, with great heart
• տե՛ս Բորբ։
(լծ. հյ. բորբ. եւ յն. բիռ, որ է հուր). Վառումն, լուցումն. բոց.
Հողմ ուժգնակի շնչեցեալ՝ բորբոք արկանէր հրատին։ Զբորբոք ահագին հրատին շիջուցանել. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Զխոհականութեանդ քո վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն։ Զբանին վա՛ռ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ անմահանամ. (Խոր. ՟Ա. 1. եւ Խոր. թղթ. առ արծր.։)
cf. Բորբոք.
ԲՈՐԲՈՔԱԽԱՌՆ ԲՈՐԲՈՔԱՒՈՐ. Բորբոքեալ. բոցախառն.
Հուր բորբոքախառն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Հուր փայլակնաւոր, բոց բորբոքաւոր. (Գանձ.։)
to inflame, to kindle, to set on fire, to burn;
to warm, to heat;
to rekindle, to revive.
ἁνάπτω, καίω, ἁνακαίω, προσκαίω , φλέγω accendo, incendo, uro, comburo, inflammo Վառել, լուցանել, արծարծանել զհուր. սաստկացուցանել զբոց. փաղաղել. բոցակիզել. այրել. տոչորել. բռընկցնել, հրահրել, էրել չափել.
Բորբոքեցից հուր ի վերայ պարսպացն. (Ամովս. ՟Ա. 14։)
Զփայտն բազմացուցից ... հուր բորբոքեցից, զի միսն հալեսցի. (Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 10։)
Այրեսցէ՛ մինչեւ ի դժոխս ներքինս. կերիցէ զերկիր եւ զարմտիս նորա. բորբոքեսցէ՛ զհիմունս լերանց. (Օրին. ՟Լ՟Բ. 22։)
Զբորբոքողսն կիզոյր. (Խոսրովիկ.։)
Զարծարծունմ ցանկութեանց բորբոքէ խօսք կանանց. (Նեղոս.։)
Բորբոքեաց զթագաւորն իբրեւ զհուր անշիջանելի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Առաւել զԱստուծոյ բարկութիւնն բորբոքեալ։ Եւ զոր պարտ էր քահանայիցն զածուցանել, նոքա առաւել բորբոքէին. (Մխ. երեմ.։)
cf. Բորբոքեմ.
Զի մի՛ ի բարկութիւն զնա բորբոքեցուցանիցէ. (ՃՃ.։)
Բորբոքեցոյց (կամ բորբոքեաց) հուր ի սիոն. (Ողբ. ՟Դ. 11։)
to be inflamed, kindled, to flame, to crackle;
to be in a passion;
to be mad.
նոյնպէս եւ ի յն. եւ լտ. Վառիլ. արծարծանիլ, սաստկանալ բոցոյ. բռընկիլ, հրահրիլ, վառիլ.
Եւ բորբոքեցաւ հուր ի վիմէ անտի, եւ եկեր զբաղարջսն։ Բորբոքեցաւ բոց հրոյն ի վերայ փայտից սեղանոյն։ Եւ հնոցն բորբոքէր եօթնպատիկ առաւել յոյժ։ Հուր եկի արկանել յերկիր. եւ զի՞նչ. կամիմ թէ արդէն իսկ բորբոքէր։ Ասող մի մեծ՝ բորբոքեալ իբրեւ զղամբար։ Առաջ նորա հուր ծախիչ, եւ վերջ նորա հուր բորբոքեալ։ Ի հնոցն հրոյն բորբոքելոյ։ Սրբեսցէ զնա հրով բորբոքելով։ Եւ ոչ շիջցի բոցն բորբոքեալ։ Եւ տեսիլ փառաց տեառն իբրեւ զհուր բորբոքեալ ի վերայ գլխոյ լերինն։ Երբեմն ի մէջ ջրոյն առաւել քան զզօրութիւն հրոյ բորբոքէր. եւ այլն։
Կրակ ի բազում նիւթոց լինի, ի նոցունց աճեալ բորբոքի. (Փարպ.։)
Աշտանակօք կամ ջահիւք բորբոքելովք. այսինքն լուցելովք. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։ ՃՃ.։)
Կամ Այրիլ. կիզանիլ. տոչորիլ. բոցակէզ լինել. էրիլ.
Եւ լեառն բորբոքէր հրով մինչեւ յերկինս. (Օրին. ՟Դ. 11։ ՟Ե. 23։ ՟Թ. 15։)
Զաւակ նոցա սատակեսցի ... կանայք նոցա բորբոքեցան հրով. (Թուոց. ՟Ի՟Ա. 30։)
Բորբոքեցան ցանկութեամբք իւրեանց ի միմեանս։ Անմտութիւն բորբոքեալ ի սիրտ երիտասարդի։ Հրով այրեսցէ, եւ բորբոքեսցին ամօթով իւրեանց.եւ այլն։
Ի տենչանս բորբոքէր. (Խոր. հռիփս.։)
Ասի եւ զբորոտութենէ, որպէս Ի վեր եռալ. ի վեր երեւիլ. ըստ յն. ի դուրս ծաղկիլ. ἑξανθέω effloresco, emergo
Զի բորոտիութիւն է ընդ կեղոյս բորբոքեալ։ Բորոտութիւն բորբոքեալ է. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 20. 57։)
inflammatory.
Որ բորբոքէ՝ ըստ ամենայն նշ. բորբոքօղ. վառօղ. լուցկիք.
Բորբոքից հրոյ փայտ, եւ բորբոքիչ որովայնամոլութեան՝ կերակուրք. (Նեղոս.։)
Եթէ իցէ անդ բաբեղացի ոմն հուր, զբորբոքիչսն ծախեսցէ. (Սարկ. հանգ.։)
to weigh, to measure;
to weigh, to calculate, to examine, to ponder on, to take into, consideration;
to compare, to confront;
to shoot, to dart, to take good aim at, to hit the mark;
քաջ —, to weigh well, to ponder, to reflect with mature consideration, to pause;
— զխօսս իւր, to be cautious in one's words;
— զփոխարէն, to return like for like, to recompense, to reward, to renumerate;
— զհարուածն, to strike, to adjust one's blow;
— զամենայն աշխարհս, to be worth the whole world;
ըստ կշռելոյ ական, judged by eyesight;
եւ ոչ կշռեսցի արծաթ ընդ գնոց նորա, neither shall silver be weighed for the price therof.
ἴστημι, σταθμάομαι, ζυγοστατέω libro, pondero, appendo եւ այլն. Ընդ կշռով արկանել. չափել կշռով զծանրութիւն իրաց. եւ Կշռով տալ. անվրէպ հատուցանել. վճարել.
Կշռել զհեր գլխոյ։ Կշռել կշռով, կամ ի կշիռս արդարութեան։ Առցես կշիռս, եւ կշռեսցես զնոսա։ Կշռեցաք եւ տուաք զնոսա զարծաթ եւ զոսկին։ Կշռեալ տուաք։ Տաղանդ մի արծաթոյ կշռեսցես (այսինքն վճարեսցես)։ Կշռեցին նմա երեսուն արծաթի.եւ այլն։
Նախարարքն հայոց կշռեցին քաղաքապետին երկոտասան հազար դահեկանս. (Զենոբ.։)
Զփոխարենն կշռեսցէ. (Լմբ. սղ.։)
Արդարապէս կշռէ աշխատութեան ձերում զվարձն. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ի՟Թ։)
ԿՇՌԵԼ. δοκιμάζω, κρίνω, ἑγκρίνω perpendo, examino, probo եւ այլն. Փորձել. քննել. ընտրել. դատել. չափել. խորհել. որոշել իրօք կամ մտօք.
Կշռես զիրաւունս, եւ քննես զսիրտս. (Երեմ. ՟Ի. 12։)
Զգործ իւր կշռեսցէ իւրաքանչիւր ոք. (Գաղ. ՟Ղ. 4։)
Ոչ իշխեմք կշռել, եւ հաւասարել զանձինս մեր ոմանց. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 12։)
Ամենայն մարդասէր կամօք կշռելով իմ՝ հրամայեցի ամենայն ազգաց. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 11։)
Կշռեա՛ ինձ արժանն բաւականութեամբ. կարգաւորեա՛. (Առակ. լ. 8։)
Կշռել եւ խորհել, ասել եւ առնել՝ որ ի հաճոյս աստուծոյ. (Յճխ. ՟Դ։)
Կշռեաց ի մտի իւրում. (Կոչ. ՟Դ։)
Զանձինս եւ ո՛չ բնաւ կշռեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
ԿՇՌԵԼ. συγκρίνω comparo. Համեմատել. բաղդատել. հաւասարել.
Ոչ կշռեսցի արծաթ ընդ այլսն կշռեսցին, վատթարագոյնգտանին. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 19։)
Յորժամ կշռեսցես դու ի գիրս աւետարանի խելամուտ լինիս։ Յամենեցունց ընդ միմեանս կշռեալ համեմատութենէն ճշմարիտ գիւտն հասանիցի։ Կշռիցէ զհռոմայեցւոց ժամանակսն ընդ յունաց։ Առ նինեաւ կշռի եգիպտացւոց ՟Ժ՟Զ հարստութիւնն. (Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր.։)
Են ցաւք՝ որ ի կշռելոյ խառնուածոց. այսինքն յանհամեմատութենէ. (Եզնիկ.։)
Զիա՞րդ կշռեսցի ընդ խաչի քո կրից։ Ընդ մերումս կշռիս։ Մի՛ կշռեսցին ընդ ջանից մարդկան. եւ այլն. (Նար.։)
Ուղիղ վերացան, մինչեւ կշռեցան ի հայէին երուսաղէմի. այսինքն դէպուղիղ հայէին ի վերուստ. (Նչ. եզեկ.։)
butter;
cf. Կարագ.
(որպէս ի հյ. նոյնպէս եւ յն. արմատն է կով. βοῦς ). βούτυρον butyrum. Իւղ կաթին կովուց, եւս եւ խաչանց, որ թանձրացեալ գնտանայ հարմամբ ի ծփոցի. կարագ. Տե՛ս (Ծն. ՟Ժ՟Ը. 8։ Օր. ՟Լ՟Բ. 14։ Դտ. ՟Ե. 25։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 2ր։ Յոբ. ՟Ի. 17։ ՟Ի՟Թ. 6։)
Կոգի, որ է կարագ. (Վրդն. ծն.։)
Որպէս աբրահամ որթուն եւ կոգւովն նշանակէր. (Արշ.։)
to tread under foot, to trample on;
to rack, to grind;
to press, to crush, to squeeze;
to trample upon, to grind down, to ride roughshod over, to set at nought;
to invade, to make an invasion;
առ ոտն —, to trample under foot, to stamp upon;
— մարդկան զմիմեանս, to crowd or crush one another;
— զբանակս, to surprise, to make oneself master of, to take possession of the enemy's camp;
— զտուն ուրուք, to make a descent on, to invade;
յիշխանութեան —, to attain to dignity or honour, to be invested with power.
πατέω, καταπατέω calco, conculco. Դնել զոտս ի գետին. գնալ ի վերայ. հետս առնել. Ընդ ոտիւք առնուլ. ճմլել. լեսուլ. հնձան հարկանել. եւ Առ ոտն կոխել կամ հարկանել. արհամարհել. Ճնշալ. նուաճել. յաղթահարել.
Կոխել զշաւիղ կամ զշաւիղս, զգաւիթս, զհող երկրի, զքաղաքն սուրբ, զսրբուն. զեսամս տանն. կամ զկաւ, եւ որպէս զմարդիկ, մարդկան զմիմեանս, զազգս, զվիշապ, զօձս, զբանակս, զկեանս, կամ զկալ կամենասայլիւք. գինիի հնձանս, զհնձան գինւոյ, զայգիս, զհունձս եւ զկութս. եւ այլն։
կոխել զշնչասիրութիւն, կամ զախտս. զչարիս, կամ զերկիւղ եւ զփառս. (Ոսկ. յհ.։)
Կոխել զպատուիրանն, կամ զօրէնս. (Պրպմ. լ։ Շ. ՟բ. յհ. ՟Թ։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Եւ ոչ նաւ կարէ կոխել զնա. այսինքն անցանել ըն ովկիանոսն. (Վրդն. ծն.։)
Բազում անգամ ի միտս ձեր քննեալ կոխիջիք՝ մանր մանր ծամելով. այսինքն որոճեսջի՛ք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
trampling;
— ջրհան, force-pump.
Որ կոխէ (ըստ ամենայն առման).
Մեք օրինացն կոխիչք եւ անօրէնք. այսինքն ոտնահարուք. (Լմբ. պտրգ.։)
thursday;
աւագ, մեծ —, holy -;
գէր —, shrove -.
ՀԻՆԳՇԱԲԱԹԻ կամ ՀԻՆԳՇԱԲԱԹ. ἠμέρα διός, πέμπτη dies Jovis, feria quinta Հինգերորդ օր շաբաթու, այսինքն եօթնեկի. հինգշաբթի.
Չորեքշաբաթի. (Հինգշաբաթի. Տօնացոյց. ստէպ։)
Հինգշաբաթւոյն, Ես առ քեզ տէր աղաղակեցի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յաւուր հինգշաբաթիոջ (կամ թւոջ)։ Ի մեծի հինգշաբաթոջն. (Ճ. ՟Բ.։ Փարպ.։)
Յաւուր մեծի հինգշաբաթուն. (Լաստ. ՟Ը։)
Հինգշաբաթ էր օր չորեքտասան նիսան ամսոյ. (Զքր. կթ.։)
Յերեկոյին հինգշաբաթի՝ անհաս վերնոցըն խոնարհի. (Շ. խոստ.։)
cf. Հրոսակեմ.
Են ոմանք յիմարք, որք յայնժամ սկսանին հինել, յորժամ պարտին զգենուլ. (Ոսկիփոր.։)
cf. Որպէս.
Մակբայ՝ մարտակաց, եւ կամ ճշգրտութեան. ո՛րպէս, ո՛րգոն, հի՛պէս. (Թր. քեր.։)
Քանակին ոչինչ է ներհական. հիպարքոս, եռականգնումն, կամ մակերեւութոջն. (Արիստ. քանակ. եւ Արիստ. առինչ.։)
sickly;
very ill;
cf. Հիւանդաբար.
Կարի հիւանդ. յն. խօթացեալ. ἁσθενῶν.
Զտրոփիմոս թողի ի մելիտոս հիւանդագին. (՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 20։)
Եւ որպէս Հիւանդաբեր.
Տիրէ ի վերայ նորա ցաւք հիւանդագինք. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Հիւանդարան.
νοσοκομεῖον nosocomium, valetudinarium. Բնակարան հիւանդաց. տեղի դարմանոյ հիւանդաց.
Հիւանդանոցս եւ աղքատանոցս։ Հիւանդանոցս կարգէր եւ հիւրանոցս. (Նոննոս.։ Մեսր. երէց.։)
Փոխանակ հիւանդանոցացն յունաց. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Եկեղեցի հիւանդանոց է ամենայն մեղաւորաց. (Սեբեր.։)
indisposition, ailing, illness, sickness, infirmity, disease, complaint, disorder, malady, distemper;
passion;
թեթեւ, դժնդակ, վտանգաւոր, մահացու, ծանր —, slight, painful, dangerous, serious, fatal illness;
հիւանդանալ —, անկանել ի —, to catch, to contract a disease;
ախտանալ — անբուժելի, to be seized with an incurable malady;
զայրացուցանել կամ մեղմացուցանել զ—, to increase, to alleviate pain or sickness;
բժշկալ զ—, to cure;
անցուցանել զ—, բժշկիլ, կազդուրիլ ի —թէնէ, to get well, to be cured, recovered from illness;
կեղծել զ—, to feign sickness;
cf. Թօթափիմ, cf. Հինօրեայ.
ἁσθένεια, ἁρρωστία, μαλακία, νόσος aegritudo, infirmitas, morbus, languor. Վիճակ հիւանդի. խօթութիւն. ախտ. ցաւ. տկարութիւն.
Գուցէ պատահիցէ նմա հիւանդութիւն։ Զամենայն անկողինս նորա դարձուցանէ ի հիւանդութեան նորա։ Եթէ կեցցե՞մ ի հիւանդութենէ աստի իմմէ յայսմանէ։ Յանհնարին հիւանդութեան։ Անկայ ի հիւանդութիւն դժուարին։ Բժշկէ զամենայն հիւանդութիւնս քո։ Բժշկէր զամենայն հիւանդութիւնս, եւ զամենայն ախտս ի ժողովրդեանն.եւ այլն։
Չա՛ր է նախանձ. ի հիւանդութենէս յայսմանէ լի են դատաստանք դատաւորաց։ Մերժել զհիւանդութիւնս այնոցիկ, որք զտունս պայծառս շինեն։ Հիւանդութիւնս այս (կոծոյ) առաւել յաղթահարէ զկանայս. քանզի պարծանս համարին զլալիւնս եւ զաղաղակս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18. եւ 16։)
Յորում ժամու հիւանդութիւն նախահօրն պատմի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զմեծագոյն հիւանդութիւն զանուսումնականութիւնն գործեն. (Պղատ. տիմ.։)
full of humours, plethoric;
juicy, succulent;
— երկիր, fertile, fruitful land.
Առատ հիւթով. թանձրահող. յուռթի. (յն. վաթի՛ս, այսինքն խոր. թանձր)
Զերկիր պարարտ եւ զհիւթեղ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Զհիւթեղ բերրին, եւ զապալեր անհիւթն։ Զթանձրահող եւ զհիւթեղ անդաստանս. (Պիտ.։)
Հիւթեղ քան զամենայն երկիր. (Նչ. եզեկ.։)
tress;
braid;
plait;
— վարսից, tresses, plait of hair.
Գիսակ. վարսք հիւսեալ. հիւսք գլխոյ կանանց.
Յաղագս հիւսակին բերինիկեայ։ Զհիւսակս իւր հատեալ։ Վերադրեաց բերինիկէ զհիւսակս իւր. (Նոննոս.։ (որ եւ կոչի անդ պսակ հերաց։))
Ծիրանածայր մանուշակացն վարդագեղեալ հիւսակ. (Թէոդոր. կուս.։)
Էին հերք գլխոյն յերկոտասան հիւսակս բաժանեալ. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Ա.։)
Հիւսակ ինչ յօդոյ եւ ի հրոյ իբրու զտեսակ ինչ մաղի շարամանելով, կրկնակ հիւսակ առ մուտն ունելով. (Պղատ. տիմ.։)
Հիւսակ հոգեւոր յեօթնարփեան շնորհաց՝ ջահ վառեալ լուսով զաքարիաս ետես. (Շ. տաղ.։)
Չորիւք հիւսակօք հրաշազարդեալ սեղան՝ կանգնեալ քառանկիւն՝ զարմանասքանչ հրաշիւք. (Նար. տաղ.։)
woven, plaited;
twisted, knit;
open, in open-work;
lace, bone-lace;
գուրպայք —, open-worked stockings.
( ἕργον) πλοκῆς (opus) complicatinis συμπεπλεμένος complicatus, connexus. Հիւսուածոյ. հիւսածոյ. հիւսեալ. (իբրու՝ որկէն կամ որգունակ հիւս)
Մանուածոյս ծաղկեալս, գործ հիւսկէն։ Արասցես տախտակ մի՝ հիւսկէն վերջիւք։ Խառնեալ յերկոցունց կողմանց ընդ միմեանս հիւսկէն։ Օձնիք՝ հիւսկէն դրապանաւ. (Ել. ՟Ի՟Ը. եւ ՟Լ՟Թ։)
Հիւսկէն զգործ խորանին եւ վակասին ասէ, որ էր վերտ՝ գործ ոստայնի. (Նչ. եզեկ.։)
Երգաղն անօթ ինչ է հիւսկէն. (Կիւրղ. թագ.։)
texture, tissue;
tress, plait, braid;
entwining, interweaving, contexture, composition;
— բազմախորշ, ցանցակերպ, բազմանօթ, cellular, reticular, vascular texture.
Իր կամ բան հիւսեալ. հիւսք. շարամանութիւն. յօրինուած.
Արուեստական հիւսուածովք. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Ողբոցս հիւսուած։ Զայս հիւսուած բանի. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ձ՟Ը։)
Կարօտի կատարեալ վարժիչ հիւսուածոյ բանից. (Երզն. լս.։)
divination, augury, prognostication, witchcraft, sorcery, conjuration, enchantment;
— յանուանէ, onomancy, nomancy;
չարագոյժ —, evil presage;
հմայութիւնս առնել, հմայս հմայել, to seek a sign or augury;
to believe in divination;
cf. Հմայեմ;
հմայից անսալ, to have faith in diviners;
լուծան հմայք, the charm is broken.
οἵωσις, οἱώνισμα, οἱωνισμός , κληδονισμός, μαντεία, -είον ominatio, omen, augurium, praestigia, -gium;
vaticinium, hariolatio. (լծ. իմայք. իմացք. եւ հմտութիւն) Սուտ գուշակութիւն. ըղձութիւն. ըղձապատումն լինել. կախարդութիւն.
Հմայք մեղք են։ Հմայից եւ դիւթութեանց անսան։ Լցաւ աշխարհ նոցա հմայիւք։ Հմայս հմայել։ Ըղձութիւնս եւ հմայս.եւ այլն։
Բազում հմայք (լինին) վասն ճանապարհի. խառնեն բազում հմայութիւնս (եւ յայլ իրս). (Կանոն.։)
Եւ Գործիք հմայութեանց. յուռութք. հմայեակ. եւ Հմայօղ.
Պահպանական հմայս ի բազուկս եւ ի գլուխս նոցա կապէին։ Հմայիւքն յերուսաղէմ դիմէ. (Նախ. եզեկ.։)
Ի յոմանց իմաստական ախտարակաց խտրադիմայ հմայից. (Նար. մծբ.։)
obedience, submission, subjection;
homage, vassalage;
կրաւորական, կոյր —, passive or blind obedience;
non-resistance;
լաւ է — քան զզոհ ընտիր, obedience is better than sacrifice;
ի — ածել, to reduce to obedience;
գալ ի —, to return to obedience;
ունել ի հնազանդութեան, to maintain or hold in obedience.
Բարւոյ կամացն ծնունդ բարի եւ հնազանդութիւն. (Յճխ. ՟Ժ։)
ὐπακουή, ἑπακρόασις obedientia, auscultatio ὐποταγή subjectio. Հնազանդիլն. հնազանդն գոլ. լսողութիւն. անսացողութիւն. ունկնդրութիւն. հլութիւն. եւ հպատակութիւն. ստորադասութիւն. մռողութիւն.
Լաւ է հնազանդութիւն քան զճարպ խոյոց։ Իբրեւ զորդիս հնազանդութեան։ Ի հնազանդութիւն հաւատոց, կամ արդարութեան, կամ խոստովանութեան։ Որ ի հնազանդութեան կայցեն, կամ իցեն։ Ամենեքեան հնազանդութեամբ լսէին միում։ Որոց եւ ոչ առ ժամանակ մի անսացաք հնազանդութեանն եւ յն. ստորակարգութեան) եւ այլն։
Հնազանդութիւն որդւոյ հօր՝ զկամացն լրումն ասեն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Այսպէս զօրաւոր է հնազանդութիւն հարց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Ի հնազանդութեան կային զամենայն ժամանակս պարսից թագաւորութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ խոնարհեալ ընդ հնազանդութեամբ (այսինքն ստորադասութեամբ), ոչ պարագրեալ ընդ փոքրկութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
to grow old;
to wear out, to waste;
— լուսնի, to wane;
— ախտից, to grow inveterate, to get rooted, to take root, to become chronic, inveterate, rooted;
— սովորութեան, to become obsolete, disused;
— ուրեք, to make a lengthened sojourn, to pass many years in a place;
հնացեալ մոլորութիւն, inveterate or rooted error;
հնացեալ աւուրբք or ծերութեամբ, հնացեալ եւ մաշեալ ալեւոր, wasted, worn out with old age, aged, very old, in years, decrepit;
հնացեալ աւուրբք չարութեան, aged in guilt.
Զիս զհնացեալս մեղօք. (Շար.։)
παλαόομαι veterasco, antiquor, vetus reddor Հին լինել. յերկարել զժամանակս. յերկարաձգիլ. ծերանալ. եւ Մաշիլ. ապականիլ. փտիլ. հիննալ.
Ոչ հնացան ձորձք ձեր։ Որ իբրեւ զտիկ հնացեալ են։ Իբրեւ զձորձս հնասջիք։ Քսակս առանց հնանալոյ (յն. ոչ հնանալիս)։ Կօշիկք նոցա ոչ հնացան։ Քուրձս հնացեալս։ Հողաթափք կամ հանդերձք հնացեալք։ Որ հնանայն եւ ծերանայ, մերձ է յապականութիւն։ Ամպարիշտք հնացեալք, եւ ի մեծութեան են։ Ա՛յ հնացեալ աւուրբք չարութեան։ Զբազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց։ Բորոտութիւն հնացեալ իցէ ի մորթ մարմնոյ նորա. Վէմ հնասցի ի տեղւոջէ իւրմէ. եւ այլն։
Ոչ նորոգի, եւ ոչ հնանայ. (Յճխ. ՟Ա։)
Աշխարհ ծերանայ եւ հնանայ. (Եզնիկ.։)
Հնացեալ ծերութեամբ կամ աւուրբք. (Իգն.։)
Եւ էր ալեւոր ըստ մարմնոյ, եւ հնացեալ արտաքին մարմինն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Հնացեալ եւ մաշեալ ալեւոր մարդ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Գործք մեր հնանայ առ վերջինսն, եւ մոռացեալ լինի. (Լմբ. իմ.։)
Ի նորանալ եւ ի հնանալ լուսնին. (Երզն. մտթ.։)
Զքոյին պատկերս մեղօք հնացեալս. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Ախտ հնացեալ յանձին՝ բարք լինին, եւ բարք հնացեալք՝ բնութիւն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
five headed;
— գիրք մովսեսի, the Pentateuch.
πεντάτευχος pentateuchus, quinque volumina habens. Որոյ են հինգ գլուխք, հատուածք, հատորք. (առ մեօք ասի Հնգամատեան գիրք մովսիսի)
Հնգագլխեան գրովք։ Ըստ հնգագլխեան գրոցն մովսիսի. (Ասող. ՟Ա։ 1։ ՟Գ. 21։)
Indian;
black, negro;
—ք, India;
— փայտ, ebony, ebon;
— եղէգն, bamboo;
— ընկոյզ, nutmeg;
— որդն, silk-worm;
— մրջիւն, ant-lion;
— հաւ, turkey, turkey-cock;
գնալ ի —ս, to go to the Indies.
ἱνδική india, indi Աշխարհն եւ Բնակիչք ներքին կողմանն ասիոյ. հնտըստան, եւ հնտըստանցի.
Ի կողմանցն հնդկաց մինչեւ ի կողմանս եթւովպացւոց։ Ի հնդկաց աշխարհէն մինչեւ յեթովպիա։ Ի հնդկաց մինչեւ յեթովպացիս։ Զաշխարհն հնդկաց եւ զպարթեւաց. (՟Ա. Եզր.։ ՟Ա. Մակ.։)
ՀՆԴԻԿ. αἱθίοψ . (այրեցած դիմօք). Αἱθιοπία aethiops, aethiopia. Եթովպացի, եւ աշխարհն եթովպացւոց. խափշիկ. հապէշ, հապէշտանցի.
Առաջի նորա նախ հնդիկք անկցին։ Ետուր զնա կերակուր զօրացն հնդկաց։ Եթէ փոխիցէ հնդիկ զմորթ իւր։ Հնդիկք յառաջագոյն ձեռնտու լիցին առ աստուած. (Սղ. եւ Երեմ.։)
ՀՆԴԻԿ. ա. Սեւամորթ. սեւադէմ. սեաւ.
Հնդիկ եմ, եւ սպիտակ։ Հնդիկ եւ սեաւ դու։ Թէպէտեւ հնդիկ իցես մարմնովդ, հանդիպելոց ես փրկութեանս. (Վրդն. երգ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։ Ածաբ. մկրտ.։)
ՀՆԴԻԿ ՓԱՅՏ ՍԵՒԱԹՈՅՐ. ՑՈՒՊ ՍԵԱՒ ՀՆԴԻԿ. որպէս յն. Եբենեան փայտ կամ ցուպ. ապանօղ։ (Պտմ. աղեքս.։)
Հնդիկ մրջիւնն ոսկի լերինս է կուտեալ. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Զհնդիկ որդնէ ասեն. ի կեպարանս թրթրոյ երեւի փոքրիկ. նիւթիչ է մետաքսին կերպասու. (Վեցօր. ՟Ը։)
stove, furnace, oven;
— հալողութեան, բարձր, կոնաձեւ, ցոլացուցիչ, խառնարանի, պառակաւոր, melting furnace, blast furnace, shaft furnace, reverberatory furnace, puddling furnace, muffle furnace.
(որպէս թէ Հրնոց) Փ κάμινος, κλίβανος caminus, fornax, clibanus, fornus. ուռն. վառարան յարկածածկոյթ. եւ Թոնիր. եւ Հալո. քուրայ, բովք.
Մրրիկ կամ մոխիր հնոցի։ Հնոց երկաթեղէն եգիպտոս. կամ հնոց աղքատութեան, չարեաց։ Հնոց հրոյ, կամ հրոյ բորբոքելոյ։ Շուրջ հնոցաւն. եւ այլն։
Երկաթի հնոց զչարչարանս եգիպտոսի կոչէ. (Մխ. երեմ.։)
Հնոցն, եւ տապ իւր. (Նար. ՟Զ։)
Արկանել զմեզ ի հնոց ցանկութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
Եմուտ զհետ առնն իսրայելացւոց ի հնոցն. եբր. որպէս թէ կամարակապք ձեւ հնոցի. ըստ այլոց՝ պոռնկանոց. ըստ վարդանայ՝ ներքսագոյն սենեակ։
oldness;
age, old age, decay;
antiquity;
relic of antiquity;
old rubbish;
—ք անւոյ, the antiquities, the ancient monuments of Ani;
— ծերութեան or ալեաց, extreme old age, hoary old age;
decrepitude;
— օձից, the slough or cast off skin of serpents.
παλαιότης vetustas, antiquitas. Հին կամ հնացեալ գոլն. փտութիւն. ապականութիւն. եւ Վաղեմի գոլն. երկարութիւն ժամանակի. ծերունի. հին ըլլալը, հննալը.
Նորոգութեամբ հոգւոյն, եւ ոչ հնութեամբ գրոյն։ Փայլածուն է ի հնութիւնս. (Հռ. ՟Է. 6։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 18. 21։)
Տանէին զբազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց ... տարակուսեալ տկարութեամբ ի հնութեան ժամանակի. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
Ակնածեալ ի հնութենէ ալեացն։ Զի հայէին զհնութիւն ծերութեան նորա. (Ճ. ՟Բ.։ Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
Հնութիւն մաշուածոյ հողեղէն նիւթոյ, կամ մարդկային տգիտութեան. կամ արարածոց, ամբարշտութեան, մահաբեր գործոց, կուրութեան հարցն. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Գ։ Մաշտ.։)
Այլ զի հասարակաց ասի այժմ աղօթքն, ի հնութենէ եղեալ են բանքն. (Խոսր. պտրգ.։)
Հնութեամբ ժամանակի մոռացեալ եղեն առ վերջինսն. (Լմբ. իմ.։)
to sound, to resound, to boom, to echo;
— պղնձոյ, to toll, to ring, to gingle, to tinkle;
— ծովու, to murmur, to roar;
— հողմոց, to blow, to whistle, to rustle;
— հրացանի, to whizz, to whistle;
— հրետի, to boom;
— բանից, to announce, to spread abroad, to publish;
— զբառս, to pronounce;
ոչ բարւոք — ականջաց, to grate upon, to offend the ear;
— դրամոց, to chink.
եւ ն. Արմատն է Հունչք. (լծ. կանչել. խանչել. գանգել. վանգել. գոչել) ἡχέω, ἑξηχέω sono, tinnio φωνέω vocem edo βοάω clamo βομβέω bombum edo ῤήγνυμαι scindo, crepo ἁκουστόν ποιέω, ἁκούομαι audire facio, audior եւ այլն. Ձայն արձակել կամ հանել. արձագանգս տալ. շռնչել. շառաչել. հռչակել, իլ. լսելի առնել եւ լինել. եւ Դղրդիլ, շարժիլ ի ձայնէ.
Հնչէր կամ հնչեաց ձայն փողոյն, փողն, պղինձ, բարբառ ի քաղաքի, քաղաքն. երկիրն ի բարբառոյ կամ յաղաղակէ. պարիսպք կամ յատակք, լերինք եւ հովիտք՝ ծով. եւ այլն։
Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Հնչեաց համբաւն ի տուն փարաւոնի։ Ի ձէնջ հնչեաց բանն աստուծոյ՝ ոչ միայն ի մակեդովնիա։ Հնչեցէ՛ք ի մակդող։ Հնչեսցեն երկոքեան ականջք իւր։ Մուրճ եւ ամենայն ինչ երկաթի ոչ հնչեաց ի շինել նորա. եւ այլն։
Հնչեն օրհնութիւնք, կամ փառք թագաւորին անմահի. (Խոր. վրդվռ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Հնչէր լուր գործոյս յամենայն աշխարհիս հայոց։ Սկսան քարինքն հնչել ի լսելիս նոցա ի պատառիլն իւրեանց. (Ճարպ։ Իգն.։)
Հնչեցէք առ իս զբանս ձեր, եւե ես լուայ. յն. ձայնեցիք. (Եզեկ. ՟Լ՟Ե. 13։)
Զգոհացողականն հնչէ. (Անյաղթ բարձր.։)
Ուր ըզզանգակսն հնչէին. (Շ. եդես.։)
Հնչեա՛ զքընար քո, եւ խայտա՛. (Տաղ.։)
Հնչեցին ընդ տիեզերս զաւետիս կենաց։ Ի վերուստ հնչեցին զբանդ կենաց։ Ձայնք հնչեցին սանդարամետք անդնդոց. (Շար.։)
Հնչեաց տաճարն որոտմամբ զձայն. (Կլիմաք.։)
Յորդագոյն հնչէր, քրիստոնեայ եմ. վազէր ընդ բանակն, կանչէր հնչէր. (Արծր. ՟Գ. 4։)
Սքանչելիքն հնչին տակաւին յիմ լսելիս. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Հրեշտակապետացն փողքն հնչին. (Գանձ.։)
Ձայնդ ահաւոր ... ուժգինս հնչեցեալ. (Նար. ՟Ա։)
ՀՆՉԵԼ չ. Իբր Շնչել.
Ի վերնատունն հնչեալ հողմաձայն հնչմամբ։ Ի հնչել հարաւային հողմոյն։ Մինչեւ հնչեալ հողմոյ ուժգին։ Սառնամանիք ցրտոյ հնչեն յոյժ խստական. (Շար.։ Իգն.։ եւ Նար. երգ.։ Յիսուս որդի.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
sound, noise, rumour;
echo;
— զանգակաց, tinkling, peal, jingle, ringing;
— հողմոց, ծովու, murmur, roar;
— խորտակելոյ ալեաց, rushing, dashing;
— որոտման, rumbling, roll;
— անձրեւոյ, pattering;
— հրոյ, crackling;
— հրետից, boom, roar;
— թմբիկ, roll;
— կառաց, rumble;
— հարազանի, crack;
— զինուց, clash, clang;
— շղթայից, clank, clanking;
— ժամացուցի, tick;
— բարբառոյ, aspiration;
— հանել, to make a noise;
եղեւ —, a noise was heard;
— դրամոց, chink.
Հնչումն ձայնից։ Հնչմամբ փողոյ։ Ի ձայնէ հնչման փողոյ։ Փողոց հնչմունք. (Եղիշ.։ Սարգ.։ Շար.։)
Գոչմուք փողոց, եւ հնչմունք եղջերաց. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Բարբառ խնդալից աւետեաց հնչման. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Քաղցրաձայն հնչմամբ նուագեմք. (Տաղ.։)
Կամ իբր Հնչեցուցանելն.
Յոյժ շահիմք ի ստէպ եւ ի յաճախ հնչմանէ յականջս մեր զյարութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 44։)
cf. Հնչիւն;
պղնձագործ հնչողութեամբ, with the tinkling of bells and the clash of cymbals.
Պղնձագործ հնչողութեամբ. (Մաշտ.։)
cf. Հոգաբարձութիւն.
Հոգաբարձութիւն. եւ Հոգացողութիւն. փոյթ. խնամ. որպէս եւ Հոգածն գոլ. տատամսութիւն.
Աշխարհախնամ հոգածութեամբ յարդարէր զկարգ աշխարհիս։ Սա առաւելեաց յամենայն հոգածութիւնս ի գիւտս իմաստութեան. (Արծր. ՟Ա. 15։ ՟Դ. 2։)
Հոգածութեամբ յուղղութիւն ածել։ Նուաղեաց վայրապար հոգածութիւնքն ի մտացն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Որ միշտ լուցեալ բորբոքի ի միտս իւր հոգածութեամբն. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
to provide, to provision;
to furnish, to garnish, to store, to procure;
to take care of, to preserve with care, to keep, to husband;
to care, to mind;
— վասն ուրուք or զումեքէ, to grow or be anxious about, disquieted, uneasy, thoughtful, to trouble one's head or oneself about, to torment oneself, to fret about;
չ— վասն վաղուի, to take no thought for tomorrow;
մի՛ ինչ —այք, don't be uneasy, do not distress yourself.
μεριμνάω, φροντίζω, ἁδολεσχέω curo, solicitor, studeo, cogito, meditor ἁδημονέω gravissime angor. Հոգ տանել. փոյթ ունել. խորհել զգուշութեամբ, կամ տատամսութեամբ. հոգալ, հոգ ընել, մտմտալ.
Ծանրասցի գործ մարդկան, եւ այնմ հոգասցեն, եւ մի՛ հոգասցեն ի բանս տարապարտս։ Հոգալ վասն մեղաց, կամ ոգւոյ, մարմնոյ, հանդերձի, վաղուի։ Ի պատուիրանս քո հոգացայց։ Այլ եւ ի պատուիրանս քո հոգացայց։ Զմէնջ հոգասցէ։ Զմիմեանց հոգայցեն։ Հոգացեալ ի սրտի իմում։ Սկսաւ տրտմել, եւ հոգալ.եւ այլն։
Իբր զպանդուխտ, որ ոչ զտանէ հոգայ. (Մխ. երեմ.։)
Հովիւք զհօտից ոչ հոգան, զփառաց եւ զհեշտութեանց հոգալով. (Խոսր.։)
Հոգացաւ փրկութեան իմոյ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Յօրէնս տեառն հոգայ խոնարհն. (Մծբ. ՟Թ։)
Հոգացի՛ր, թէ ո՛րպէս զիւր չարիքն իւրաքանչիւր ոք յիւրոյ անձնասիրութեան ի ծածկոյթն ստուգապէս տեսանիցէ. (Կլիմաք.։)
Հոգայ զտեառն. հոգայ զաշխարհիս (իրս). (՟Ա. Կոր. ՟Է. 32=34։)
Զնորին հոգացայց. (Յոբ. ՟Ի՟Գ. 14։)
Հոգալ զդիր դպրութեանն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 52։)
Հոգասցո՛ւք զաստուածային ճանապարհս, թէ ուստի՞ սկսաւ, եւ ո՛ւր կատարի. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Հասարակաց հոգացօղն քրտիստոս։ Զամենայն պէտս մեր հոգասցի. (Խոսր.։)
cf. Հողաբլուր.
Իբրեւ զկարկառս եւ զհողակոյտս. (Գէ. ես.։)
Նստան առ նմա իբրեւ ի վերայ հողակուտի մեռելոց. (Իսիւք.։)
Հողակոյտ բլուրս, կամ բլրոյն. (Պիտ.։ Նար. խչ.։)
cf. Հողահարկ.
Մասն կամ բաժին վճարելի վասն հողոյ. տուրք. բաժ վասն բերոց երկրի.
Ի լինել շեղջ ցորենոյն, եւ անդ երկիւղ է ի հողամասն անիրաւ պահանջողաց. (Եփր. պհ.։)
cf. Հողեղէն;
humic;
որդն —, earth-worm, mawworm.
χοϊκός terreus, pulvereus γεώδης terrenus. Հողական. սեպհական հողոյ, երկրի. եւ Հողանիւթ. հողատեսակ. հողեղէն. եւ Որ զեռայ ի հող.
Ի հողային նիւթոյ ոսկի սոփերայ. (Նար. կուս.։)
Հողային մասանց, եւ որչափ օդային իցեն՝ չափաւորութիւն ունելով. (Պղատ. տիմ.։)
Որդն հողային հարեալ զդդմենին. (Գանձ.։)
cf. Հողագործ.
Որ վաստակի ի հող. հողագործ. երկրագործ.
Էին ծնօղքն հրեայք հողավաստակ. (ՃՃ.։)
Ծնօղքն էին հրէայք՝ հողավաստակ. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Բ.։)
equivocal;
cf. Համանուն;
cf. Երկդիմի.
ὀμώνυμος, -ον ejusdem nominis et aequivocus. Համանուն. նոյնանուն. անուանակից. եւ Երկդիմի. ուր նոյն անուն իցէ այլեւայլ անձանց, կամ իրաց. հոմաձայն, նոյն անունով, թէճնիս, ատը պիր՝ քենտի այրը.
Թագաւորէ վաղարշ ի ՟Լ՟Բ ամի հոմանուանն (կամ համանուանն) իւրոյ վաղաշայ պարսից արքայի. (Խոր. ՟Բ. 65։)
Հոմանունքն երկոքեան (աշոտ, եւ աշոտ). (Յհ. կթ.։)
Որ է յաթոռ սուրբ գրիգորոյ, գոլ հոմանուն համանմանոյ։ Զիւր սիրեցեալ որդիացեալ, եւ զհոմանունըն հաստատեալ. (Շ. խոստ. եւ Շ. վիպ.։)
Ա՛յլ ազգ կայր հոմանուն ամոնացւոցն. (Նչ. եզեկ.։)
Հոմանուանք (կամ հոմանունք) ասին, յորոց անուան միայն հասարակ. իսկ ըստ անուան բան գոյացութեան այլ. ո՛րզան, կենդանի՝ մարդն, եւ գրեալն (այսինքն նկարեալն). (Արիստ. ստորոգ.։)
Էն ի հոմանուանց է. իսկ հոմանունքն ընդ սահմանաւ ոչ ստորանկանին։ Պա՛րտ է ի վերայ հոմանուանցն խնդրել, թէ քանի՛ս ունի նշանակութիւնս հոմանունն. (Սահմ. ՟Ա։)
Ոչ որպէս հոմանուն ձայնն ի զանազան նշանակեցեալսն. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Ոմանք զօրութիւնք հոմանունք (կամ հոմանուանք) են. (Պերիարմ.։)
Երկուց հաւասարութեանց գոլով՝ հոմանունք իսկ են ... Հոմանուամբ երբէք վարիլ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ի հոմանուանցն բարւոք բանիւ դասեսցի։ Սահմանք ոչ ի հոմանուանցն. (Կիւրզ. Գնձ։)
grand, magnificent, superb, splendid;
great, excellent, eminent;
— քաղաք, topping, most eminent city;
— այր, a great man;
— իշխան, illustrious prince;
— բժիշկ, celebrated doctor.
ἕκκλητος, περιβόητος, ἑπαινετός inclytus, celebris, laudatus. (ի բառէս Խոյ, խոյկ, կամ հոյ, կամ հոյն. նմանութեամբ զօրաւոր եւ ահաւոր յատկութեանց) իբր Հրաշակերտ եւ ահեղ, մեծամուր, հռչակաւոր. փառաւոր. երեւելի. ականաւոր. շքեղ. գովելի. մեծանուն. անուանի (շինուած, կամ գործ, կամ անձն)
Քաղաքդ հոյակապ։ Քաղաքք հոյակապք։ Հոյակապ տաճար. (Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 17։ Յես. ՟Ի. 9։ ՟Բ. Մակ. ՟Բ. 23։)
Հոյակապ եւ հռչակաւոր զնա ամենայն քաղաքացն ցուցանել. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Զգաւառն այրարատու զհոյակապն եւ զհռչակաւոր եւ զականաւորն. (Փարպ.։)
Հոյակապ յաղթութեամբ. (Խոր. հռիփս.։)
Որոյ քաղաք իւր հոյակապ այսքան, եւ անառիկ բազմաց. (Համամ առակ.։)
Կոկորդ քո հոյակապ գինի ազնիւ. (Զքր. կթ.։)
Հոյակապ էր ի կախարդութեանն (կիպրիանոս). (Ճ. ՟Ա.։)
Հոյակապքն ի մէջ եբրայեցւոցն մարգարէքն։ Բժիշկ հոյակապ. (Եւս. քր.։)
Անուանեալ հոյակապ լինէր այն ինչ՝ որ գործեալ լինէր անդ. (Եւս. պտմ. ՟Է. 16։)
Զհրաշափառ հինգշաբթւոջ հոյակապ խորհրդածութեամբ օր տօնախմբել արժանաւորեցաք. (Զքր. կթ.։)
to taste, to try, to relish;
to eat, to feed;
to drink;
to experience;
— զմահ, to die;
— զաշխարհ, to enjoy the world or its pleasures;
— զքաղցրութիւն խաղաղութեան, to taste the sweets of peace.
γεύομαι gisto, degusto. Առնուլ զճաշակ ուտելեաց կամ ըմպելեաց. ճաշել. ուտել. առնուլ զհամ եւ զհոտ, կամ զփորձ. համտես ընել, ուտել.
Ճաշակել ի շիկաթանէ։ Ոչինչ ճաշակեմ։ Ոչ ճաշակեաց հաց։ Ճաշակեցի սակաւ մի ի մեղուէս։ Ճաշակելով ճաշակեցի սակաւ մի մեղր։ Ճաշակեաց զջուրն գինի եղեալ։ Ճաշակեցին յերկնաւոր պարգեւացն։ Ոչ ճաշակեսցեն զմահ.եւ այլն։
Զմանկունսն իսկ մինչեւ ցամս ութուտասանց ամենեւին ի գինի ոչ ճաշակել ... եւ յետ այսորիկ գինով իսկ ճաշակել չափաւոր մինչեւ ցերեսուն ամսն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Բերան ճաշակէ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Ոչ ճաշակեցին զաշխարհ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եկն եւ ճաշակեաց զմարդկութիւնս մեր. (Մծբ. ՟Գ։)
Ճաշակել զահրուածս, կամ զցաւս. (Մանդ.։ եւ Ոսկ.)
Ունչք՝ որովք ճաշակեցին զհոտ նեխոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
Ճաշակեսցեն զօրինադրութիւնն։ Ճաշակեսցուք եւ մեք զպատուիրանս աստուծոյ. (Նոննոս.։ Շար.։)
Ճաշակեսցէ զդարձ փոխարինին իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
Յուղիղ խրատութենէ ճաշակեցին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Գտանի եւ ՃԱՇԱԿԻՄ, իբ հասարակ բայ յն. ոճոյ.
Բժիշկքն ի խիւսէ եւ ի դեղոց՝ զոր կազմեն հիւանդաց, նախ ինքեանքն ճաշակին. (Տօնակ.։)
cf. Ճաշարան.
Ի գալ յեկեղեցին, եւ ի ճաշատուն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մտանէր ի ներքս ի ճաշարանն. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Ճաշարան.
Ի գալ յեկեղեցին, եւ ի ճաշատուն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մտանէր ի ներքս ի ճաշարանն. (Պտմ. աղեքս.։)
to dine, to take the noonday meal, to eat;
— արտաքս, to dine bill of fare.
Ամենայն երկիրն ճաշէր։ Մուտ ընդ իս ի տուն, եւ ճաշեա՛։ Ճաշէին ընդ նմա։ Եկա՛յք ճաշեցէ՛ք.եւ այլն։
Լուան՝ թէ անդ ճաշելոց է. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 25.) (այսպէս լաւ օրինակքն հյ. որպէս եւ եւ յն. բայց ոմանք գրեն, ճաշելոյ է)։
Ճաշել ընդ նմա յօթեւանին. (Փարպ.։)
Ցանկացաւ ճաշել թուզ, եւ ոչ ճաշակեաց. (Վրք. հց. ՟Ե։)
effusion, shedding, spreading;
— արեան, blood-shed, effusion of blood, slaughter, crnage, butchery;
—իս արեան գործել, հանել արեան —իս, արեան —եօք լնուլ, to slaughter, to shed rivers of blood;
բազում արեան —իք եղեն or գործեցան ի ճակատամարտին, rivers of blood were shed in that battle;
cf. Հեղում.
διάχυσις diffusio. Ճապաղք. հեղումն եւ զեղումն կամ ուղխք արեան սպանութեամբ.
Սկսան կոտորել, եւ եղեն արեան ճապաղիք։ Լինիցին գայլք, եւ հանեն ճապաղիս (կամ ճախճախիս) արեան ի գառանցն. (Զենոբ.։ Ագաթ.։)
Զօրքն հայոց եւ վրաց յանխնայ դնէին զամենայն պարսիկսն արեան ճապաղիս ընդ երեսս դաշտին. (Պտմ. վր.։)
Ոչ սակաւ ինչ արեան ճապաղիս հեղեալ եւ յայնմ եւս աշխարհի. (Յհ. կթ.։)
Հանին ի հօտիցն արեան ճապաղիս (կամ ճապախիս). (Լմբ. սղ.։)
Արեան ճապաղի ի մէջ հարազատաց եւ ազգականաց անկանիցի. ((գրեալ էր, ճաղպախի) Ոսկ. մ. ՟Բ. 8. յն. արեամբք ազգականաց լցցի երկիր։)
cf. Ճառագայթարձակ.
Ո ձգէ արձակէ զճառագայթս. լուսասփիւռ.
Լինել լուսաւորացդ ճառագայթաձիգք. (Ագաթ.։)
Ամանն (լուսաւորաց)՝ որ ունի զճառագայթաձիգ կերպսն. (Պիտ.։)
Ծիծաղելով ծովուն, արեգակնային ի վերայ խաղալով ճառագայթաձիգ ճեմականացն յելս եւ ի մուտս. (Արծր. ՟Ա. 11։)
cf. Ճառագայթարձակ.
Ճառագայթանշոյլ փեհեզատիպ զգեստուքն պճնեաց. (Նար. խչ.։)
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
κίνδυνος periculum, discrimen praelii ἁγών certamen (stadii) ἅσκησις exercitatio եւ այլն. Ճիգն. ճգունք. նեղութիւն. վիշտ. տագնապ. կիրք. չարչարանք. քիրտն. վաստակ. երկ, եւ երկունք. կամաւոր ճնշումն. մրցանք. նահատակութիւն. կրթութիւն. ջան. ժուժկալութիւն միանձանց, մարտիրոսաց, եւ ամենայն առաքինի համբերողաց՝ հանգոյն մրցողաց ի ստադին կամ ի մարտի. լծ. թ. t
Եդ զանձն իւր ի ճգնութիւն մարտի պատերազմի։ Հայի աստուած ի ճգնութիւնս պատերազմիս մերոյ։ Առնուլ յանձն զճգնութիւն ի վերայ քաղաքին։ Որպիսի՛ ճգնութիւն ունիմ յանձին վասն ձեր։ Վասն որոյ եւ զճգնութիւնդ կրէք.եւ այլն։
Որ ի հանդէս քո ճգնութեան։ Խարազնազգեաց ճգնութեամբ։ Ընդ ճգնութիւն սրբոց վկայից։ Ճգնութեամբ սրբոց մարտիրոսաց։ Նահատակեալք ճգնութեամբ ի փորձ զանազան տանջանաց։ Ճգնութիւնք սրբոց քոց քրիստոս. եւ այլն. (Շար.։)
Մարտիրոսական ճգնութեամբ վկայեցին։ Ճգնութիւն համբերութեան։ Պահոց եւ աղօթից ճգնութեան. (Արծր.։ Յճխ.։ Մաշտ.։ Վրք. հց. եւ այլն։)
Բռնութիւն ըմբշաց մենամարտիկ ճգնութիւն։ Յաւուրն ճգնութեան դատաստանին. (Ոսկ. յհ.։)
Նշանակ ճգնութեան ընդ ախոյեանին առ նա զպսակն բերիցեն. (Եզնիկ.։)
Զոտոս նորա ունէր այտումն, եւ ճգնութիւն նեղութեան զամենայն անդամս նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
Պարապեալքն այսպիսում ճգնութեանց դիւանագիրք մատենից։ Ի սաստիկ ճգնութեան պահել (զշինօղսն պարսպաց). (Խոր. ՟Ա. 2. 15։)
running swiftly;
diligence, stage-coach, coach;
— երագութիւն, fast, express train;
— լինել, to run or go at full speed.
Առ ահին եւ խնդութեան ճեպընթացս լինէին. (Երզն. մտթ.։)
cry, shrill cry, shriek, screech, scream;
squalling, wailing, outcry;
աղիողորմ —, piteous cry;
— առնուլ, բառնալ, ղճչի հարկանիլ, to cry, to make a loud outcry, to shriek, to scream, to screech, to squall, to howl, to yelp, to whine;
— բարձեալ աղաղակել, to utter piercing screams.
Թագաւորն եկեալ ի ճիչն եւ ի ձայն աղիողորմ լալեացն. (Մեսր. երէց.։)
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն. (Ագաթ.։)
Վայիւք եւ ճչօք, եւ զճակատ հարկանելով։ Ելանելով ի տեղի մարտին վայիւք եւ ճչօք. (Ղեւոնդ.։)
Ճիչ եւ լալումն լինէր. (Ճ. ՟Բ.։)
ՃԻՉ ԱՌՆՈՒԼ, ԲԱՌՆԱԼ. ԶՃՉԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ. իբր Ճչել. բողոք եւ գոյժ արկանել՝ բառնալ եւ այլն.
Ճիչ առեալ եւ զօձիս պատառեալ։ Ձա՛յն առ, ճի՛չ բարձ։ Ճի՛չ բարձէք ի վերայ մովաբու. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 43։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 12։ Երեմ. ՟Դ. 8։ ՟Խ՟Ը. 31։)
Ճիչ բարձեալ, կամ բառնայցէ. (Յճխ.։ Խոսր.։ Սարգ. եւ այլն։)
Դեւն զճչի հարաւ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Ճչեմ;
ոչ այլ ինչ լսէր, բայց վայ զվայիւ —եալ, nothing was heard but shrieks and woe.
Զարհուրեցաւ, եւ ճիչեաց առ սուրբն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ոչ այլ ինչ լսիւր, բայց վայ զվայիւ ճիչեալ. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Պարծանս համարին զլացն ճիչելով. (Բրսղ. մրկ.։)
to trample, to press, to squeeze, to crush, to bruise, to compress, to contuse;
to soften, to move, to affect;
to trample on, to grind down, to oppress, to crush, to vex, to molest;
— զպտուղս, to bruise fruits;
— զսիրտ, to grieve, to oppress;
— զսիրտ ի գորով, to affect, to melt, to move to pity;
ո՞չ իսկ սիրտք մեր ճմլէին ի մեզ, did not our hearts burn within us ?
συντρίβω, συνθλάω contero, affligo ἑκπλίσσω excutio, opprimo. cf. ՃՄԼԵՄ. որպէս Տալ ճմլիլ սրտի. մորմոքեցուցանել. գալարեցուցանել զաղիս. վրդովել. սիրտը ցաւցընել. կսկծցընել, էրել մրկել.
Զի՞ լայք, եւ ճմլեցուցանէք զսիրտ իմ. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 13։)
Կամելով ճմլեցուցանել զնոսա յաղագս մահուան խորհրդեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
Լացից զահեղ անօրէնութիւնս, որ զիս ճմլեցուցանէ. (Մանդ. ՟Թ։)
Զգթածիդ զսիրտ ճմլեցոյց։ Մորմոքեալ ճմլեցուցանեն զաղէտս կարեացն սրտին ըղձից. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
Ճմլեցուցեալ խանդաղատեսցուք զաստուածային կամացդ սաստն ի զիջումն եւ յողորմութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
to press, to squeeze, to compress, to express, to strain;
to macerate, to mortify, to curb, to subdue, to repress, to constrain, to restrain;
to oppress, to trouble;
— զմարմին, to mortify, to macerate, to afflict the flesh.
Ճնշեցուցանեմ զմարմինս իմ, եւ ծառայեցուցանեմ. (Եփր. վաշխ.։)
compression, straining, pressing, squeezing;
— մարմնոյ, mortification, maceration.
Ճնշութեամբ մարմնոյս. (Լմբ. սղ.։)
Ապականութիւն զբնութիւնս մարմնոյն ընդ ճնշութեան կրթէր. (Եփր. աւետար.։)
Զանգայտ ամպոց զճնշումն։ Ի ճնշմանէն սաստիկ փայլեալ նիւթ կայծական. (Առ որս. ՟Է։ Երզն. ոտ. երկն.։)
Իբրեւ զճնշումն խառնութեան խնկոց. (Նար. կուս.։)
Ի ճնշմանէ արեան ներկեալ լինէին մարմինքն։ Ճնշումն սրտի։ Ի ճնշմանէ շնչերակացն ողբ. (Նչ. եզեկ.։)
to spare, to be saving, to economize, to be parsimonious, stingy;
to settle, to adjust;
cf. Ճշգրտեմ.
φείδομαι parceo συνέχω contineo, retineo. Ճիշդ գտանիլ ի տալն. խնայել. անխայել. զնդալ. ռշդութեամբ եւ ժլատութեամբ վարիլ. պինդ պահել.
Որ սերմանէ ճշդելով, ճշդելով եւ հնձեսցէ. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 6։)
Որ ճշդէ զցորեան, հրապարականէծ լիցի. (Առակ. ՟Ժ՟Ա. 26։)
Ճշդէ զցորեանն շահավաճառութեամբ։ Ճշդեն առաւել քան զյայտնի ցորենավաճառ. (Համամ առակ.։)
Ոմանք զվաճառս ճշդեն, եւ կսկծեցուցանեն զսիրտս գնողացն. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
Յաճախեն ստացուածք քո ի սփռելն քան ի ճշդելն. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Մի՛ խնայելով տացուք, եւ մի՛ ճշդելով. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
ՃՇԴԵԼ. διακριβόω accurate investigo, certifico. Ճիշդ գտանիլ ստուգել զիմն. ճշգրտել.
Զճշդելն եւ զճշմարտելն՝ զայն առաջնոյն թողաք. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 29։)
Խրատէ զմեզ յառակսնֆ զբնութեանս փորձ ճշդեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ապա թէ ճշդէք ի վերայ մեր զտեսիլն սրբոյն սահակայ. իմա՛, ճգնիք ստուգել իսպառ, կամ խստիւ մեկնէք։
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
κατανίσταμαι insurgo, consurgo. Ճոխաբար կամ իշխանաբար վարիլ. զօրանալ ի վերայ. կամիլ հարստահարել. ի վերայ յարձակել. պանծանալ. նազիլ.
Ընդէ՞ր ճոխացեալ էք ի վերայ ժողովրդեանդ տեառն. (Թուոց. ՟Ժ՟Զ. 3։)
Առանց հրամանի աստուծոյ ճոխանալ (ի վերայ այլոց). (Սեբեր. ՟Թ։)
(Ի վերայ) ամենեցուն իբրեւ մանկտւոյ ճոխանալ։ Զի ճոխանալոյ ինչ պատճառս տայցէ կնոջն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Զի մի՛ ամենայնիւ ճոխասցի այր քան զկին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Զի մի՛ վատութիւն քան զքաջութիւն ճոխասցի. (Արծր. ՟Ա. 7։)
Հպարտս առադրէ գիտութիւն. զոր մայր ունելով՝ ի նոյն ապաստան եղեալ ճոխանան. (Լմբ. ատ.։)
Խիզախելով եւ քան զայլսն ճոխանալով՝ ասէր. թէ եւ մերանել եւս հասանէ, զքեզ ոչ ուրացայց. (Երզն. մտթ.։)
ՃՈԽԱՆԱԼ. Մեծանալ. ունել եւ վայելել զպանծալի ինչ. կամ լիանալ յորդութեամբ. փարթամանալ. զարդարիլ. իբր πλουτέω ditesco.
Բանականութեանն յարգանօք կրկին ոխացար. (Նար. խչ.։)
Ճոխանամք նոքօք վեր ի վերոյ քան զարժանն. (Շար.։)
Ի ձեռն առաւել զօրաւոր եւ ճոխացեալ ճառագայթից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
Կամ աղքատ՝ ճոխանայցէ յերազի։ Ճոխանան ընդ սիրելիսն աստուծոյ։ Միայն աստուածպաշտութեամբն ճոխացեալք, որ գլուխն է ամենայնի. (Սարգ.։)
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
Մեծացուցանել. մեծարել. զարդարել.
Թագաւորական հրահանգաց հանդիսիւ ճոխացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
Մտօք ճոխացուցեր. (Նար. ՟Ե։)
Ճոխացուցանել զպատիւ մեծատան. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Յորժամ բանն ճոխացուցանել կամիցիմք. (Երզն. քեր.։)
to mount, to ride;
— ի կառս, ի ձի, to mount or enter a carriage or vehicle;
to ride, to mount on horseback;
— ի նաւ, to go on shipboard, to embark;
անհամետ —, to ride bare-back;
յորս —, to go a hunting or shooting;
զհետ —, to chase, to give chase to, to persecute, to set off in pursuit of, to pursue;
յաւար —, to plunder, to pillage, to sack;
ապրեցաւ հեծեալ ձիով, he fled on horseback;
cf. Կառք.
ἑπιβαίνω (վերելակել). inscendo, conscendo, ascendo. որ եւ ՀԵԾՆՈՒԼ. ռմկ. հեծնիլ, հեծնուլ. Աշտանակել. ելանել եւ նստել ի վերայ գրաստու, եւս եւ կառաց.
Կազմեա՛ ինձ էշ, եւ հեծայց ի նա։ Հեծաւ յէու, եւ գնաց։ Հեծան իւրաքանչիւր ի ջորւոջ իւրում։ Զերիվարն՝ յորում արքայ հեծանէր։ Հեծեալք յերիվարս։ Հեծանէին յերեսուն եւ երկու յովանակս։ Զփարաւոն՝ որ զհետ հեծանէր ժողովրդեան քո բազում զօրօք՝ կառօք եւ երիվարօք. յն. զհետ մտանէր կամ պնդէր. (եւ այլն։)
Յաւար հեծցին։ Յաւար հեծանել (կամ հեծցեն). (Ոսկ. եւ Գէ. ես.։)
Հեծանել յորս. (Խոր. ՟Բ. 8։)
Ստացեալ երիվարս երագեն նոցա հեծանելովն։ Եւ թագաւորքն հեծեալ (իբր յեցեալ) ի զօրութիւն իշխանութեանն՝ չարչարէին զնոսա. (Լմբ. ժղ.։) cf. ՀԵԾԵԱՄ։