cf. Խրտչիմ.
Տ. ԽՐՏՉԻՄ, եւ ՇՐՏՆՈՒՄ։ Սեբեր. ՟Գ։
scarecrow, bugbear;
դոյզն ինչ —, a mere trifle, a nothing.
φόβητρον terriculum, terriculamentum. որ եւ ռմկ. խրտուիլակ, խրչլակ, խունջ, ծանակ . թ. գօրգուլուգ. Ինչ մի խրտեցուցիչ եւ ահարկու. որպիսի է եւ նմանութիւն մարդոյ կամ կենդանւոյ կանգնեալ ի պարտէզս եւ յայգիս ի խրտուցանել զթռչունս.
Եղիցի երկիրն հրէաստանի ի խրտուիլ եգիպտացւոց։ Խից ի խրտուիլ զշաւիղս իմ. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 17։ Ողբ. ՟Գ. 9։)
Խրտուիլ ահի տայր զիւր երկայնամտութիւնն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Խրտուիլ չարին է ժուժկալն. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։)
Եթէ փոքր ինչ խրտուիլ (տեսանեմ), սարսեմ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
to scare, to startle;
to scaro or fright away.
πτοέω, ἁποσοβέω metu consterno, abigo. Տալ խրտչել. շրտուցանել. սարտուցանել. ահաբեկ առնել. վանել. խրտեցնել.
Որ ձգէ քարինս թռչնոց, խրախուսէ զնոսա. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 25։)
Զի մի՛ խրտուցանիցէ (կամ խրտուսցէ) Զլսօղն անդէն ի սկզբանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ եւ Շ. մտթ.։)
Եթէ իւր միայն խնդրէր զպաշտօնն, վաղվաղակի խրտուցանէր զպաշտօնեայս իւր. (Եզնիկ.։)
Խրտուցանել զդարանագործ թշնամին. (Վրդն. երգ.։)
Եւ որպէս Շարժլել. դրդել. խթել.
Իմաստնաց զկծելովն, որպէս խթանն զեզն. (Լմբ. ժղ.։)
start, shuddering.
Խրտուցանելն, եւ խրտչելն. քստմնութիւն. խրտում։
Ոչ ոսկոցն փուչ խրտուցման յանձն բուսուցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to be scared, to take umbrage, to shy, to start aside, to take fright, to be restive.
ἑκπηδάω exsilio πτοέομαι metu consternor. Շրտնուլ. սարտնուլ. հարթչել. խորշիլ. յետս ընդոստնուլ. յահի լինել. յետս ընկնիլ. խրտիլ. խրչիլ.
Յառաջելն՝ ձիս իմ խրտչի. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Նախ զգրաստն ի խրտչելն է ճանաչել. (Վստկ.։)
Խրտչէին իմն ի քրիստոսէ աշակերտքն յվհաննու. (Ոսկ. ես.։)
Յորմէ խոյն խրտուցեալ՝ արտաքս վազէր. (Մագ. ՟Լ՟Ը։)
Ընդ խաղ խրտուսցէ ոք զերիվար, եւ կամ միայն խրտչցի ի տեսանել զոք անպատկառ. (Մխ. դտ.։)
Հողմն յետուստ վարէր, եւ ոչ խրտչէին յահագին խորոցն։ Խրտչէին միտք իմացողաց զզիարդն իմանալոյ. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ծն.։)
retired, lone, lonely, solitary.
ԽՑԱՐԳԵԼ կամ ԽՑԱՒՈՐ. Արգելական ի խցի. բնակեալ ի խուց ճգնաւորական. միայնակեաց.
Քահանայ՝ որ սիւնակեաց է, եւ խցարգել. (Կանոն.։)
Առաքէին արս որս յեղբարց ի սպասաւորութիւն առ ի պէտս վանիցն. (Զի եւ այլ խցաւորացն հոգս տանէին. Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Խցարգել.
ԽՑԱՐԳԵԼ կամ ԽՑԱՒՈՐ. Արգելական ի խցի. բնակեալ ի խուց ճգնաւորական. միայնակեաց.
Քահանայ՝ որ սիւնակեաց է, եւ խցարգել. (Կանոն.։)
Առաքէին արս որս յեղբարց ի սպասաւորութիւն առ ի պէտս վանիցն. Զի եւ այլ խցաւորացն հոգս տանէին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
stupid, dull-witted, idle, lazy, slothful.
νωθρός, νοθροκάρδιος tardus corde. հեղգասիրտ. Տարտամ. թոյլ անպիտան.
Խօթասիրտն արհամարհեսցի։ արանց խօթասրտաց. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 8։ ՟Ի՟Բ 29։)
Մի՛ խօթասիրտ եւ լքեալ ի գործս քոյ. (Սիր. ՟Դ. 34։)
Ի խօթասիրտ հրէական աւանդն. (Լմբ. առակ.։)
fond of refined living.
mouth, tongue;
*parlour.
Գործարան խօսելոյ. լեզու. բերան.
Ի բանիմաստ խօսարանացն եւ ի լսելոյն. (Ագաթ.։)
Ի քառից աստի գեղեցկաձայնեալ, ի տեսանելեաց եւ ի լսելեաց, ի խօսարանաց եւ ի շօշափելեաց։ Սրեալ իբրեւ օձի՝ խօսարանացն իւրեանց. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
betrothed, affianced husband, intended.
μνηστήρ, μνηστεύων desponsatus, et sponsus, procus. այր՝ որ խօսեալ է զկոյս զոք՝ իւր ի հարսն. փեսայ կուսի նշանելոյ.
եթէ աղջիկ՝ որ խօսեալ է յամուսնութիւն՝ փոխի յատելութիւն առ խօսնայրն։ Մինչեւ ցերկուս ամս կացցէ խօսնայրն։ (Մխ. դտ. կամ Օրէնք թգ.։)
Սեպհականեալ մակդիր սրբոյն յովսեփայ աստուածահայր կոչեցելոյ, որ խօսեցաւ եւ էառ իւր ի կին զամենասուրբ կոյսն, եւ մնաց միշտ առանց գիտելոյ զնա.
Որոյ պահապան էր խօսնայրն անեղծ, եւ անապականութեան բնակից։ Հանդերձ յովսեփաւ իւրով խօսնարամբն. (Գր. սքանչ. ի կոյսն.։)
Զխօսնայրն ունէր վարուցն պահապան. (Բրս. ծն.։)
Զյովսէփ զխօսնայրն մարիամու կուսին. (Շ. մտթ.։)
Ըստ օրինացն խնամոց խօսնայր ունէր զյովսէփ. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
in secret, by stealth, secretly, stealthily.
κρύφα, λάθρα occulte, clam συνεσκιασμένως obscure. Ծածկելով իմն. ի ծածուկ. ընդ ծածկութիւ. գաղտ. թաքնաբար. անյայտաբար. ծածուկ.
Միաբանիլ, կամ զօր գումարել, կամ ի վերայ հասանել ծածկաբար. (Ոսկիփոր.։)
Զառաջինն ծածկաբար խօսէր, եւ ապա յայտնապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
Ճառեաց ծածկաբար. (Նանայ.։)
Սկսանի զյանդիմանութեան ճառս ծածկաբար ի կիր արկանել. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Զոր սերովբէքն ծածկաբար ընդունել ոչ բաւէին. այսինքն թեւասքօղելով. (Շար.։)
Իբր ա. Ծածուկ.
Տե՛ս եւ ծածկաբար խորհուրդն, զոր գուշակէր աստանօր. (Նանայ.։)
cryptography.
coverlet;
shelter.
որ եւ ասի Ծածկելիք. ծածկոց. ծածկոյթ. վրայ առնելու կամ դնելու բան. որպէս զգեստ. փռոց.
անճառ խոնարհութեամբ մարմնազգեցին ծածկարանաւ. (Անան. եկեղ։)
Մաքրեսցե՛ս ի հաղբից զծածկարան անկողնոյս. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
մերթ՝ Տեղի թաքստի. ապաւէն. հովանի. պարտըկօղ.
Յոյս ապաւինելոց, ծածկարանդ փախուցելոց. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
pastry-cook.
Ծալարար, կամ ծալածոյ խմորս գործոյ խմորս գործօղ.
Ի սեղանայ օրինացն, ի պղակունարագործացն, եւ ծաղարարաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։) (չիք ի յն։)
pastry;
pastry-cook's business.
floriferous, flowering, bearing flowers.
ἁνθοφόρος, χλοηφόρος floriger, florifer, germinans ἁνθοφυής producens, flores. Որ բերէ կամ բուսուցանէ զծաղիկս. ծաղկաբուղխ.
Ծաղկաբեր դաշտ, լերինք, մարգք, ծառք. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 7։ Եղիշ. ՟Ը։ Վեցօր. ՟Ը։ Ագաթ.։)
Գաւազան ծաղկաբեր, յորում աստուած տպաւորեցաւ. (Ոսկիփոր.։)
Ծաղկաբերք լինելով շուշանօք բանին. (Նիւս. երգ.։)
արմտիք լինին ծաղկաբերք. (Նար. երգ. իբր ուռճացեալք, պարարտք։)
ornamental capital letter, flourished or figured initial.
artificial florist.
flower-garden-er, florist.
floriculture.
adorned with flowers, flowery;
palm-sunday;
— բոլորք, garland, wreath of flowers.
Ծաղկօք զարդարեալ. ծաղկաւէտ. եւ Ուռճացեալ կամ վայելչազարդ իբրեւ զծաղիկս.
Ծաղկազարդ բոյսք եւ տունկք, ծառք, երանգք, առաքինութիւնք, քարոզութիւն. (Խոր. վրդվռ.։ Պիտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Վրդն. սղ.։)
Դիպեցաք երկնահանդէտ լերինս բարձու եւ ծաղկազարդի. (Տօնակ.։)
Գերեզման՝ եւ դրախտ ծաղկազարդ. (ՃՃ.։)
Ծաղկազարդ քարոզութիւն, եւ որ առաջի կայր առաքելոցն. (Ոսկ. ի ծղկզրդ.։)
Քաջազարդ վարդապետացն ծաղկազարդ քարոզութեամբ. (Տաղ.։)
Ո՛վ ծաղկազարդ՝ կենաց բուրաստան. (Գանձ.։)
Ծաղկազարդ պսակ կուսից, եւ մարգարիտ սուրբ հաւատոյ. (Շ. տաղ հռիփս.։)
Ծաղկազարդ բոլորիւք խարախասցի. (Պիտ.։)
Նորափթիթ ծաղկազարդ դնդչեցուցանէ. (Պիտ.։)
ԾԱՂԿԱԶԱՐԴ. գ. Տօն արմաւենեաց՝ յաւուրս գարնանային ծաղկաւէտ վայելչութեանց. ծառզարդար. որպէս եւ Երկրորդ ծաղկազարդ ասի կիւրակէն զկնի համբարձման, զի յայնժամ ըմտ կարգի պաշտամանց լինի վերստին ընթերցուած աւետարանաց բուն ծաղկազարդի։ Շար. խորագր։ Տօնացոյց.։
to adom with flowers.
Ծաղկօք զարդարել. ծաղկեցուցանել. պայծառացուցանել.
Զսիրտն ի չար խորհրդոց մաքրել, եւ առողջիւքն ծաղկազարդել. (Խոսր.։)
Խաղանշան խորհուրդ ծաղկազարդեալ գաւազանին. (Անան. եկեղ։)
Յառաջին աստուածատեսակն գեղ տերեւազգեստ ծաղկազարդ է։ Իբրեւ զդրախտ փափկութեան ծաղկազարդեցայք. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)
Սէր ընկերին զամենայն տեսակս առաքինութեան ծաղկազարդէ։ Ամենայն մասունք առաքինութեան ծաղկազարդեալք. (Ոսկիփոր.։)
stripped of flowers;
— լինել, to shed the blossom.
ԾԱՂԿԱԶԵՐԾ ԼԻՆԵԼ. Զերծանիլ այս ինքն մերկանալ կողոպտիլ ի ծաղկանց.
Ի դոյզն շարժմանէ պտղաթափ եւ ծաղկազերծ լինելով. (Պիտ.։)
full of flowers;
full blown.
Զուարճացեալ ծաղկօք կամ իբրեւ զծաղիկս.
Զպայծառազգեստ ոստասաղարթ եւ ծաղկազուարճ տօնախմբելին իսրայէլի. (Խոր. վրդվռ.։)
Տեսեալ զքոյդ ծաղկազուարճ երանգախումբ իմաստաիղձ գիւտս բանի. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
flowered, painted with flowers;
flower-painter;
flower-painting.
fond of flowers;
amateur florist.
party-coloured;
embroidered with flowers.
մ. Ունօղ զերանգ ծաղկան. ի գոյն ծաղկի. ծաղկաներկ.
ծաղկերանգ կամ ծաղկերանկ անկուածք, կամ տաճարք. (Անան. եկեղ։)
Ծաղկերանգ պատմուճան կամ վայելչութիւն. (Երզն. լս.։ Տօնակ.։)
Երփնագոյն ծաղկերանգք։ Բազմագերան մայրանման ծաղկերանգօք. (Ոսկ. գծ. եւ Ոսկ. ամբակ.։)
Զանազանեալ վարուք նոցին, եւ ծաղկերանգ քեզ ընծային. (Յիսուս որդի.։)
Ու՞ր շուշանաց ծաղկերանկին՝ տանց եւ յարկաց զոր կազմեցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Դաշտք եւ հովիտք զարդարեցան ծաղկերանգ. (Տօնակ.։)
laugh, laughter, laughing;
derision, mockery, raillery, banter;
sneer;
— առնել, դնել, հեղուլ, to laugh;
to joke, to jest;
to laugh at, to scorn, to deride, to make sport of, to ridicule;
— լինել՝ կալ՝ մնալ, to be laughed at, derided, ridiculed, made a jest of, to make oneself the laughing-stock of;
— առնել զոք յայտ յանդիման, to scorn, to deride one to his face;
զծաղու գալ, ի — հատանիլ, to laugh, to hurst out laughing, to suffocate with laughter;
cf. Ծանակ.
• , սեռ. -ղու (յետնաբար նաև -ղեր *ճխ. էջ 248, Ոսկ. յհ. ա. 36, էջ 369, նաև ծաղրու) «ծիծաղ, խնդալը, ուրախութիւն. 2. վրան խնդալը, ծանականք. 3. վրան խնդա-լու բան» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և յհ. ոճով ասւում է ծաղր առնել «վրան խնդալ, ծաղրել» ՍԳր. ծաղր լինել կամ կալ «ծաղրելի դառնալ» ՍԳր. որից ծաղրել Փարպ. Խոր. ծաղրալից Իմ. ժէ. 8. ծաղրախառն Եւագր. ծաղրածու Ոսկ. մ. և Եփես. ծաղրական Ոսկ. յհ. ա. 19, 23. ծաղրասէր Սարգ. ծաղրերես «խըն-դումերես, ուրախ դէմքով» (չունի ՆՀԲ) Յայսմ. յնվ. 1 (այր մի... ծաղրերես և թը-խամորթ). Յկ. կր. էջ 16. քաղցրածաղր «քաղցրաժպիտ» Տեսիլ դան. 134 (նորա-գիւտ բառ).-նոր բառեր են ծաղրարանու-թիւն, ծաղրալի, ծաղրելի, ծաղրանկար, ծաղրանկարիչ, ծաղրաթերթ, ծաղրաբանա-կան ևն։-Բառիս բուն արմատն է՝ ծաղ, որի վրայ աւելացել է ր մասնիկը (հմմտա-մեղր)։ Պարզական ծաղ ձևը պահում են ծիծաղ, ծաղել «ծաղրել» ՀՀԲ, ծաղկու «ծաղ-րածու» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. ծաղբաստ «ծաղ-րելի» ՋԲ (եթէ սակայն վստահելի են այն ձևերը)։ Պարզ արմատի կրկնաւորն է ծի-ձաղ (<*ծէծաղ) «ժպիտ, վրան խնդալր, ծաղր». գործածական է միայն գաւառա-կաններում և արդի գրականում. որից ծի-ձաղիլ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ռ. 17. (բուն իմաստն է «ծաղրել». նշանա-կութիւնը ճշտելու համար հմմտ. Վրք. հց. Բ. 150 «Ոչ ժպտեցայ, այլ ծիծաղեցայ ընդ անկարութիւն վատութեան ձերոյ». որի դէմ միւս խմբագրութիւնն ունի «Ո՛չ ծիծաղեցաւ աւ այպն արարի»). ծիծաղկոտ Ոսկ. մ. ա Բ. ծիծաղեցուցանել Վրք. հց. ծիծաղական Պորփ. Սահմ. ծիծաղանք Պղատ. օրին. «ե-դածիծաղ Նար. առաք. բազմածիծաղելի Նիւս. բն. ծիծաղուն, ծիծաղաշարժ (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ. բառ. հնխ. արմատն է g'el-ռո ունէր նաև g'ol-և g'l-ձայնդարձները. առաջինից են ծագում յն. γελάω «ծիծաղիմ», γελασ-τός «ծիծաղելի», γέλος, γέλως «ծիծաղ, ծաղը», γελανὴς «ուրախ». վերջի-նից է ծագում հյ. ծաղ-ր, ինչպէս և յն. γαλήνη «ծովի անդորրութիւնը», γαληός «պարզ, անդորր, հանդարտ» (Boisacq 140, 143, Walde 332, Pokorny 1, 623)։ Հնդև-րոպական նախալեզուի սովորութեան հա-մեմատ g'el-արմատի ձայնաւորը վերածե-լով oi, կազմուած է սաստկական կրկնաւոր g'oi-g'el-, g'oi-g'l-, որից հայ. *δէծաղ> ծիծաղ։ (Կրկնաւորի այս ձևի վրայ տես Meillet MSL 12, 216-8. իսկ ծիծաղ ձևի կրկնութեան վրայ յատկապէս՝ տե՛ս Meil-let MSL 13, 375)։-Հիւբշ. 455։
• Brosset JAs. 1834, 383 ևն ծաղել ձևի դէմ դնում է յն. γελάω և վրաց. վիցինի։ ՆՀԲ «ծաղր՝ արմատ բառիս ծիծաղ և ծաղիկ. լծ. ընդ ձաղ, խաղ» իսկ վարդ բառի տակ լծ. է դնում պրս. կիւլ «վարդ»։ Peterm. 23 ծաղր=եբր. [hebrew word] shq «խնդալ, ծիծաղիլ»։ Win-disch. 13, 18 յն. γέλως։ Canini, Et, étym. 186 բրըտ. khoarzin «ծիծաղիլ»։ Տէրվ. Նախալ. 76 հայ. կական, կան-չել, կատակ, կողկողել, ծիծաղել, ծաղր, կարկաչել <կակրաչ-ել, կռնչել, կռունկ, կարդալ, կրճ-ել, կրճ-տել, ճար-ճատել <ճաճրատել ձևերը դնում է հնխ. ga, gan «հնչել, գոչել» արմատից, որին
• է կցում նաև սանս. gā «երգել», gad խօսիլ», gar «գոչել», յն. γήους «ձայն», γαργαρίς «աղմուկ, ժխոր», γε-λάω «ծաղրել», γέ́ρανος «կռունկ», լատ. gingrire «կարկաչել», grus «կռունկ» ևն։ Հիւնք. ծիծաղ բառից հանում է ծաղր։ Մառ, kрит. и мелк. cт (1903 թ.) էջ 26 ծաղր=ասոր. [arabic word] s'ar «ծաղրուիլ, խայտառակուիլ» բառի հետ Autran, Sumer. et ind. էջ 84 համե-մատում է յն. γελαω =սումեր. hül «ուոախանալ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Մկ. Մշ. Ոզմ ծաղր.-նոր բառեր են ծաղրատեղ, ծաղրիկ հաւ «martin-pêcheur»։
• ՓՈԽ.-Ըստ Bugge IF 5, 168-180 (հայ. թրգմ. ՀԱ 1895, 228) հայերէնից է փոխ առնուած գոթ. saldra «գիւղական կատաև խեղկատակութիւն» Եփես. ե. 4. գոթացին չունենալով Ir ձայնախումբը՝ ծաղր>*sal. ra դարձրել է saldra։
Զի մի՛ ծաղր կացցուք։ Ծաղր կայցեն իղձքն. (Ծն. ՟Լ՟Ը. 23։ Միք. ՟Գ. 7։)
γέλως risus γελοιασμός , κατάγελως irrisio, derisio. Արմատ բառիս Ծիծաղ. եւ Ծաղիկ. (լծ. ընդ ձաղ. խաղ) Ուախ ժպտումն. զուարթութիւն յայտնեալ ի դէմս դրիւք շրթանց, հանդերձ ձայնիւ ցնծութեան. եւ Կատակ. եւ Ծանակ. Ծիծաղ, խնտալը. (եբր. սեխօք, ուստի սախաք, իսահակ, ծաղր եւ խնդութիւն)
Ծաղր արար զիս աստուած (իսահակաւ), զի եւ որ լսիցէ՝ ուրախ լինիցի ընդ իս. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 6։)
Ծաղր ձեր ի սուգ դարձցի. Ծաղր անմտաց։ Եղէ նոցա ծաղր։ Բերանք ճշմարտից լցցին ծաղու։ Ծաղուն (կամ զծաղրն) ասացի զբօսանս։ Ի ծաղր ինչ էր քեզ իսրայէլ։ Եղիցես ի ծաղր եւ ի կատականս։ Ես եղէ ծաղր նախատանաց. եւ այլն։
(Սառայ) զամօթի հարեալ, յուրաստ լինէր զծաղրն. այսինքն զծիծաղն իւր. (Փիլ. իմաստն.։)
Ծաղր՝ անբան շնչոյն ընդարձակութիւն է ի մեջ, ջղօք եւ մկամբք կատարեալ. (Պիտառ.։)
Դէմս լցեալս ծաղու։ Ի խաղս այպանման ծաղու. (Նար.։)
Որ յոյժ ծաղու է արժանի. (Խոսր.։)
Ծիծաղեցին, մինչդեռ զծաղուէն խօսիցիմք։ Հանապազ ի ծաղր հատանիցեմք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ե։)
(Փոխանակեա՛) կատականաց եւ ծաղեր զարտասուս. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Այդ հպարտութեան եւ ամբարտաւանութեան իրք են, եւ ծաղեր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։)
Հրաման տուր ծաղերն, թէ ե՛րթ, եւ երթայ. (Կլիմաք.։)
Ծաղրու արժանի վարկանել. (Դամասկ.։)
ԾԱՂՐ. իբր Ծաղրական ինչ. ծիծաղելի. մասխարալըգ.
Ուրեմն ծաղր են իրքս. (Շ. մտթ.։)
Տեսէք զծաղրդ։ Չէ՛ ծաղր՝ փառս խնդրել ի նոցանէ։ Առ մեծամեծդ՝ ծաղր է բնաւ այսպիսի պատճառանացդ՝ ծա՛ղր է բնաւ այսպիսի պատճառանացդ պատասխանի առնել. (Ոսկ. յհ.։)
անկեալ կայ ծաղր եւ երեւոյթ ձեւով. (Պիտ.։)
ԾԱՂՐ ԱՌՆԵԼ. γελάομαι, γελοιάζω, ἑκγελάω, καταγελάομαι derideo, erideo, irrideo ἑμπαίζω ludo, iludo χλευάζω subsanno. Ծաղրել. ծիծաղիլ. այպն առնել. խաղ առնել. կատակել. ուրիշի վերայ խնտալ .... հյց. խնդ. տե՛ս (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 7։ ՟Խ՟Ա. 20։ Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 1։ ՟Ա. Եզր. ՟Ա. 51։ Նեեմ. ՟Ա. 19։ ՟Դ. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 27։ Իմ. ՟Ե. 5։ ՟Ժ՟Ա. 15։ Մտթ. ՟Բ. 24. 6։ Եւ պարառ. խնդ.)
Ծաղր առնէ զերիվարաւ եւ հեծեծալով նորա. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 18։)
Թուէր ծաղր առնել յաչս փեսայից իւրոց. Իմա՛, կատակ առնել.
Ծաղր եդեալ զցինկ՝ ասէին, նա ծիւրեալ (է) դեղնութեամբ. (Մխ. առակ.։)
Բազում ծաղր եհեղ ի վերայ նորայցն. (Նոննոս.։)
ԾԱՂՐ ԼԻՆԵԼ. ԿԱԼ, ՄՆԱԼ. Ծաղրելի լինել. այպանիլ. ծանակիլ. խայտառակիլ. յամօթ լինել. խաղը ըլլալ. (լծ. լտ. ռի՛սուս, տէռի՛սիօ. ծաղր)
Արդարք ծաղր լինին։ Ահա ծաղր լինիմ նախատանօք. (Յոբ. ՟Թ. 23։ ՟Ժ՟Թ. 7։)
Ծաղր (յ)երաստս յոքնազան հաւուցն եղանիւր. (Պիտ.։)
հեշտացեայ ի գովեստ մարդկան, զի ծաղր եղէց յատենին քրիստոսի. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
Այնպէս ծաղր կացին յիւրեանց ճարտարութեան անդ։ Ծաղր կացին քան զմանկունս եւ զաղայս. (Ոսկ. յհ.։)
Մնացին ծաղր՝ յանդիմանեալք յաստուծոյ։ Եւ ինքեանք ծաղր մնան. (Լմբ. իմ.։)
facetious, witty, sprightly, waggish, jocose.
to joke, to jest at, to banter.
joke, sport, pleasantry, jocularity, waggishness.
laughable, funny, ridiculous, ludicrous, burlesque.
καταγέλαστος ridiculus. Լի ծաղու. յոյժ ծաղրական. ծիծաղելի.
Նոքա զծաղրալից երկիւղն ախտանային. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 8։)
Եւ ոչ որպէս պղատոն, որ զծղրալից զվարս իմն հաստատէր։ Քանզի զմարդիկն լինել կորուսին, յածեալ շրջին կուտել անձանց այլուստ զյաճախ ծաղրալից փառսն։ Միովն ծաղրալիցս (կամ ծաղրաստ), եւ միւսովն ատելիս առնէ։ Սեղանս արծաթի, եւ զայլ ամենայն ծաղրալիցս յաճախեն մարդիկ. (Ոսկ. մտթ.։)
Ծաղրալից տեսողաց։ Զծաղրալիցն յաւելուն (բան). (ՃՃ.։)
Ծաղրալից աքցոտել ոտիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
laughingly, jestingly.
Շրթունք վաղվաղկոտք ծաղրախառն շարժեալ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
droll, facetious, burlesque, comic;
buffoon, clown, joker, jester.
γελωτοποιός, μῖμος mimus. Որ ոք կամ որ ինչ ածէ զայլս ի ծաղր. Միմոս, եւ միմոսական. Ծիծաղցընօղ. մասխարա, մուգալլիտ
Մի՛ լինիր ծաղրածու, եւ կատակերգակ. (Նեղոս.։)
Որ կատակերգակն է, եւ ծաղրածու. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ըզծաղրածու խեղկատակին, եւ ախտաշարժ բանըս նոցին. (Յիսուս որդի.։)
Թատերս շինեաց ի քաղաքս, եւ զծաղրածուսն յորդորեաց։ Խօսեցին գուսանքն ծաղրածուք. (Ոսկ. եփես.։ Եփր. խոստ. Երզն. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
facetiousness, buffoonery, waggishness;
mockery, jeering, bantering.
իբր Ծաղրածու.
Ծաղրած եւ խեղկատակ բանս խօսիցի. (Երզն. մտթ. այլ ձ. ծաղրածու։)
εὑτραπελία scurrilitas. խօսք եւ գործ ծաղրածուաց. խեղկատակութիւն. մասխարութիւն.
Ի բա՛ց արարէք ի ձէնջ զստաբանութիւն եւ զծաղրածութիւն. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Վասն դատարկաբանութեան եւ ծաղրածութեան պատիժ պատուհասի է՛ ստուգատէս։ Շատխօսութեամբ եւ ծաղրածութեամբ բարկացուցանեն զաստուած. (Խոսր.։)
cf. Ծաղրալից;
risibility.
γελοῖος, καταγέλαστος ridiculus, irridendus. Ծաղու արժանի. ծիծաղելի. այպանելի. եւ Կատակերգական. եւ Հեգնական. այպանողական.
Այդ ծաղրական է։ ծղրական տարակուսանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 19. 23։)
Երգ այպանելի եւ ծաղրական. (Պիտ.։)
Փոքուց եւ անկածից ծաղրականաց Ոմանց գոյութեանց. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ասացից ինչ եւ ծաղրականս. (Ածաբ.։ եւ Լմբ.։)
ծաղրականաւ այպանմամբ հեգնեաց. (Նար. առաք.։)
Զարբենալն, զծաղրական կեանս. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
ԾԱՂՐԱԿԱՆ. μῖμος, φιλογέλιος mimus. Ծաղրածու. ծաղրասէր. խեղկատակ.
Ծաղրական գոլ, եւ անարգողասէր, եւ կատակերգասէր. (Արիստ. առաք.։)
Դիոգենէս ծաղրական մանաւանդ, եւ պատրող, քան թէ իմաստասէր. (Նոննոս.։)
ԾԱՂՐԱԿԱՆ. գ. Ծիծաղականն գոլ, կամ ունակ կարողութեան ծիծաղելոյ. եւ Ծիծաղականութիւն.
Ծաղրականն՝ բանական մարմնոյս միայն. (Լմբ. սղ.։)
Միայն բանականիս է յարագոյ ծաղրականն եւ լալականն. (Երզն. քեր.։)
ridiculousness.
caricature.
laughter-loving, humorous, jocose, waggish.
ԾԱՂՐԱՍԷՐ որ եւ ԾԱՂՐԱԿԱՆ՝ ըստ ՟բ նշ. Սիրօղ ծաղու եւ ծաղրածութեան. կատակերգու. խեղկատակ.
Դատարկաբան, եւ ծաղրասէր. (Սարգ. յկ. ՟Է. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Կ՟Զ։)
laughing loudly.
ridiculous;
contemptible.
cf. Ծաղր առնեմ.
Ծաղր առնել. ծիծաղիլ զայլովք. այպանել. դրսովել. վըրան խնտալ.
Վասն ոչ տալ զմեզ բազմաց ծաղրել. (Խոր. ՟Ա. 17։)
Այպանէին ընդ միտս իւրեանց ծաղրելով. (Փարպ.։)
Յորդորէին ուսանել զուսմունս ծաղրելի ձնչմանց. (Փարպ.։)
to be held up to public scorn.
merry faced, jocund, laughing.
end, extremity;
border edge;
summit, head, top, point;
the utmost pitch, the highest degree;
over-measure, excess;
— ի —, from beginning to end, from one extremity to the other;
to the full;
punctually;
քաղել զսաղմոսն — ի —, to recite the whole psalter;
ի ծայրն հասանել, to reach or attain the maximum;
—իւք աչաց, glancing slily at;
—իւք ականջաց լսել, to listen furtiyely, to eavesdrop;
cf. Ծագ.
• , ի հլ. «ծայր (սկզբի կամ վերջի)» ՍԳր. փոխաբերաբար գործածուած է «լեռ-ների և բլուրների գագաթ, նորածագ արևի ճառագայթ, մի որևէ բանի ազնուագոյն մա-սը» նշանակութեամբ։ Որից ծայրակարմիր Բ. մակ. ժ. 28, ծայրակոտոր Ոսկ. գաղ. ծայրակտուր Դատ. ա. 7. Ոսև. ես արևա-ծայրք Եզն. 191. Վեցօր. լեզուածայր Ճառ-ընտ. ծայրաքաղ Բ. մակ. է. 4. Ագաթ. Եւս. պտմ. Կոչ. ծայրանալ «վերջին ծայրը հաս-նիլ, գերազանցել» Պիտ. Մագ. անծայր Ոսկ. յհ. բ. 16. այս արմատից եմ կարծում նաև Բառ. երեմ. էջ 148 ծայրածօղ «աաա-կանիչ», ծայրան «գլորումն», ծայրանա-ցեալ «յայտնեալ»։ Նոր բառեր են անծայ-րածիր, ծայրագաւառ, ծայրաստիճան, ծայր-անուն, սրածայր, ծայրայեղութիւն ևն։
• ՆՀԲ մոազ. ձիրի «ծայր» բառի հետ։ Müller, Kuhns u. schleich. Btrg. 5, 383 սանս. dhārā։ Canini, Et. etym. 200 սայր բառի հետ կցում է սնս. çira «գլուխ» բառին։ Bugge տե՛ս ծագ բա-ռի տակ։ Հիւնք. հանում է ծեր բառից։ lensen, Hitt. u. Arm. 37, 79 ևն հաթ. sar sr. sra, sara, sari= δσαρι (Գամ. րաց դրամների վրայ), dsario «թագա-ւոր» բառի հետ։ Scheftelovitz BВ 28,
• 309 սանս. ganda «բարձունք»։ Մառ ЗGO 19, 158 վրաց. ծվերի հոմանիշի հետ յաբեթական ծյր արմատից։ Karst, Յուշարձան 402, 408 սումեռ. tur «բարձրութիւն, ծայր»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ սայր, սար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 110 ծագ «ծայր» բառի խաչաձևմամբ սայր բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. ծար, ծէր, Ալշ. Երև. Կր. Մկ Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ծէր, Հմշ. ձt՝ր, Խրբ. âmր, Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձար, Զթ. ámյ, ámր, Հճ. ձmյ.-նոր բա-ռեր են ծայրիկ, ծայրկորու, ծայրպոչ, ծայր-ծաղիկ, ծայրվայրիկ, ծայրք «ընտիր բուրդ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. წვერი ծվերի «ծայր, գա-զաթ, վերջ, սպառուած», წვერიანი ծվերիա-նի «սրածայր»։
Ի սկզբանէ մինչ ի ծայր վիրառնութեանցս. (Պիտ.։)
ἅκρον summitas, extremitas. ծագ. եզր. կատար. սպառուած. սկիզբն, կամ կատարած. վերջք տարածութեան. ծար, ճոթ.
Ծայր, կամ ծայրք ձեռին, ոտին, ձեռաց, ոտից. կամ գաւազանի, տանձեաց, բարձրավանդակին, տախտակին, շղթայագործիցն, եւ այլն.
Լցաւ տունն բահաղու, կամ ելից զերուսաղէմ ծայր ի ծայր. յն. բերան ի բերան. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 21։ ՟Ի՟Ա. 16։)
Իբրեւ անտի արեգակն ծայրս արձակէր. յն. ճառագայթել. (՟Ա. Մակ. 39։)
Ի ծայր քաջողութիւնք՝ դարձս ունին եւ անկմունս. (Բրս. պհ.։)
Ի ծայրս պարկեշտ կրօնի հասեալ էր. (Կլիմաք.։)
Յաղագս արմատոյն հանուրց մարդկութեանս, կամ թէ հաճոյ ումեք թուեսցի ասել՝ ծայրին. այսինքն ադամայ. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Մինչդեռ արեւն ընդ ծայրս հարկանէր. այսինքն ընդ գագաթունս բարձանց. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Արագակունք երկու ի երկուց ծայրից. (Նար. լ։)
Լսացելոյն չէ ինչ պիտոյ, բայց միայն ծայրիցն. Ծայր (մատին) նշանակէ զչնչին իրս բնութեան եւ խորհրդոյ։ Ի ծայրն հասեր իմաստիցն։ Փառաւորեալ կոչէ զէութիւն աստուածութեանն, որ ծայրն է ամենայն փառանց եւ վայելչութեան. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Քերոբէքն եւ սերոբէքն, որ ծայրքն են իմանալեացն. (Վրդն. ծն.։)
տարերք որակութեամբ ծայրիցն իբրեւ շաղկապաւ յօդեալ ունին զմիմեանս։ Ի ծայրս իմաստասիրութեան ելեալ։ Գլուխ եւ ծայր է ամենայն պատուոյ. (Երզն. մտթ.։)
Մինչեւ զծայր երգոյս. (Տօնակ.։)
supreme, extreme.
ἅκρος, ἁκραιφνέστατος, ὔψιστος summus. Որ է ի ծայրն առաջին, մերթ նաեւ վերջին. բարձրագոյն. գերագոյն. գերազանց. ծայրացեալ. կատարեալ. քաջ. ծարը եղօղը կամ հասած, է՛ն վերը, բարձր, խորունկ.
Յերկաքանչիւրոց ծայրագունիցն զմիջինն կալաւ իւր վայր բնակութեան։ ծայրագոյն գահ, աշտիճան, պատուականութիւն, բարութիւն, չարիք, դսրովանք եւ այլն. (Պիտ.։)
ծայրագոյն նշանակեաց ասելո զնա, որ է ի վերայ բոլորից աստուած. (Աթ. ՟Ը։)
Ընդ ծայրագունիւ քննութեամբ բերել. (Պտմ. ՟Լ՟Է։)
Ծայրագոյն արուեստիւ. (Փիլ. իմաստն.։)
Ծայրագոյն նաւամարտք էին աթենացիք. (Նոննոս.։)
Ծայրագունին հանդիպել լրման (պատմութեանս). (Արծր. ՟Դ. 12։)
Ծայրագոյն խնամք, շնորհք, բարութիւն, լրութիւն եւ այլն. (Նար.։)
Ծայրագոյն լոյս. (Շար.։ Լմբ. եւ այլն։)
Ծայրագոյն սուգ. (Շ. մտթ.։)
Ծայրագոյն ծերունի։ Ծայրագոյնն հարց. (Մագ. կ։)
eking piece;
prolungation.
topful, well filled, very full;
complete, fulfilled, perfect;
— պարապմամբ, in detail, exactly, minutely, in every particular.
գրի եւ ԾԱՅՐԱԼԻՑ. Ծայր ի ծայր լի. ծայրագոյնս առլցեալ.
Եղիցի նա իբրեւ դրախտ ջրալից, պտղալից, ծայրալիր (կամ ծայրալից) պտղով. (Մծբ. ՟Գ։)
Ծայրալիր վայրօք վայելչացեալք. (Պիտ.։)
Եդեալ ծայրալիր պատարմամբ՝ զսկիզբն, զմիջոցն, եւ զկատարումն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Լցաւ ծայրալիր հոսմամբ գետն կուր. (Կաղանկտ.։)
to reap ears of corn.
by reason of;
in reason;
է՞ր —, why ? for what reason ?
born of a female slave or maid-servant.
Ծնեալն յաղախնոյ. ծնունդ Ագարայ, որ եւ ԱՂԱԽՆՈՐԴԻ.
Աղախնածին որդիքն Հագարու. (Երզն. քեր.։)
Աղախնածինքն զազատածին մանկունս (հալածեցին)։ Աղախնածին սեռ (որ յԱգարայ). (Անան. եկեղ.։ Սկեւռ. լմբ.։)
the condition of a female slave or maid-servant, domesticity, menial condition.
δουλία servitus Վիճակ եւ գործ աղախնոյ. խալայըգլըգ.
Երկուցեալք՝ որպէս թէ յաղախնութիւն լինիցի անկանել։ Յաղախնութեան կացցէ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Կանոն.։)
Եթէ վաճառեսցէ ոք զդուստր իւր յաղախնութիւն. յն. յաղախին. (Ել. ՟Ի՟Ա. 7։)
inconvenient, unbecoming;
անճահս, unseemly.
ἅτοπος, ἅκαιρος. absurdus, importunus, ineptus. Ո՛չ ի ճահ. անպատշաճ. անվայելուչ. անտեղի. տարադէպ. անշուք. անպիտան. ուսլուպսուզ, օրանսըզ, եագըլըգսըզ.
Զհիւղեայն ասեն, թէ անճահ եւ անզարդ եւ անարգ եւ չար էր. (Եզնիկ.։)
Եւ է՛, որպէս վարկանիմ, ոչ անճահ իրն. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Ուռուցեալդ յանճահ ճարտարութենէ։ Անճահ առասպելք. (Սեբեր. ՟Է։)
Անճահ եւ վնասակար միաբանութիւն. (ՃՃ.։)
Չէ՛ անճահ. (Լմբ. պտրգ.։)
ԱՆՃԱՀ. ԱՆՃԱՀՍ. Յանպատշաճս. անվայելչաբար. տարադէպ. անշնորհք կերպով.
Իբր արբեալ՝ անճահ բարբառի. (Մխ. երեմ.։)
Անճահս բարբառել. (Իգն.։)
not brilliant, gloomy.
Ընդ անճաճանչ յիմարութեան առագաստաւ. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 3։)
Անճաճանչ խաւար. (Ոսկ. հռ.։ Դիոն. երկն.։ Շ. հրեշտ.։)
Անճաճանչ անգիտութիւն, կամ չարութիւն։ Ուսուցանելով հրաժարել յանճաճանչիցն՝ ի լուսաւորականսն ածել. Դ(իոն. եկեղ.։)
Անճաճանչ ի ծագմանէ աւետարանական լուսոյն մնացաք. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Երկար ժամանակաւ անճաճանչ լինիմ ի լուսոյ. (ՃՃ.։)
Եւ անճաճանչ խաւարային, իբրեւ ըզտուն գոլով մըթին. (Յիսուս որդի.։)
unrecognizable.
ἅγνωστος. ignotus. Որ ինչ դժուարաւ ճանաչի. անծանօթ.
Ծանիցուք զանճանաչելին. (Բրս. սղ.։)
that fasts, fasting;
without eating.
ἅγευστος. impastus, jejunus, qui non gustavit. Որ ոչ ճաշակէ. անսուաղ. անմասն ի ճաշակաց մարմնոյ կամ հոգւոյ.
Անճաշակ լինելով՝ զճաշակաց պտղոյն քաւեալ զպարտիս։ Որ անճաշակ լինելով զբազմաժամակեայ աւուրբք. (Շար.։)
Ի փափուկ կերակրոց անճաշակ լինիմք յաւուրս պահոց. (Սիսիան.։)
Յերկնային բարեացն անճաշակք։ Անճաշակ հոգեւորական իմաստից. (Սարգ.։)
Անճաշակ ի բարեացն վայելմանէ։ Ի կէս աւուրցն ելանեն ի կենցաղոյս՝ անճաշակք ի ծերութենէ. (Պիտ.։)
ineffable, unspeakable.
ἅρρητος, ἁμύθητος, ἁνέκφρατος , ἁνεκλάλητος. ineffabilis, infinitus. Զոր չէ մարթ բանիւ ճառել՝ վասն մեծութեան, անհասութեան, գաղտնութեան. անպատմելի. անպատում. անթարգմանելի. անբաւ. գաղտնի. խորին. վասֆ օլունմազ. տիլէ վասֆէ կելմէզ.
Լուաւ զբանս անճառս. անճառ եւ փառաւորեալ խնդութեամբն. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 8։)
Զանբաւ եւ զանճառ տեսութիւնս։ Զանբաւ եւ զանճառ զանազանութիւնս։ Անբաւ եւ անճառ արկածս չարեաց. (Փիլ.։)
Շնորհաց անճառից։ Հնարիւք անճառիւք։ Գովեստս անճառս։ Անճա՛ռ է ասել։ Անճառ է քան զօրինակ։ Հոգւոյդ անճառի։ Անճառ ես բանից։ Անճառ ի սերովբէից։ Զանճառիցն իմոց իբր զճառելեաց գիտողին։ Որ ինձ անճառն է, քեզ համարեալ է։ Խորութիւնք անճառիցն կնքեցելոց։ Յանդիմանեսցին անճառք։ Սերք սերմանց անճառից. (Նար.։)
Այնչափ լի էր անճառ ճառիւք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Մնան զանազան չարութիւնքն անճառ ի սահմանի. (Լմբ. ատ.։)
Անճառ ժամուք, անհամար րոպէիւք. (Վեցօր. ՟Զ։)
Սրբոյն Սարգսի անճառ պատմութեանն քննութիւն. իմա՛, որ անյայտ էր մնացեալ. (Շ. թղթ.։)
որպէս անարժան ի ճառել. անասելի. զոր չէ՛ օրէն ի բերան առնուլ. անլուր. ամօթալի. գարշ. ἅρρητος. nondicendus, infandus, nefandus. անըլմասը նալայըգ.
Առ անճառ ցնորս, առ այն՝ զոր ես եւ ոչ ի գրի իշխեցի առնել. (Եւագր. ՟Ե. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Է։)
Հարկաւորէր ասել զանճառս հայրենիս. իսկ նա զլեզուն ծամեալ ի բաց եթուք. (Նոննոս.։)
Եթէ յանճառս հպեսցի՝ ի մայր կամ ի մօրու. (Կանոն.։)
Միաշուրթն լեզուաւ գումարեալ հակառակ բարձրելոյն զանճառն խորհէին խորհուրդ. (Անան. եկեղ։)
Զանճառսն եւ զանասելին ի հարկէ ի վեր հանեն։ Անճառ անիրաւութիւնք։ Հիւանդութեանց անճառից. (Փիլ.։)
Անճառ անմաքրութիւն. (Կլիմաք.։)
ԱՆԴ ԱՆՃԱՌՔ, ռից. Կրկին բառ է, թէեւ կից գրեսցի. cf. ԱՆԴ, ա. Որ ինչ անդ ի հին օրէնս անճառք կամ գաղտնիք խորհրդաւորք կային.
Սրբութեանցն անդ անճառից գերազանցեալ նոր սրբութիւն. (Նար. ՀԵ։)
without rays, without light.
ԱՆՃԱՌԱԳԱՅԹ ԱՆՃԱՌԱԳԱՅԹԱՁԵՒ ἁφεγγής. որ եւ ԱՆՃԱՃԱՆՉ, ԱՆՆՇՈՅԼ. Ոչ փայլուն. եւ ուր չհասանեն ճառագայթք արեւու.
Եթէ ոչ կազմես զպատրոյգն, խստացեալ՝ անճառագայթ լինի, եւ աղօտանայ. (Եփր. աւետար.։)
Անճառագայթ է տեղին այն, եւ ստռուցեալ միշտ կայ մնայ։ Զանճառագայթաձեւն եւ զերկրայինն (մասն զմրխտոյ) յեսանաւն մաշելով. (Նիւս. երգ.։)
cf. Անճառ.
Անճառելւոյ հասեալ շնորհի. (Անյաղթ բարձր.։)
Անճառելեաւ իմն եւ անհասանելի օրինակաւ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Անճառելեացն հասանել պարգեւաց։ Անճառելեաց հանդիպանայր կենաց. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Անուամբդ անճառելեաւ։ Անճառելեաւ քո սիրովդ. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ծ։)
Գտանել հաւասարել անճառելի է. յն. անհնար է. Բրս. ծն.։
Լուաք զզազիր ամբարտաւանութիւնն, որ անճառելի հայհոյութեանն է ծնօղ. (Կլիմաք.։)
Հազիւ զյապաղանացդ յայտնեցեր զանճառելիսդ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ո՞վ ոք զանճառելիսն (յիշեաց), եւ ոչ խռովեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Անճառելի ցնորիւք ի տուէ եւ ի գիշերի. (Խոսր.) իբր դժուարապատում։
Կամ իբր թաքուն, անյայտ, խորք երկրի.
Ընչեղութիւն յերկիր մղի, եւ յանճառելիսն պահի. (Բրս. ընչեղ.։)
Եւ իբր անխօս. աննշան.
(Թռչունք) զԱստուած օրհնեն անճառելի ձայնիւք. (Ածաբ. ի նոր կիր.։)
ineffability;
unspeakableness.
ἁφραστότης. ineffabilitas. Անճառն գոլ վասն գերազանցութեան. առաւելութիւն անպատմելի.
Անճառութիւն խորհրդոյս։ Քումդ անճառութեան։ Անճառութեամբ անհասականաւ։ Յանճառութենէ առաւելութեան. (Նար.։)
Եւ անխօսութիւն. բացասութիւն. բան բացբարձական. ἁπόφασις. negatio.
Անճառութիւնքն ի վերայ աստուածայնոցն ճշմարիտ են։ Զաստուածայինսն պատուել ճշմարիտ անճառութեամբ. (Դիոն. երկն.։)
without posterity;
— առնել cf. Անճիտեմ.
Եւ այլ ոչ եղեւ անդ վաղամեռ եւ անճետ. (Եփր. թագ.։)
Ոյր ոչ գուցէ ճետ. անորդի. անզաւակ. ճէտտի՝ զաթը օլմայան.
Զի բնաւին անզարմ եւ անճետս թողցէ. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
Մի՛ եղիցի անճետ եւ անզաւակ յերկրի ձեր. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
to destroy the race of, to extirpate the posterity of.
Անճետ եւ անզաւակ առնել. ճէտտինի՝ զաթընը գալտըրմագ.
Զբազումս ազգատս արարեալ անճիտեաց. (Բուզ. ՟Դ. 19։)
immortal.
Անմահ անուն, կամ յիշատակ. (Խոր.։)
ἁθάνατος. immortalis, ἁκήρατος. incorruptus. Որում ոչ տիրէ մահ. որ ոչն մեռանի. միշտ կենդանի. մշտնջենաւոր. տիրապէս ասի զԱստուծոյ, եւ զհոգւոյ, եւ լայնաբար զայլոց իրաց՝ որ են մշտատեւ, անեղծ, անանց, մնացական. էօլմէզ. պագը.
Աստուածայինն եւ անմահ եւ բոլորիցս իշխեցօղ բնութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
Անմահ տեսակ (այս ինքն ի բնէ, որ է Աստուած). (Պիտ.։)
Անմահիւն անմահանայք. (Խոսր. պտրգ.։)
Յանմահից իմն կարգի դնէր զինքն. (Եղիշ. ՟Ա. որպէս եւ հեթանոսք ասէին)
Լայնաբար առեալ, կամ իբր անմահական.
Արդարութիւն անմահ է. (Իմ. ՟Ա. 14։)
Կենացն անմահից։ Բարեօք անմահիւք։ (Անմահ տանջանօք. Յճխ.։)
Որդանցն անմահից։ Անմահ զօրութիւն. (Նար.։)
Անմահ չարութիւն. (Եղիշ. դտ.։)
Տունկ անմահ. (Շար.։)
Անմահ աշխարհս. (ՃՃ.։)
Անմահ զենումն, կամ ապականութիւն, կամ սատակումն. (Նար.։ Խոսր.։) (Ագաթ.։)
Անմահ մահուն դառնութիւն։ Մահուն անմահի։ Ի մահուանէ յանմահուանէ (այս ինքն յանմահէ). (Յհ. կթ.։ Նար.։ Վրդն. սղ.։ Իսկ Լմբ. սղ.)
Անմահ է մարդոյս կամքն ի կենցաղս. իմա՛ կամի անմահ լինել եւ յաստիս։
immortal;
— ճաշակ, ambrosia.
Քերթողահայրն ասէ, մեռաւ անմահականն՝ տակաւին անմահ ի մեռելութեան մնալով. (Սանահն.։)
Յանմահականն վիճակ։ Փրկութեամբ անմահականաւ։ Անմահականացն վեհից, կամ ահեղից. (Նար.։)
Յանմահական բաժակէն, կամ ի յայգւոյն։ Անմահական պտղովն. (Շար.։)
Ի փափկութեան ագին դրախտին՝ յանմահական եւ յերկնային. (Յիսուս որդի.։)
that does not taste death, immortal;
that has a foretaste of immortality.
Որ ունի եւ տայ զճաշակ անմահութեան.
to be immortalized.
Կենաց փայտ ասեն զբարեպաշտութիւն, ի ձեռն որոյ մանաւանդ միտք անմահանան. (Փիլ. լին.։)
Գառն բաշխի, ազինք անմահանան. (Փարպ.։)
Նորոգեցան արարածք, եւ անմահացան. եւ այլն. (Շար.։)
Անդէն վաղվաղակի եւ ձեռքն անմահացան. (Եղիշ. հայր մեր.։)
Անմահացեալ գարշապարացն Մովսեսի, ոչ երկնչէր յօձէն. (Արշ.։)
to immortalize, to eternize.
Զպատուիրանապահսն անմահացուցանէ յիւր Աստուածութիւնն, եւ զմեղաւորսն անմահացուսցէ ի տանջանսն յաւիտենից. (Ագաթ.։)
Զբովանդակ բնութիւնս անմահացուցանել զմարդոյն. (Արշ.։)
Յիջանելն ի Յորդանան՝ անմահացոյց զջուրսն. (ՃՃ.) այս ինքն սրբեաց, եւ արար առողջարար հոգւոյ։
that immortalizes.
Որ անմահացուցանէ. անմահարար.
Անմահացուցիչ դեղ, կամ մանանայ, պատուիրան, պտուղ, բաժակ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Լ՟Գ. ՟Կ՟Ը։ Լաստ. ՟Ի՟Բ.) (Տօնակ.։)
immortality.
ἁθανασία. immortalitas. Անմահ գոլ. մշտնջենաւոր կենդանութիւն, սեպհական Աստուծոյ, սեպհականեալ հոգւոց, եւ խոստացեալ մարմնոց ի յարութեան. եւ անկորուստ տեւողութիւն իրաց. եօլմէզլիք. (Տե՛ս Իմաստ. ՟Գ. 4։ ՟Դ. 1։ ՟Ը. 13. 17։ ՟Ժ՟Ե. 3։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 53. 54։ ՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 16։)
Որ միայն ունիս զանեղութիւն եւ զանմահութիւն։ Անմահութեանց տուող Քրիստոս։ Աղբիւր կենաց եւ անմահութեան. եւ այլն. (Շար.։)
Մարմինք ի յարութեան անդ յանմահութիւն անդր փոխին. (Յճխ. ՟Բ։)
Մահ ոչ իմացեալ՝ մահ է, մահ իմացեալ՝ անմահութիւն է. (Եղիշ. ՟Բ։ Իսկ Շար.)
Երիզապինդ մեռեալն զգեցաւ զանմահութիւն. իմա՛, կենդանութիւն։
without share or portion, that does not participate;
bereft, destitute;
— լինել, to be destitute, to be bereft;
— առնել, to deprive.
ἁμερής. partium expers. Որ ոչն ունի մասունս բաղադրիչս. պարզ ամենեւին. անմասնիկ. անբաժանելի ի մասունս. (հոգին, եւ կէտն, եւ վայրկեանն, եւ այլն). պէօլիւն մեզ.
Մասունս մարմնեղէնս անմասինն դնէր. (Դիոն. ածայ.։)
Անմասն է՝ ըստ որում սեռ է։ Անմարմինք անմասունք են. (Անյաղթ պորփ.։)
Պարզ եւ անմասն եւ անշարադիր է. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Ե։)
Անմասն րոպէ. (Երզն. մտթ.։)
(հանդերձ խնդրով). ἅμειρος, ἁμέτοχος. expers, carens, non particeps. Ոչ մասնակից. անկցորդ. անբաժ. հեռի. առանց. ազատ. անընդունակ. զրկեալ. լագասըզ. մահրում.
Մի՛ ոք ամենեւին լիցի անմասն ի մեծամեծար ուրախութենէս մերմէ. (Իմ. ՟Բ. 9։)
Անկցորդ եւ անմասն է ի չարութենէ. (Փիլ. լին.։)
Անմասն ի դժնդակութենէ, կամ ի պատշաճագունէն։ Անմասն յայսպիսի շքեղ տեսլենէ, կամ ի հրահանգից կրթութենէ. (Պիտ.։)
Հրէայքն անմասն արարին զինքեանս ի Բանէն Աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Ի պարսաւանաց ոչ ամենեւին անմասն. (Պրպմ. լ.։)
Անմասն յամենուստ բարեկարգութեանց։ Ի ժամ վարձուն անմասն ելանեմ։ Միայն դու անմասն ստութեան խաւարի. (Նար. ՟Կ՟Ա. ՟Հ՟Ա. ՟Հ՟Թ։)
Յամենայն զգայական կենաց անմասք են վարուք. (Նիւս. երգ.։)
inaccessible, unapproachable.
Անմատչելի. անհպելի. անմերձենալի. ἁπρόσιτος, ἅδυτος. inaccessus.
Յանմատուցից մթից դժոխոց. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 13.) (ա՛յլ յն. ἁδύνατος անհնարին։)
Անմատոյց ամուրք, կամ աշտարակ, բարձրութիւն. (Եղիշ. ՟Գ։ Լաստ.։)
Պատուարր անմատոյց ընդդիմողացն հինից։ Ի մուտս անմատոյցս։ Անմատոյց գեղեցկութիւն։ Զանմատոյց հուրն կիզանող. (Նար.։)
Անսկզբնական զօրութիւնն անմատոյց յումեքէ. (Ագաթ.։)
Ի կեանս յանպատումս եւ յանմատոյցս. (Անյաղթ բարձր.։)
Կամ յոր չէ օրէն մատչել, կամ զոր չէ օրէն մատուցանել.
(Սաւուղ) համարձակեցաւ յանմատոյց խորհուրդն մտաբերել, որ չէր օրէն նմա մատուցանել. (Սեբեր. ՟Զ։)
Եւ ոչ մատուցեալ. չնուիրեալ.
cf. Անմատոյց.
Անմատչելի ամրութիւն, ամրոց, զօրութիւն. (Խոր. ՟Գ. 35։ Յհ. կթ.։) (Լմբ. սղ.։)
Անմատչելի հեռաւոր։ Անմատչելեաց հպաւոր. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Ղ՟Թ։)
Եւ ըստ ՟Բ. նշ. կամ չմատչելի. խորշելի.
Յանմատչելի չարեացն զերծայ. (Լմբ. սղ.։)
not clear, indistinct, not evident, not explicit, not plain;
indivisible.
Ո՛չ մեկին. Չմեկնեալ. իբր Անբաժան. անանջատ. եւ Անբացայայտ.
Սա ոչ նուազ աստուածութեամբն, եւ անմեկին տնօրինեալ բնութեամբ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Եւ ոչ իսկ անմեկին ապաբանութիւն առնել ձեզ առ երկայնութիւն ասացելոցս. (Ոսկ. ծն.։)
inseparable, indivisible;
inexplicable, inexpressible.
Անմեկնելի ի հօրէ. (Շար.։ Աթ. ՟Է։)
Ի հօրէ անպակաս եւ անմեկնելի է զօրութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Անմեկնելի ի միմեանց. (Բրս. հց.։)
Անմեկնելի սիրով. (Շար.։)
Անմեկնելի՛ լեր ի նոցանէ. (Լմբ. ստիպ.։)
Եւ Անթարգմանելի՛ անպատմելի. ըստ յն. նաեւ Անբերելի.
Անմեկնելի տանջանացն համբերել։ Այս քան զայն ծածուկ էր, եւ անմեկնելի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39. 45։)
Մարտքն եւ թշնամանքն անմեկնելի այն էին, որ ասաց, եդից թշնամութիւն ի մէջ քո եւ այլն. (Համամ առակ.։)
impeccable;
innocent;
harmless, silly;
— կացուցանել, to acquit.
ἁναμάρτητος. peccati expers. Անբաժ եւ ազատ ի մեղաց, արդար. մեղք չունեցող. կիւնահսըզ. տե՛ս (Օր. ՟Ի՟Դ. 19։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 4։ Յոբ. ՟Լ՟Զ. 6։)
Անմեղօք եւ մեղաւորօք. (Եզնիկ.։)
Անմեղաց պահապան. (Անձ. բարձր։)
Մաքրոցն, անմեղիցն. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Եւ Անպարտ. անարատ. անվնաս. ἁθῷος, ἁναίτιος. nnocens, insons. սուչսուզ. տե՛ս (Երեմ. ՟Բ. 34. 35։ ՟Ժ՟Թ. 4։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 53։ Մտթ. ՟Ժ՟Բ. 5։)
Եղիցիս դու անմեղ յընկերէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ի բաց տարեալ տրոհէր զսուրն յարանցն անմեղաց. (Յհ. կթ.։)
Եւ Անչար. աննենգ. պարզ սրտիւ. ἅκακος. expers malitiae. տե՛ս (Առակ. ՟Ա. 4։ ՟Ժ՟Գ. 15։)
Յղեր առ անմեղ մարդիկ, խաբէր եւ պատրէր. (Եղիշ. ՟Դ։)
Նենգաւորութեամբ վաճառել անմեղ գնողաց. (Շ. ընդհանր.։)
ԱՆՄԵՂ, ԱՆՄԵՂՍ. անմեղութեամբ, առանց յանցանաց. յանպարտս. եւ պարզմտութեամբ.
Ոչ կարացաք անմեղ գնալ. (Լմբ. սղ. ՟Ի՟Դ։)
Սա մեռանի անմեղ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Եւայ անմեղ ետ զպատասխանին (ցօձն). ասէ. վասն միոյ առաք մեք պատուէր հրամանի. զի մի՛ կերիցուք, եւ մի՛ մեռցուք. (Եփր. ծն.։)
Անմեղս ընթանայ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ասի եւ ՅԱՆՄԵՂՈՒՑ ռմկ. այսինքն Անմեղ գոլով։ (Ոսկիփոր.։)
cf. Անմեղաբար.
to be innocent.
Անմեղ լինել կամ գտանիլ. անմեղութիւն զգենուլ. արդարանալ.
Կանայք բամբասեալ անմեղացան ապաշխարութեամբ. (Վրք. հց. ձ։)
Իբրեւ զձագս աղաւնեաց անմեղացեալք. (Նար. յովէդ.։)
impeccable;
innocent.
ԱՆՄԵՂԱՆՉԱԿԱՆ ԱՆՄԵՂԱՆՉԵԼԻ. Որ ոչ մեղանչէ ումեք. անվնաս.
Որպէս ի թիւնաւորաց՝ անմեղանչականն. (Յճխ. ՟Դ։)
Իմում ծառայից անմեղանչելիք մնան. (Արշ.։)
to acquit, to declare innocent, to clear.
Ջրով մկրտութեան զօրացոյց զմեզ եւ անմեղացոյց. (Կանոն.։)
Անմեղացուսցէ զբժշկեալքս. (Վրդն. սղ.։)
not to be softened, hardhearted, inflexible, inexorable.
ἁνένδοτος. non remissus, non languidus. Որ ոչ մեղկի. անլքանելի. անխոնջ. անընդհատ.
Յարաձիգ աղօթիւք, եւ անմեղկելի պահօք. (Բրս. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Անմեղկելի սրտիւ։ Անմեղկելի ի շահաւոր գիւտս. (Յճխ. ՟Գ. ՟Է։)
Անմեղկելի վարուք քաղաքավարել. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Անմեղկելի որպէս վերինքն. (Խոսր.։)
innocence;
impeccability.
ἁκακία, ἁναμαρτησία. innocentia, probitas. Չունելն զմեղս. անարատութիւն ի մեղաց. կիւնահսըզլըգ. տե՛ս (Յոբ. ՟Բ. 3։ ՟Ի՟Է. 5։ ՟Լ՟Ա. 6։ Սղմ. ՟Հ՟Է. 72։)
Օծանի մարդկօրէն ըստ մեզ որդի՝ անմեղութեանն գովութեամբ. (Պրպմ. ՟Ա։)
Զանմեղութիւն զգեցեալ (ի յարութեան)։ Անմեղութիւն մանկութեան. (Ագաթ.։)
Փոփոխելով զմեղանչական մարմինն անմեղութիւն. (Շ. թղթ.։)
Զբոլոր յանցանս շնորհեսցէ քել յանմեղութիւն. այսինքն մինչեւ իսպառ անմեղ գտանիլ կամ արդարանալ. (Եղիշ. հայր մեր.։)
Իբր Ոչ մեղուցեալ գոլն. անպարտ գրիլն ի մեղաց.
Զգործ տգիտութեան նոցա անմեղութիւն համարեսցիս. այսինքն մի՛ համարիր մեղս. (Ագաթ.։)
Անմեղութեամբ, ոչ գիտացեալ զերկդիմի միտս թագաւորին, խաղացին գնացին. (Եղիշ. ՟Դ։)
Վարին յաւազակութիւնս ի վերայ խաղացելոց անմեղութեան. (Պիտ.։)
cf. Անմահ.
Իբր զանմեռ ոք մեծամտեցի. (Նար. ՟Ի։)
Ի խոշտանգանս անմեռս. (Զքր. կթ.։)
purslain.
ἁνδράχνη. portulaca. Բանջար պարարտ եւ զով, դժուարին ի մեռուցանել՝ այսինքն ի մարսել. որ եւ ՓՐՓՐԵՄ, ՓԵՐՓԵՐԱՆ. կոճկորակ. սէմիզ օթու. ֆէրֆէհէն. պագլէթ իւլ համգա.
Անմեռկի ջուր. Անմեռկի ջրովն. (Վստկ. ճ. ՟Մ՟Ի՟Ա։)
discordant, different, dissonant, diverse, divided, not agreed, at variance, contrary;
irreconcilable;
— լինել, to differ, to disagree.
ἁσύμφωνος. absonus, discors. Որ չմիաբանի. անմիաձայն. երկպառակ. իթթիֆագսըզ.
Անմիաբան բարբառ թշնամեացն. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 10։)
Անմիաբանք լեալ միմեանց՝ արձակէին. (Գծ. ՟Խ՟Ը. 25։)
Նախարարք աշխարհիս մերոյ անմիաբանք լեալք. (Յհ. կթ.։)
Յայլ թիւս անմիաբան հանդիպին ժամանակագրութիւնք. (Տօմար.։)
"cf. Անմիաբան լինիմ."
ԱՆՄԻ ԱՌՆԵԼ. Չթողուլ եւ զմի ոք. բնաջինջ առնել. կամ չթողուլ ի միասին, ցիր եւ ցան առնել.
Զամենայն զօրսն պարսից կոտորեալ, անմի արարեալ սպառեցին. (Բուզ. ՟Դ. 31. 47։ ՟Է. 5։)
Չմիաբանիլ. երկպառակիլ. երկբան լինել. մուխթէլիֆ օլմագ.
Հակառակ հոգւոյն խորհել անմիաբանեցան այլքն ի պատմագրաց. (Խոր. ՟Ա. 3։)
discord, dissension, disagreement, difference, misunderstanding;
— ձայնի, discordance, dissonance.
ἁσυμφωνία, διαφωνία. discordia, dissensio. Անհամաձայնութիւն. երկբանութիւն. երկպառակութիւն. տարաձայնութիւն. իթթիֆագսըզլըգ.
Անմիաբանութիւնք զօրացն, եւ այլ ազգականացն լինէին. (Խոր. ՟Բ. 27։)
Անմիաբանութիւն իմն կարծեցին։ Անտի լուծանիցեմք զկարծեալ բազում անմիաբանութիւնսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա 4։)
Արիանոսն ասէ. անմիաբանութիւն յոյժ ինձ թուի ի մերձակայ ժամուս՝ գրոց. (Աթ. ՟Ը։)
Ժամանակի անմիաբանութիւն, եւ պահոց. (Կամրջ.։)
cf. Անմիջաբար.
fleshless;
without meat.
Իբրեւ զանմիս եւ զանմարմին. (Լմբ. սղ.։)
Մի անգամ ճաշակեն, զուտիքն՝ անմիս, եւ զպահքն՝ առանց կթեղինի. (Զքր. ծործոր.։)
mad, silly, brainless, senseless, stupid, foolish, irrational, crazy.
Անմիտ եւ անհանճար բանից. (Խոր. ՟Ա. 31։)
ἅνους. mente carens Ոյր չգուցէ միտ. չունօղ զկարողութիւն մտաւոր. անբան.
(Ապողինար) մարդ անմիտ ընդունելով զտէրունականն։ Եթէ յանմիտ մարդ յուսացաւ, առանց մտաց արդարեւ է. զի եւ ո՛չ անմիտ կենդանի մարդն է. (Առ որս. ՟Թ։)
Անմիտ գոլով (ասէր ապողինար) զմիաւորեալն ընդ բանին մարմին։ Մարմին անանձն (անհոգի) եւ անմիտ ոչ ընդունի յինքն տրտմութիւն։ Ոչ զանանձն եւ անմիտ մարմին առեալ. (Պրպմ. ՟Լ՟Ե։)
առաւել՝ որպէս Թափեալ ի մտաց. խելագար. յիմար. մորոս. անիմաստ. տգէտ. անհանճար. եւ Յիմարական. անխելք, խենդ, խեւ. ագըլսըզ, տէլի, շաշգըն. ἅφρων, ἁσύνετος, ἅνους, ἁνόητος, μωρός. amens, demens, insipiens եւ այլն.
Ազգաւ անմտաւ։ Իմաստնոց եւ անմտից։ Իբրեւ զաղաւնի անմիտ։ Ցանկութիւնս անմիտս. եւ այլն։
Իբրեւ ոչ եթէ անմիտ ինչ լինէր (այսինքն գտանիւր) յանձն իւր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 13։)
Որոշել զիմաստունն յանմտէն. (Փարպ.։)
Ո՛վ անմիտդ ի մտաւորաց. (Նար. ՟Ը։)
Փոխարէն անմիտ մարտին. (Ագաթ.։)
Անմիտ խորհուրդ, կամ հետեւումն. (Փարպ.։ Նար. ՟Խ՟Ը։)
Իբր Անսիրտ, ըստ յն. ἁκάρδιος. Տե՛ս (Առակ. ՟Ժ. 13։ ՟Ժ՟Է. 16։ Երեմ. ՟Է. 21։)
Եւ որպէս Անխրատ. կամ անկիրթ. ἁπαίδευτος. indisciplinatus, ineruditus. (Սիր. ՟Ը. 5։ ՟Ի. 22։)
որպէս Անիմանալի. անիմաստ. ἁνόητος. qui intelligi non potest.
Թէ էութիւն նորա այլ է, եւ զոր իմանայն՝ ա՛յլ է ի նմանէ, անմիտ եղիցի էութիւն նորա. (Մաքս. ի դիոն.։)
Հետեւեցելոց տառից, եւ գծագրաց անմտից, եւ սիղոբէից, եւ բառից անծանօթից. (Դիոն. ածայ.։)
Անմտական, կամ գործ անմտութեան.
incapable of cultivation.
Որ չէ մշակեալ. չվարած. չբանած.
Անմշակելի անդաստան։ Անսերմն է շառաւեղդ, անմշակելի է պտուղդ. (ՃՃ.։)
that does not forget;
unforgotten;
that cannot be forgotten;
without fail, infallibly.
ἅπλαστος, ἅληστος. non oblivisendus. Զոր չէ՛ օրէն մոռանալ. յաւէժաբար յիշելի. եւ Աանմոռաց. ոչ մոռացեալ. չմոռնալու, չմոռցուելու. ունուտուլմազ.
Որում ամենայնքն յայտնիք են եւ անմոռանալիք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ծանիցէ ամենայն ոք զաստուծոյ անմոռանալի գթութիւնն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Անմոռանալի՝ ի բարեպաշտից մարդկանէ խոստովանեսցի երիցս երանելի։ Յիշատակելն սմին նորոգի անոմռանալի. (Պիտ.։)
Անմոռանալի ունել. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Ոչ ի միտս իւրեանց անմոռանալի եդին. (Նանայ.։)
Զյիշատակ անուանն աստուծոյ անմոռանալի պահէր. (Տօնակ.։)
cf. Անմոռանալի.
Անմոռաց յիշմամբ. (Շար.։)
Յանմոռաց ուրախութիւնսն. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ա։)
Անմոռաց պատուէր. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Գրեա՛ ի տախտակս սրտի քո անմոռաց։ Յիշեսջի՛ք զմեզ անմոռաց յուրախութեանն ձերում. (Փարպ.։)
eternal remembrance.
Ճշմարտութիւն է առաքինութիւն ըստ անմոռացութեան. վասն զի արժանի է յիշատակի առաքինութիւն. (Փիլ. լին.։)
Միթէ զմտացդ անմոռացութիւն ո՞չ յիշիցէք. (Եղիշ. ՟Գ։ եւս եւ Վրդն. սղ.։) (Տօնակ.։)
indomitable, unbroken.
ἁδάμαστος. indomitus. Չեւ եւս մղեալ ի գործ. տրմուղ. անվարժ. անկիրթ. անսանձ. կինճ. եավաշլանմամըշ (հայվան).
Յաւանակ՝ անմուղ եւ անվարժ է. (Զքր. կթ.։)
Յաւանակն՝ որ էր անմուղ, եւ անկիրթ ի ծանրութենէ բեռին. (Մարաթ.։)
Չտան թոյլ բազում ժամանակս յաւանակին՝ անմուղ անվարժ շրջել։ Ածէ՛ք զպարարեալ զուարակն՝ զանմուղն, որ զմեղաց լուծն ոչ ընկալաւ։ Անմուղ երիվարաց նմանեցաք. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Եդին ի վերայ սայլի՝ լծեալ անմուղ զուարակս. (Մարթին.։)
Անմեղիցն յայլսն դարձցի՝ բաց լծոյ. (Մխ. դտ.։)
the entrance to which is shut;
without entrance;
impenetrable, inaccessible.
Որ ոչ առնէ մուտս կամ չունի արեւմուտս. չմտնօղ.
Անմուտ արեգակն. (Խոր. առ սհկ. արծր.։ Նար. ՟Ղ՟Դ։)
Որում եւ մեք նոյն նըմանագոյն՝ երկրպագեմք անմուտ արեւուն. (Գանձ.։)
Ուր ոչ լինի մտանել. անմատոյց. կիրիլմէզ.
Անմուտ արասցէ զտունն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Անհաս եւ անմուտ մնաց (դրախտն). (Համամ առակ.։)
to lose senses, to become crazy or stupid.
ἁφρονεύομαι, ἁσυνετέω, ἁνοηταίνω. desipio, insipienter ago. Անմիտ լինել. անմտութեամբ գործել. անխելք ըլլալ, անխելք բան ընել. ագըլսզլըգ էթմէք.
Հովիւքն անմտացան. (Երեմ. ՟Ժ. 21։)
Դադարեսցեն յանմտանալոյ. (Առ որս. ՟Թ։)
Մի՛ անմտասցուք զօրէն անասնոց. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
madness, craziness, fatuity;
phrensy;
folly, silliness, imprudence, extravagancy, absurdity.
ἅνοια. amentia, stultitia. Պակասութիւն մտաց. անհանճարութիւն. անմտածութիւն. եւ Անխորհուրդ ինչ. անխելքութիւն, անխելք բան. ագըլսըզլըգ, ահմագլըգ.
Անմտութիւն բորբոքեալ ի սիրտ երիտասարդի։ Սկիզբն բերանոյ նորա անմտութիւն. Եւ այն է անհնարին անմտութիւն։ Միւս եւս անմտութեան խորհուրդ. եւ այլն։
Ամենայն չարեաց պատճառք անմտութիւնն է. (Ոսկ. ես.։)
Կամ որպէս ἁφροσύνη, որ ստէպ դնի ի մեզ Անզգամութիւն. իբր անզգայութիւն եւ անխորհրդութիւն.
Է առաւելութիւն իմաստութեան քան անմտութեան։ Զոր ինչ խորհի, ամենայն անմտութիւն է։ Զանմտութեան յիշատակ թողին յաշխարհի. եւ այլն. որք հային եւ ի յաջորդ նշանակութիւն։
Որպէս Անխոհեմութիւն.
Ընկենու յանմտութիւն, եւ յայլ երիս մասունս վատթարութեան. (Պիտ.։)
Հակառակացն բերմամբ, անմտութեան, եւ հեղգութեան, բղջախոհութեան. (Շ. ատեն.։)
Այնուհետեւ ո՛չ խոհականութիւն, այլ՝ անմտութիւն. (Գր. հր.։)
ԱՆՄՏՈՒԹԵԱՄԲ. ἁφρόνως. insipienter. Անմտաբար.
Եւ արդ՝ անմտութեամբ արարեր. (Ծն. ՟Լ՟Ա. 28։)
insatiableness, greediness, gluttony.
ἁπληστία, τὸ ἁκόρεστον. insatiabilitas, aviditas inexplebilis. Չյագելն. որկորստութիւն. եւ անյագ լինելն. անգահութիւն. եւ Սաստիկ տենչ. անչափ կարօտ. գաթը հավէս.
Անյագութիւն ոչ էր (ի սկզբանէ), եւ այժմ ոչ է պարկեշտից. (Յճխ. ՟Զ։)
Անյագութիւն որովայնի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Զի՞նչ է նոր ախտն, եւ անյագութիւնն. (Առ որս. ՟Ա։)
Ըմպելի անյագութեան նորին՝ արիւն անմեղաց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Որք անյագութեամբն համակեալք ոսկւով. (Փարպ.։)
Զմին ապրեցոյց սիրոյն աստուծոյ անյագութիւնն՝ (Բրս. չար.։)
Անյագութեամբ զներքին կողմն այրին խուզեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
invincible, unconquered, insurmountable, ungovernable.
ԱՆՅԱՂԹ որ եւ ԱՆՅԱՂԹԱԿԱՆ ԱՆՅԱՂԹԵԼԻ. ἁνήττιτος. invictus, invincibilis. Որ ոչն յաղթի յո՛ր եւ է կարգի. անպարտելի. վերագոյն հանդիսացեալ. հզօր. աննուաճելի. անվանելի. որ չյաղթիւր, տակ չի մնար. եէնիլմէզ, տայմա մուզաֆֆէր օլան.
Զաստուած՝ զզօրապետն անյաղթ զօրաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Անյաղթ թագաւորք. (Պիտ.։)
Անյաղթ իմաստութիւն. (Շ. բարձր.։)
Անյաղթ նիգք, կամ քաղաք. (Եղիշ. դատ.։ Եփր. յես.։)
Անյաղթ փիլիսոփայ. Ի խորագիրս գործոց դաւթ. անյ. եւ ի մեկնիչս նորա։ եւ Տօնաց.։ Յայսմաւ.։
Յետ եօթնամեայ անյաղթ համերութեանն. (Կլիմաք.։)
Դատաւոր անյաղթ ունելով զիւրն խղճմտութիւն. (Նոյնն։)
Զօրաւորօքն անյաղթականաց։ Անյաղթական զճշմարտութեանն բան ամենայն ազգաց ծանուցին. (Նար. ՟Ղ՟Ա. եւ Նար. խչ.։)
Անյաղթելի մարտիրոս, կամ ճգնաւոր, նշան, եւ այլն. (Շար.։)