single-mindedness, simple-heartedness, sincerity, ingenuousness, candour.
որ եւ ՅՍՏԱԿՄՏՈՒԹԻՒՆ. Մաքրութիւն մտաց. պարզմտութիւն եւ միամտութիւն սրտի.
Յստակամտութեամբ, եւ անպղտոր խորհրդով. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Խրատեսցին ամենեքին դովաւ ոչ հայհոյել զԱստուածսն, այլ զոհել յստակամտութեամբ. (Ճ. ՟Ա.։)
to clear up;
to be clarified.
Յստակիլ. մաքրիլ. զտիլ. սուրբ գտանիլ.
Լռութիւն խառնեալ ի միտս յստակացեալս՝ առաւել է քան զձայն բարբառոյ, եթէ ոք աղաղակիցէ. (Մծբ. ՟Դ։)
eudiometer.
eudiometrical.
eudiometry.
to narrate clearly, distinctly.
ՅՍՏԱԿԱՊԱՏՈՒՄ ԱՌՆԵԼ. Յստակաբար պատմել՝ ճառել.
Յստակապատում արարեալ՝ ուսուցանէր ամենեցուն. (Ագաթ.։ (մի ձ. յատակապատում։))
cf. Յստակ.
Զգալի լուսոյս ծագումն առողջ զգայարանք յստակապէս ընդունի. (Խոսր.։)
Յստակապէս տեսանել զփառս Աստուծոյ, կամ զօգուտ անձանց. (Իսիւք.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
of clear or limpid water;
— աղբիւր, clear, limpid, crystal, pellucid fountain or spring.
very bright, without obscurity.
εἱλικρινής, ἁκραιφνής distinctus, sincerus, purus, in summo suo vigore apparens. Որոյ սպասք եւ հանդերձանք կամ հանգամանք են յստակ ամենայնիւ. ամենապայծառ. անաղօտ.
Հրեշտակք տեսանեն ըստ իւրաքանչիւր չափու կարգացն, այլ յստակասպաս տեսիլն հօր՝ որդւոյն միայն պահեալ է. (Կոչ. ՟Է։)
seeing clearly, clearsighted, perspicacious.
clearsightedness, perspicacity.
Պայծառ տեսութիւն կամ տեսողութիւն. սրատեսութիւն.
Աչաց քոց յստակատեսութիւն եւ ստուգատեսութիւն՝ որ յիս, ընդոստուցին զիս. (Նար. երգ.։)
cf. Յստակեցուցանեմ.
καθαίρω, καθαρόν ποιέω, διακαθαίρω , διατραύω mundo, purgo, expurgo, lustro, nitidum reddo, declaro. Յստակ առնել. մաքրել. սրբել. զտել. պարզել. որոշել. պայծառացուցանել. յիստակել, յըստակցընել, ըստըկել, եւ ըստըկցնել.
Պարտի զմիտս յստակել, եւ զխորհուրդս սրբել։ Յայտնաբանական յստակել զուղղափառութիւնն. (Եզնիկ.։ Պիսիդ.։)
Քամել, եւ յստակել. (Ագաթ.։)
Յստակ ի փշոց զանդս մեր ընձեռեսցուք սերմանօղ մշակողին, եւ զկնի յստակելոյն ոռոգեսցուք զայն հոգեւորական ջրովն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Զտատասկաբերն պարտուպատշաճ է մաքրել եւ յստակել, եւ պատրաստագոյն յօրինել. (Ոսկ. եսայ.։)
Զնախաբնաւորեցաւդ (բառ) փութալի՛ է մեզ իմանալ, քանզի զայլսն զամենեսեան յստակէ զկնի. (Մաքս. ի դիոն.։)
to clean, to clear, to clarify, to render clear or limpid;
to refine, to purify;
to collect the refuse.
Զի յստակեցուսցէ եւ պարզեսցէ զմիտս բնակչաց աշխարհին. (Եփր. ել.։)
clearness, pureness, cleanness;
limpidity;
purity, candour, sincerity, ingenuousness.
καθαριότης, εἱλικρίνεια mundities, puritas, nitor, sinceritas, simplicitas, distinctio. Յստակն գոլ. մաքրութիւն. սրբութիւն. զտութիւն. պարզութիւն. պայծառութիւն.
Ընդ մտանէ ընդ ամենայն վասն յստակութեան. (Իմ. ՟Ե. 24։)
Անպղտոր յստակութեամբ ձկտեցուցանէ զհայեցուածս. (Եղիշ. ՟Ե։)
Զի մի՛ մթարքն՝ որ զբբօքն շողայցեն, արգել հայելոյ ի յստակութիւն լուսոյն լիցին։ Լուսաւորութիւն արեւուն մտեալ ընդ սպիտակութիւն ապակւոյն, եւ ընդ յստակութիւն ջրոյն. (Եզնիկ.։)
Հանգոյն արեգական ի խորս ուրեք ընդ յստակութիւն ջուրցն առաքելով զիւր ճառագայթսն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յստակութիւն օդոյդ ընկալաւ զնսեմութիւն՝ լուսաւորացդ խաւարելով. (Շ. բարձր.։)
Յստակութիւն աղերսին իսպառ պղտորեալ։ Կամ հող ընդ յստակութեան ոսկւոյ. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Ձ՟Բ։)
Եւ իբր Յստակամտութիւն. անկեղծութիւն. (թերեւս լծ. ընդ ստուգութիւն).
Զամպարիշտս կարծէր բամբասել Սովփար, այլ յստակութեամբ ոչ էին նորա կամք. այլ զՅովբայ ակնարկեն. (Իսիւք.։)
Ո՛վ յստակութիւն Աբրահամու. (Եփր. ծն.։)
cf. Յօդակոտոր՞՞՞քակտեմ.
to dislocate, to disjoin;
to tear or rend in pieces, to dilaniate.
articulate, surrounded with articulations, corporeal;
well, tersely, elegantly composed or written.
Յօդիւք պատեալ. որպէս զօդեալ անդամօք. մարմնեղէն. տարրեղէն. բաղկացեալ.
Աստուած ի յօդապատ մարմնոց ի վեր է։ Հայր ո՛չ յօդապատ բնութիւն պարունակեալ։ Տայ զոյժ զօրութեան ամենայն յօդապատ անդամոցն. (Եզնիկ.։ Ճ. ՟Գ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Գ. (ուր տպ. վրիպակաւ, օդապատ. ուստի լտ. օդով պատեալ)։)
Յումմէ ամենայն մարմին յօդապատ հաստատեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Յարմարեալ է թուղթս այս (եբրայեցւոց) յօդապատ զարդագիր բանիւք (յն. շարադրութեամբ եւ բառիւք) իւրովք ըստ յոյն լեզուի առաւել քան զայլ թուղթս առաքելոյ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 25։)
Ի բազմապատիկ յօդապատ բանիցն նոցա. (Եփր. հռ.։)
Առ յօդապատ պնդելոյ (զբանն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Ոչ եթէ ինքն կարօտ ինչ էր յօդապատ բանիւն։ Զի՞նչ պէտք էին յօդապատ կերպարանք պիտոյից բանին. (Վեցօր. ՟Գ։)
voluntary, well disposed, ready to, eager, ardent.
πρόθυμος promptus animo. եւ բայիւ προθυμέομαι prompto sum animo. Յօժար մտօք. յառաջամիտ. զուարթառատ. ինքնայորդոր.
Յօժարամիտ լինել քեզ յայսմ ամենայնի։ Պարզ սրտիւք յօժարամիտք եղեաք յայսմ ամենայնի։ Եղեալ առ քեզ յօժարամիտ (ի նուէրս). (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 14. 17։)
Զի գո՛նեա այժմ յօժարամիտք լիցին։ Զմանկունս ուսման ի փոյթ սորին յօժարամիտ արարաք. (Ոսկ. հռ.։ Երզն. քեր.։)
Որպէս առաջնորդն յօժարամիտ է առաջնորդել յամենայնի եղբայրութեանն. (Բրս. հց.։)
ՅՕԺԱՐԱՄԻՏ ԿԱՄՕՔ. իբր մ. Յօժարագոյնս. ամենայն յօժարութեամբ մտաց եւ կամաց.
Յօժարամիտ կամօք փութալ, կամ պատրաստական լինել, կամ ոգորիլ, կամ զհետ գնալ. (Պիտ.։ Նար. ՟Թ։ Գր. տղ. թղթ.։)
cf. Յօժարամտաբար.
voluntarily, spontaneously, willingly, with good will, heartily.
Յօժարամտաբար առնուլ փող, ազդ առնել. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
goodwill, entire disposition, inclination, devotion, eagerness.
προαίρεσις, προθυμία animi promptitudo, praeelectio, institutum, voluntas. որ եւ ՅՕԺԱՐՄՏՈՒԹԻՒՆ, Կամաւոր յօժարութիւն. ընտրողական հաճութիւն. նախայօժարութիւն. յառաջամտութիւն.
Վկայէ փենեհէզ, որ անուանեցաւ յօժարամտութեամբն։ Գովիցէք զյօժարամտութեան օրէնս. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Գ։)
Զյօժարամտութիւնն (կամ զյօժարմտութիւնն) միայն ոչ բռնադատել, զի մի՛ ի հարկէ իցէ ձեր փրկութիւնն. (Եփր. գալստ.։)
Բոլոր յօժարամտութեամբ՝ ախորժելով եղեւ զհետ. (Պիտ.։)
Յորդորական զբանսն առաջի դնէ՝ առ ի յարուցանել զյօժարամտութիւն նոցա. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Առաքինութիւնն յօժարութեամբ, եւ ոչ ի հարկէ լինի, եւ յօժարամտութիւն ի քէն կատարի. (Մաշկ.։)
liberal, generous, open-handed.
προεκτικός, προετικός ad largiendum propensus, liberalis. Յօժար ի տուրս. յօժարամիտ. առատաձեռն. ճէօմէրտ.
Ազատականութեան է յօժարատրականն գոլ յիրս գովելիս, եւ առատանալն ի ծախս պատշաճաւորս. (Արիստ. առաք.։)
cf. Յօշեմ.
σταράκτω lacero. Յօշելով հատանել. յօդ յօդ՝ անդամ անդամ կտրատել. գիշատել. քայքայել. ... (առաւել վարի կր. գրի եւ ՕՇԱՏԵԼ. իսկ յետինք գրեն ՅՕՇՈՏԵԼ)
Կա՛մ զորդիսն յօշատեն, կամ զծնողս ի բաց մղեն օտարս կարծելով. (Առ որս. ՟Ա։)
Կապարանք զըստին հաստուածոյ յօշատեցաւ։ Սո՛ւր սուսերաւ սաստից զգայութիւնս բնութեանս յօշատի. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
Ի փայտէ կախեալ, զմարմին յօշատեալ։ Սղոցիւք յօշատին։ Զի զյօշատեալ մարմին մեռելոյ՝ դու յարուցեր շնորհիւն Աստուծոյ. (Գանձ.։)
vine slips or cuttings, vine-branch.
(արմատ Յօտելոյ) Յօտեալ ուռ՝ այսինքն ճիւղ որթոյ. կամ յատեալ ոստ. որ եւ իբր ռմկ. գրի ՀՕՏ ի գիրս Վստկ. ՟Ը. ՟Ճ՟Ժ՟Ա։
Զի՞նչ լինիցի փայտ որթուն ... զի ամ ի յամէ զյօտ նորա ծախէ հուր. (Եզեկ. ՟Ժ՟Ե. 4. (ա՛յլ ձ. զ՝օտ, կամ զհօտ)։)
maid-servant, female domestic, waiting-maid, or waiting-woman.
• , ի-ա հլ. «աղախին» ՍԳր. Եղիշ. որից նաժշտաբար Արշ.։
• Հիւնք. պրս. nāhid «կոյս աղջիկ»։ Աճառ. Բանաս. 1899, 252 համեմատե-լով երաժ-իշտ բառի հետ՝ գտնում է որ -իշտ մասնիկ է, որով արմատը լի-նում է *նաժ կամ մանաւանդ *նագ. կարելի է կարծել որ սա էլ իրան. *nag «ծառայել, աղախնութիւն անել» նշանա-կութեամբ մի բառից փոխառեալ լինի։
ἅβρα, θεράπαινα ancilla, famula, serva. Աղախին. աղջիկ կամ կին սպասաւոր տիկնոջ.
Ռեբեկա, եւ նաժիշտք իւր։ Դուստրն փարաւոնի, եւ նաժիշտք նորա։ Առաքեաց զնաժիշտ մի։ Տայ կերակուր ընտանեաց, եւ գործ նաժշտաց.եւ այլն։
Ոչինչ երեւէր ի նոսա, եթէ ո՞ր տիկին իցէ, եւ կամ ո՞ր նաժիշտ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ինքն ելանէր. եւ նաժիշտք իւր առաջի գային. գրէ ոմն ի հին վարդապետաց.
Փրկիչն ընդ իւր ելս արարեալ հոգւոյն եւ ազատեալ, նաժիշտս անուանելով զոգիս հայրապետացն եւ մարգարէիցն սրբոց. ինքն հոգին (յիսուսի) ելանէր, եւ նաժիշտքն ընդ նմա ելեալ գային. (Պիտառ.։)
cf. Կանխագէտ.
Յառաջագէտ. կանխագէտ. նախագիտակ, եւ նախագիտական. կամ նախագիտելի.
Նախագէտն աստուած։ Նախագէտ ազդմամբ օգտեալ լինին. (Ճ. ՟Գ.։ Հին քեր.։)
Արդ թէ փոքունք ի յեղելոց հաւատացն, զի նախագէտ լինել յինէն պատրաստեցան. (Շ. իմ. եղակ.։)
cf. Կանխագիտութիւն.
πρόγνωσις, τὸ προεγνῶσθαι praescientia, praenotio եւ այլն. Յառաջագիտութիւն աստուծոյ. կանխագիտութիւն մարգարէական. եւ Գուշակութիւն մարդկային կամ սնոտի.
Իբրու թէ ունին ինքեանք նախագիտութիւն. որ միայն աստուծոյ է։ Նախագիտութիւն աստուծոյ. (Նախ. ծն.։ Կիւրղ. գանձ.։ Փիլ. նխ. ՟ա.։ Մաքս. ի դիոն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Տեսանողին նախագիտութիւն. (Նար. խչ.։)
Կայր եռոտանին հաստեալ. որ նշանակէ, թէ ապողոն զերից ժամանակաց ունի զնախագիտութիւն, զանցեալն, զներկայս, եւ զապառնին. (Նոննոս.։)
Կռապաշտութիւն իմա՛ եւ զամենայն հմայս եւ զնախագիտութիւնս. (Վահր. յայտն.։)
Նախագիտութիւն. որ է իմաստ եւ վարդապետութիւն բժշկական արուեստից. (Մխ. բժիշկ.։)
author, inventor.
Նախկին գտօղ. գտակ. հաւակ. եւ Նախ գտեալն.
Որպէս նախագիւտ եւ օգտացոյց այսպիսի կարեւոր եւ մեծ իրաց. (Փարպ.։)
Յառաջ քան զլինել մարդկան, սկիզբն մեղաց՝ ամբարտաւանութիւնն եղեւ ի կամակոր մտաց նախագիւտ դիւին, որով եւ ինքն անկաւ. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Նախագիւտ.
Սքանչելի հանճարոյս յառաջագոյն նախագտակք այլք լինելով ոմանք։ Սքանչանան ընդ նախագտակս արուեստի. (Պիտ.։)
discerning.
ՆԱԽԱԴԱՏ ՆԱԽԱԴԱՏԱԿԱՆ. προκρίνων praejudicans πρόκριτος praejudicatus, praelatus. Ընտրող, եւ ընտրողական՝ իբր լաւագոյն դատելով. նախընթաց դատմամբ ընտրեալ.
Որ ճանաչողն է, եւ նախադատ իմաստութիւն, այն է ախտացեալ. (Լմբ. սղ.։)
Արտագծեալ ի թիւս որքանութեան չափոյ սիղղոբայիցն նախադատն ընտրականութեան. (Նար. խչ.։)
Զնախադատական ապացուցութեանցն զմակերեւութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)
to prefer, to put before.
προκρίνω praejudico, praepono, praefero, deligo. Լաւագոյն դատել. ընտրել առաւել.
Ոչ ոք նախադատէ ինչ, եթէ ոչ խորհեսցի. եւ ոչ յօժարի, եթէ ոչ դատեսցի։ Խորհուրդ ի վերայ տակաւին խնդրելեացն է, իսկ յօժարութիւն՝ ի վերայ նախադատելոցն։ Նախադատելոցն ի խորհրդոյն՝ փափագեմք յոյժ յօժարեալք. (Նիւս. բն.։)
prejudice, prepossession, prevention.
perfect in itself;
finished or accomplished beforehand;
—ք, premises.
προτέλειος praeperfectus, perfectissimus. Անդստին ի բնէ կատարեալ ամենայնիւ. գերակատար.
Գերագոյն լոյս, նախակատար ինքնակատար պետութիւն։ Նորին քան զամենայն բան եւ միտս ինքնակատար եւ նախակատար իմաստութեան։ Անկարօտն եւ նախակատարն։ Ի նախակատար կատարողագործութենէն համեմատաբար լցեալ կատարելագործի։ Իւրաքանչիւր ոք հաղորդ լինի՝ նախակատարին կատարմամբ. (Դիոն. երկն.։)
Նախակատար սրբութեամբն են բնաւքս ուղղեալք. (Լմբ. պտրգ.։)
ՆԱԽԱԿԱՏԱՐ ՊՏՈՒՂ. τὰ προτέλεια . Վաղ կատարեալ, վաղահաս, կանխահաս. երախայրիք.
Այսոքիկ են աստուածասիրին առաջապտուղք նախակատարք. (Փիլ. իմաստն.։)
built before or formerly;
— արարչութիւն, creation of the world.
ՆԱԽԱԿԵՐՏ ՆԱԽԱԿԵՐՏԵԱԼ. Նախ շինեալ, եղեալ, ստեղծեալ.
Նախակերտ փայտ (տապան նոյի). (Նար. մծբ.։)
Գիր պատմութեանց զնախակերտն արարչութենէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի նախակերտեալն իւր վանս ի գաւառն գողթան. (Հ. փետր. ՟Ժ՟Թ.։)
to promote, to prefer to any post or dignity.
ՆԱԽԱՄԱՏՈՅՑ ԱՌՆԵԼ. Յառաջ մատուցանել կամ ձգել. նախաձեռնել.
Ապա ամենեցունցն նախամատոյց արարեալ զաթանասիոս՝ ի գլխաւորութիւն հաւատոցն կոչէին. (Ճ. ՟Բ.։)
fighting in the first rank;
coryphaeus, champion;
skirmisher, sharpshooter.
πρόμαχος, προαγωνιστής antesignanus, propugnator. Յառաջամարտիկ, ախոյեան. նահատակ. զօրավար.
Նախամարտիկ քոց մանկանց եղիազար։ Մեծ՝ ճշմարտութեան նախամարտիկ եւ վարդապետ (պօղոս)։ Ոչ յաղագս անարգութեան նախմարտկաց. (Ածաբ. մակաբ.։ Առ որս. ՟Է. ՟Ժ՟Ե։)
Մեծամեծք հաւատոցն նախամարտիկք. (Նիւս. երգ.։)
Աւաղէին զվախճան նախամարտկացն հզօրաց եւ քաջաց։ Տայր ի պահեստ բանտի զանձինս զօրավարաց նախամարտկաց եւ քաջից. (Ղեւոնդ.։)
Նախամարտիկն զինուորութիւն երկնային պարուն (միքայէլ զօրավար երկնից). (Նար. ՟Լ՟Է։)
Թօթափեցան ամենայն պայիկք նախամարտկացն ի պարսպէն. մարթ է իմանալ եւ նախամարտկոցաց, նախապարսպին։
skirmish.
Յառաջամարտութիւն. զօրավարութիւն.
Եղէց հմուտ առ պատերազմել քոյով նախամարտկութեամբ. (Սարկ. աղ.։)
presumptuous, arrogant;
—ք, portal.
Լեզու ունիս, նախամուտ ինքնագործել քեզ զմեղս. (Մաշկ.։)
Նախամուտք տաճարին. (յն նախատաճար. Փիլ.։)
cf. Նախայայտնի.
πρωτοφανής, πρόδηλον primum apparens, prospicuum. Նախածանուցեալ, եւ քաջայայտ.
Յայտնագոյն, որպէս նախատուր, եւ նախայայտ. (Դիոն. երկն.։)
Ըստ նախայայտ արարելոյդ. (Կլիմաք.։)
Նախայայտ է, զի ոչ մի երկպառակութիւն էր յամենեսին։ Նախայայտ է, թէ եւ այլն. (Բրս. հց.։ Կիւրղ. գանձ.։ Կիռ. ման. առ գր. կթ.։)
foreknown.
որ եւ ՆԱԽԱՅԱՅՏ. πρωτοφανός . Կանխաւ յայտնեալ կամ ծանուցեալ. եւ Քաջայայտ.
Ձեւոցն կատարմունք նախայայտնիք են, եւ մակացողացն ճանաչին. (Նիւս. բն.։)
Յետինքն զերիցագունիցն գերակայ բոլորմունս ոչ ունին, բայց մասնաւորս ի նախայայտնից լուսափայլութեանց ի ձեռն առաջնոցն համեմատաբար ի նոսա անցեալ. (Դիոն. երկն.։)
to manifest previously.
Կանխաւ յայտ առնել. եւ Արտայայտել.
Զխորհրդոյն զօրութիւն նախայայտեալ որպէս առակաւ. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
Զսա եւ օրէնքն աստուածատուրք նախայայտեցին ի մորենւոջն յատկապէս. (Ճ. ՟Ժ.։)
accented on the penultimate.
cf. Նախայաւիտենական.
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
Նախայաւիտեան որդին, կամ բանդ, եւ այլն. (Շար.։)
Դու նախայաւիտենական. համանգամայն եւ առժամեան. դու երկնային, եւ երկրաւոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Զնախայաւիտենական բանն հօր ընկալեալ։ Զնախայաւիտենականն աստուած. (Եպիփ. ի կոյսն.։)
existing before all ages, eternal, self-existent, increate;
— որդի, the Son of God before all eternity.
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
Նախայաւիտեան որդին, կամ բանդ, եւ այլն. (Շար.։)
Դու նախայաւիտենական. համանգամայն եւ առժամեան. դու երկնային, եւ երկրաւոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Զնախայաւիտենական բանն հօր ընկալեալ։ Զնախայաւիտենականն աստուած. (Եպիփ. ի կոյսն.։)
aforesaid, above-mentioned.
Կանխաւ կամ ի վեր անդր յիշատակեալ.
Որպէս արար զնոսին զնախայիշատակեալսն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
cf. Նախանձորդ.
Ակն չար նախանձկոտ ի հացի, եւ կարօտ է ի սեղան իւր. (Սիր. ՟Ժ՟Դ. 10։)
cf. Նախանձորդ.
որ եւ ՆԱԽԱՆՁԿՈՏ. φθονερός, βάσκανος, βασκαίνων invidus, invidens. Յաչաղկոտ. չարակն. մախացող. բախիլ.
Սոյնպէս են եւ նախանձոտք. միայն ի վիշտս նախանձողին (այսինքն նախանձելւոյն) հային, եւ զկեանս իւրեանց արհամարհեն։ Աչք նախանձոտին տրտմութիւն ծնանին։ Գազան է թունաբեր նախանձոտն (կամ նախանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 9։)
Ինքնահաճք, նախանձոտք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ես եմ տէր աստուած քո, աստուած նախանձոտ, որ հատուցանեմ։ Աստուած նախանձոտ եւ վրէժխնդիր տէր. (Ել. ՟Ի. ՟Լ՟Դ։ Օր. ՟Դ. ՟Ե. ՟Զ։ Նաւ. ՟Ա. 2։ Տե՛ս եւ Եղիշ. ՟Բ. ուր բացատրի իմաստ գրոցն։)
Հուրն նախանձոտ կերիցէ զթշնամիսն. (Եփր. եբր.։)
preservative, prophylactic, preserver.
worthy of the greatest honours, of greater consequence, first in dignity, most esteemed, honoured, preferred;
— լինել ումեք, to be preferred to another, to obtain the preference.
πρότιμος praeferendus, praeponendus, pluris aestimandus προέχων antecellens, egregius, major, superior. որ եւ ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ, ՆԱԽԱՊԱՏՈՒԵԼԻ. աւելի պատուով, եւ պիտուական.
Միասնական կեանք քան զմիայնութիւն է նախապատիւ։ Աստուածասէրն ո՛չ զաստէն, եւ ո՛չ զհանդերձեալ փառացն խնամ տանիցի, այլ առ աստուած զսէրն՝ ամենեցուն նախապատիւ համարեսցի. (Բրս. հց.։)
Նախապատիւ առնել զսէրն քան զշահս. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Պատուական ասէ զամուսնութիւն, եւ նախապատիւ զկուսութիւն. (Յճխ. ՟Ը։)
Գիրք ելիցս նախապատիւ գոլ ասի առ հրէայսն քան զամենայն գիրս. (Նախ. ել.։)
ՆԱԽԱՊԱՏԻՒ. Առաւել պատուաւոր ոք. աւագագոյն. գերապատիւ.
Որք նախապատիւքն են քան զնա հասակաւ եւ իմաստութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Դարձ առնէր ի հայրապետական աթոռն առ նախապատիւ եղբայրն տէր գրիգորիս. (Պտմ. ՟Ժ՟Զ։)
Բա՛րեկամ, տու՛ր նախապատուիս քո տեղի. (Լմբ. առակ.։)
Բաւական է նախապատուացն մեծութիւն հռոգոյ նոցին. (Մխ. դտ.։)
ՆԱԽԱՊԱՏԻՒ. գ. Նախապատուութիւն.
Առն կռապաշտի, որ էր նախապատուով առաջին ի քաղաքին. (Հ. կիլիկ.։)
Ընդունելութեան եւ նախապատուի արժանի եղեն. (Փիլ. իմաստն.։)
ՆԱԽԱՊԱՏԻՒ. մ. իբր Նախապատութեամբ. նախկին պատուով. գերագոյնս.
Որ նախ խոնարհ, նախապատիւ բարձրասցի. (Լմբ. ատ.։)
first cause, author (God).
Սկզբնապատճառ. առաջին պատճառ ամենայնի՝ աստուած.
Ի սկզբան լինելութեանն ստացաւ պատիւ պարծանաց ի նախապատճառէն ամենեցուն. (Պիտ.։)
Նախապատճառին գիտութիւն է, այսինքն արարչագործութիւն աստուծոյ։ Ի գոյութիւն յառաջածելոցն նախապատճառ եւ զօրագոյն է աստուծոյ անբաժանելի միութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
affinity, alliance, relationship;
հոգեւոր —, sponsorship;
արկանել —, — առնել ընդ, cf. Խնամենամ.
ἑπιγαμβρία, ἑπιγαμία, κηδεία affinitas. բայիւ ἑπιγαμβρεύω affinitatem ineo. Խնամի լինելն. ազգակցութիւն ընդ հեռաւորս՝ տալով կամ առնելով զդուստր.
Երկաքանչիւր ազգաց եւ տոհմից լինի առ միմեանս շաղկապութիւն գթոյ ի ձեռն խնամութեան. (Զքր. կթ.։)
Լայնաբար իբր Կենակցութիւն. ընտանութիւն. սովորութիւն. συνήθεια consuetudo.
Զայնպիսի սատանայական խնամութիւնսն ի բաց ընկեսցուք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
cf. Խնայեմ.
Մի՛ խնայեցար խրատել զտղայ։ գնեա՛ զմահապարտն, եւ մի՛ խնայեար. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 11։)
to spare, to be sparing of;
to pardon, to respect, to exempt, to privilege;
to save, to spare, to husband, to be thrifty, to administer or manage well, to be sparing of expence, to economize;
— ի կերակրոյն, to stint one's self;
— ի ժամանակն, to economize time;
— ի շրթունս, to bridle one's tongue;
— ի բարկութիւն, to abstain from wrath.
Խնայեցի ես ի քեզ։ Մի՛ խնայեսցէ ակն քո ի նա։ Խնայեսջի՛ք ի պատանեակն իմ աբեսողոմ։ Որ յիւր որդին ոչխնայեաց։ Ես ո՞չ խնայեցից ի նինուէ քաղաք մեծ։ Ոչ եւս խնայեցից ի վերայ բնակչաց երկրիդ։ Պէ խնայես ի շրթունս, իմստուն լինիս։ Որ խնայէ բան խիստ հանել, իմաստուն է։ Որ խնայէ ի գաւազան, ատեայ զորդի իւր։ Որ խնայէ ի տուրս, եւ այլն։ Խնայելն (յինչս՝) կորուսանել է, եւ չխնայելն՝շահել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Ո՛վ մոլեգնութեան, ընչից խնայել, եւ հարազատաց ոչ խնայել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
Խնայել յոգիս, կամ յանձինս, յազգայինս, ի ստացուածս, ի բարկութիւն. (Եղիշ.։ մանդ։ Խոր.։ Սկեւռ. աղ.։ ստուածաբ. Ժղ.։)
Որ խնայէ զցորեան, լքցէ զնա օտարաց. (Առակ. ՟Ժ՟Ա. 26։)
Զի խնայեսցէ զմեզ ի կարծեաց բազմաստուածոցն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Ոչ խնայել զանձն, եւ ոչ զանգիտել ի մահուանէ. (Խոսր.։)
Նաւ՝ որ խնայի ի խռովութենէ, հանդարտութեամբ գնայ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
to cause to be sparing, to create thrift or economy.
Պատուէին թագաւորքնզոմանս ի մերոց անտի ... եւ յաշխատութիւն զոհիցն (ձգել զնոսա՝) խնայեցուցանէին զհեթանոսս. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 1։)
regard, compassion, pity;
pardon;
thriftness, saving, economy, parsimony, frugality.
Առնէ ի վերայ նոցա աստուած խնայութիւն արարչին ամենեցուն՝ պահել զարարածս անվնաս յիւրաքանչիւր բնութեանն. (Եղիշ. խաչել.։)
Արգելուին զհարկաւոր պէտս ճաշակացն, եւ այսպէս ոչ գոյր նմա ի նոցանէ եւ ոչ սակաւ ինչ մասն խնայողութեան. (Յհ. կթ.։)
Աւագաց եւ մեծատանց քաղցրութիւն, եւ խնայութիւն առ աղքատս. (Վրդն. յանթառամն.։)
Ոչ գոյր սակաւ մի խնայումն նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։)
Յողորմութենէ քրիստոսի խնայումն մարմնաւոր կենաց լնիցի. (Կանոն.։)
Զմայրն ի սէր եւ ի գութ փոր (այսինքն աղիք) իւր շարժէ, եւ աստուած առ ի մեր խնայումն՝ ախտակցութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Խնայութիւն.
Առնէ ի վերայ նոցա աստուած խնայութիւն արարչին ամենեցուն՝ պահել զարարածս անվնաս յիւրաքանչիւր բնութեանն. (Եղիշ. խաչել.։)
Արգելուին զհարկաւոր պէտս ճաշակացն, եւ այսպէս ոչ գոյր նմա ի նոցանէ եւ ոչ սակաւ ինչ մասն խնայողութեան. (Յհ. կթ.։)
Աւագաց եւ մեծատանց քաղցրութիւն, եւ խնայութիւն առ աղքատս. (Վրդն. յանթառամն.։)
Ոչ գոյր սակաւ մի խնայումն նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։)
Յողորմութենէ քրիստոսի խնայումն մարմնաւոր կենաց լնիցի. (Կանոն.։)
Զմայրն ի սէր եւ ի գութ փոր (այսինքն աղիք) իւր շարժէ, եւ աստուած առ ի մեր խնայումն՝ ախտակցութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
joyful, cheer-ful, gay, merry;
gaily, cheerfully, merrily;
— լինել, to be transported with joy.
Եւ մարուգէի տեսեալ՝ յոյժ խնդալի եղեալ։ Խնդալի դիմօք։ Դուստր իմ սիրելի, եւ լոյս խնդալի աչաց. (ՃՃ.։)
աւետիս խնդալիս առաքէր յատրուշանս բազումս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եւ ոչ խնդալ ընդ խնդալին, այլ նախանձու վառեալ նովին։ Ոմն ըզխնդալն ըստ խնդալին, եւ զարտասուելն ընդ արտասուին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Խնդալի.
Պատրաստէին խնդալից. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Է։)
Խնդալից կամօք։ Բերկրանք խնդալից ուրախութեան. (Պիտ.։)
Բարբառ խնդալից՝ աւետեանց։ Խնդալից դիմաց զւարթութեամբ. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Ձ՟Ա։)
Խնդալից լինին, յորժամ գտանեն. (Եղիշ. ՟Ե։)
Խնդալից եղեալ ետ փառս աստուծոյ. (Փարպ.։)
rejoioing together;
— լինել, to rejoice with any one, to compliment, to congratulate, to felicitate.
Լինել գերազարդեալ տօնիւք խնդակից. (Շ. հրեշտ.։)
Տրտմութեանն տրտմակից լինի, եւ խնդութեանն խնդակից. (Գր. հր.։)
to rejoice, to be merry, delighted, glad;
greeting;
— ընդ ումեք, to rejoice with;
բազում — ասել, to wish good morning, good bye;
խնդա՛, rejoice! good morning, good day;
adieu, God be with you.
χαίρω, ἑπιχαίρω gaudeo, laetor, exulto τέρπομαι delector. Խինդ ունել. ուրախ լինել. ուրախանալ. բերկրիլ. զուարճանալ. ցնծալ. հրճուիլ. խնծղիլ. ռմկ. խնտալ, եւ պ. խանտիտէն է ուրախանալ, եւ ծիծաղիլ.
Խնդաց այրն, եւ երկիր եպագ աստուծոյ։ Ոչ խնդայ ընդ մահ կենդանեաց։ Խնդային ընդ խոտորումն չարութեան։ Ոյք խնդային ընդ չար իմ։ Որ խնդացին ըստ կործանումն քո։ Լալ ընդ լացօղս, եւ խնդեալ ընդ ուղղութիւնս։ Յոյժ զուարթութեամբ խնդային։ Եթէ արիանամք, խնդաս. (Յճխ. ՟Բ։ Եղիշ. ՟Բ։ Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Զյոպոպ եւ զչիղջ գիշերոյ համարիմ բարեկամ գոլ զնոսա, եւ խնդալ ի խաւարի. (Մեկն. ղեւտ.։)
Նա ծիծաղեաց եւ զուարճացաւ. ասէ ցնա ծերն, զի՞ է զի ես անարգեմ զքեզ, եւ դու խնդաս. ասէ մանուկն եւ ո՞չ է արժան, զի ժպտեցայց. (Վրք. հց. ՟Ը։)
ԽՆԴԱԼ. ըստ յն. ոճոյ. χαίρειν, χαίρε salutem, salve. Ողջ լինել. ողջոյն. ուրախ լեր. ո՛ղջ լեր. կեցցե՛ս.
ղեւոնդիոս ... Եպիսկոպոսաց եւ ժողովրդոց ի տէր խնդալ. (Ագաթ.։)
Մովսեսի իսրենացւոյ ... սահակայ բագրատունւոյ խնդալ։ Տիբեր կայսր հռովմայեցւոց՝ աբգարու թագաւորի հայոց խնդալ. (Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 3ծ։)
Արիստոտելէս՝ աղեքսանդրի որդւոյ խնդալ։ Ողջոյն ետ, եւ ասաց, խնդա՛ պատանի՛ դու. եւ նա ասէ, խնդա՛ եւ դու ո՛ ոք եւ ես. (Պտմ. աղեքս.։)
ԲԱԶՈՒՄ ԽՆԴԱԼ ԱՍԵԼ. πόλλα χαίρειν φράζω valedico, abdico, renuntio, praetermitto. Բարեաւ մնալ ասել. հրաժարական ողջոյն կամհրաժեշտ տալ. հրաժարիլ. մնաս բարով ըսել՝ կամ ընել, թողուլ՝ երթալ.
Բազում խնդալ ասացեալ ընկերութեանն կարծեցելում։ Անապակաւ առլցեալք զբարեպաշտութեանն փափաքումն, բազում խնդալ ասացեալ այլոց իրացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
mad with joy, too merry;
cf. Մոլախինդ.
Իսկ եթէ խնդամոլ արկիցէ (յիւղ), լինի խնդամոլ իւղ. (Եփր. աւետար.։)
cf. Խնդամոլ.
κώνιον cicuta. Մոլախինդ կամ մոլեխինդ. խնդակոթ. կոնիոն. խոտ թունաւոր.
Սոկրատէս արբ զկոնիոնն, եւ մեռաւ, որ է խնդամոլի. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Քաղցր եւ խնդամոլի, միապետութիւն. (Պիտ.։)
cf. Խնդութիւն.
Բազում խնդանօք տարեալ հասուցանէր. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
to make merry, to rejoice, to give joy, to divert, to recreate.
Սուտ յուսով դա զձեզ խնդացոյց։ Պատրողական բանիւք զմիտսն վեհդենշապհոյ խնդացուցանէր ի ժամուն. (Եղիշ. ՟Ե. Փարպ.։)
Լսօղ եղեալ իմ խնդացուցանօղ ձայնի. (Պիտ.։)
Խնդացուցանօղ բարի խոստմամբք. (Յհ. կթ.։)
Զոր օրինակ դիմակօք ոք զարդարի, ոչ զոք երբէք առ տեսիլ ցանկութեան իւրոյ խնդացուցանէ. իմա՛ յանկուցանէ. (գուցէ՝ խանդացուցանէ)։
joy, mirth, pleasure, gaiety, cheerfulness, merriment.
χαρά, χαρμονή, χαρμοσύνη gaudium, laetitia. Խինդ. խնդալն. ուրախութիւն. բերկրութիւն. ցնծութիւն. զուրախութիւն. ծաղր անոյշ. Խնտում.
Լցան բերանք մեր խնդութեամբ։ Ուրախութիւն եւ խնդութիւն։ Եղիցին տանդ յուդայ ի խնդութիւն եւ ուրախութիւն։ Խնդութիւն անօրինաց կորուստ. Արար խնդութիւն չորքոտանեաց ի տարտարոսն։ Դարձուցից զսուգ նոսաի խնդութիւն։ Պտուղ հոգւոյն այս է. սէր խնդութիւն, եւ այլն։
cf. Խնդութիւն.
Եւս առաւել մարտի յաղթութիւն հոգեւորացն է խնդումն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Բայց այս խնդման բան աւետեաց, ոչ միայն իմս է խորանաց։ Սուրբ տըղնյին ոչ լալոյ ձայն, այլ երգ խնդման՝ վայելչական. (Շ. եդես. եւ Շ. առ մխ. բծ.։)
Ծնունդ քո աստուածածին կոյս՝ խնդումն գոշակեաց ամենայն տիեզերաց. (Ժմ. յն.։)
seeker-after, inquirer;
guardian, trustee;
emissary;
—ս արձակել զկնի ուրուք, to run after, to hunt for or seek after some one.
καταδίωκων, ὐπασπιστής insequutor, satelles. որոնիչ. հետամուտ. պաշտոնեայ ելեալ ի խնդիր գտանելոյ զոք. եւ Պատուիրակ. նուիրակ.
Ելին խնդրակքն զհետ նոցա։ Յուզեցին խնդրակքն զամենայն ճանապարհն, եւ ոչ գտին. (Յես. ՟Բ. 7. 22։)
Որ արքային խնդրակքն էին, գտանէին զփախստեայսն. (Կոչ. ՟Զ։)
Շուն սպիտակ ընդ խնդրակսն լեալ՝ պատահեաց մանկանն եւ դայեկին. (Խոր. ՟Բ. 33։)
Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդինուպօլսէ՝ գնաց կայսր փութանակի. (Յհ. կթ.։)
Տկարաց ես ընդունելութիւն, կարոտելոց խնդրակ. (Յուդթ. ՟Թ. 16։)
demand, request.
Զի աստ խնդրել համարձակութիւն է եւ գտանել զխնդրանքն ո՛չ վրիպանք. (Ի գիրս խոսր.։)
Եւ իբր Խնդիր իմաստասիրական.
Մրտաքնախորհուրդ հեթանոսաց հռետորաց հանճարախոյզ խնդրանաց՝ յիմարութիւն. (Նար. խչ.։)
search;
demand;
— վրիժուց, cf. Վրէժխնդրութիւն.
Յաղագս ամենայնի (այսինքն տիեզերաց) բնութեան խնդրութիւն առ տուեցին. (Պղատ. տիմ.։)
Ոչ գարշեցաւ մեծատունն խնդրել իբրեւ զկարօտեալ. զի կարօտութեամբն ուսուսցէ խնդրութիւն. (Եփր. համաբ.։)
Խնդրութեամբ խնդրել զվրէժ տեառն զամենայն զրկողաց նորա, այսինքն յուրացողաց նորա. (Եփր. թագ.։)
laugh, laughter, gaiety, toying, dalliance, rapture.
ԽՆԾԻՂՔ որ եւ ԽՆԾՂԱՆՔ. Խինդ, կամ խնդութիւն անչափ. հրճուանք տարադէպ. ծափ եւ կայթ եւ ծաղր խենէչ. քրքիջ.
Հրեշտակացգունդն թախծեալ, եւ սատանայ խնծղիւք պարեալ. մի ձ. խնճոյիւք. (Նար. ՟Դ։)
sprightly, gay, merry.
Զկինն խաբեաց լրբենի երեսաց խնծղալից հայեցուածովք. (Պիտ.։)
laugh, to rejoice, to leap with joy.
Միթէ ի հարսանի՞ս խնծղայցես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
that bears or produces aromatic or odoriferous gums.
Խնրաբեր ծառ յանուշահոտ բուրաստանէն. (Շար.։)
λιβανωτοφόρος thurifer. գրի եւ ԽՆԳԱԲԵՐ. որ բերէ կամ արտադրէ յիւրմէ զխունկ.
Ի վերայ լերանց խնկաբերից։ Լերամբք խնկաբերօք։ Խնկաբեր հովիտ. (Զքր. կթ.։ Նար. երգ.։ Գանձ.։)
Խնկաբերացն պատգամաւորութեամբ. (Սկեւռ. յար.։ Երզն. մտթ.։)
carrying incense, aromatic gums, or precious ointments.
Առ խնկազգեաց կանայս։ Խնկազգեացք աստուածայնոյն, եւ փափաքօղք յարութեան։ Փութացարուք զհետ կոչմանն քրիստոսի, եւ խնկազգեացք (զհետ նորա ի հոտ իւղոց նորա ընթանալով) վայելեցէք յաւիտնից ի յարքայութիւնն. (Շար.։)
Կցորդելով ընդ խնկազգեստիցն՝ խառնեսցես ի յանուշութիւն կազմութեան իւղոյն. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
cf. Խնկալիր.
Տուփ ես խնկալի ... տիրամայր։ Ոսկիապատ բուրուառ խնկալի։ Խնկալի հովիտ զմռսի. (Տաղ.։ եւ Գանձ.։)
Իւղս այս լուսապատար խնկալիր՝ վերնականիդ սիրոյ տեսութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
full of incense, odoriferous;
praiseworthy, honourable.
Տուփ ես խնկալի ... տիրամայր։ Ոսկիապատ բուրուառ խնկալի։ Խնկալի հովիտ զմռսի. (Տաղ.։ եւ Գանձ.։)
Իւղս այս լուսապատար խնկալիր՝ վերնականիդ սիրոյ տեսութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
drunk with incense and myrrh.
Արբեալ հիւթով եւ հոտով զմռսյ եւ կնդրակի խառն ընդ գինւոյ.
Զփիղսն պտրաստեսցէ դինեզէնս խնկալիցս։ Զգազանսն գինեզէնս խնկալիցս զայրացուցեալ. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 1. եւ 5։)
odoriferous, aromatic.
Մոմեղինօք, եւ խնկածու հոտովք. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
altar to burn incense upon;
censer.
ἑπίθεμα opertorium θυσιαστήριον θυμιάματος altare incensi. որ ունի ի վերայ զխունկ. այն է մակդիր սեղանոյ խնկոց ի տաճարին. այսինքն ուր եդեալ էր ամանով խունկ ծխելի.
Եւ արասցես զքաւութիւնն խնկակալ յոսկւոյ սրբոյ։ Արասցես սեղան խնկակալ խնկոց յանփուտ փայտից. (Ել. ՟Ի՟Ե. 17։ ՟Լ. 1։)
Առընթեր գոլով նմին սարկաւագին խնկակալաւն, եւ կէս սարկաւագին առաջի մոմեղինաւն. (Պտրգ. ոսկ.։)
mortar for pounding incense;
incense-box;
perfumer.
τρύβλιον catinus, patena θυΐσκη mortariolum (ըստ հյ. որպէս τριβλίον vas conterendi ). Աման յորում լինէր աղալ կամ փշրել եւ լսուլ զխունկս. եւ կամ յորում պահիւր խունկ աղացեալ. վասն որոյ կոչի նաեւ Կոնք, Սկաւառակ, եւ Խնկաման.
Արասցես զխնկաղացսն, եւ զտուփսն նորա յոսկւոյ սրբոյ։ Առ նա զսեղանն ոսկի, եւ զխնկաղացսն. (Ել. ՟Ի՟Ե. 29։ ՟Ա. 23։)
Զխնկաղացսն, ուր աղային զխունկսն։ Սեղանն խնկոց ուրիշ է յորմէ խնկաղացն ասաց. զի անդ աղացեալն՝ աստ լինէր պահեցեալ. (Նախ. ել.։)
ԽՆԿԱՂԱՑ ա. Աղացօղ եւ պատրաստօղ խնկոց, կամ խունկ աղացեալ եւ պատրաստեալ խառն ընդ իւղս անոյշս.
Զայն իւղ կազմեսցուք առաւել յարգի քան զամենայն խնկաղացաց, որ յողորմութենէն եւ ի հոգեւոր շնորհացն կազմի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։)
incense box;
censer;
pan to burn incense on;
perfume-box.
θυΐσκη mortariolum. Աման խնկոց, որպիսի եւ իցէ. տուփ խնկոց կամ բուրման.
cf. Խնկաման.
Ունէր խնկանոց ոսկի, եւ տուաւ նման խունկ բազում։ Ելից հրեշտակն խնկանոցն ի հրոյ սեղանոյն. (Յայտ. ՟Ը. 3. եւ 5։)
Հոգւոյն սեղան, աստուծոյ խնգանոց. (Խոր. հռիփս.։)
Խնգանոցն զաստուածածնին բերէ խորհուրդ. իսկ բուրուառն զհրեշտակապետին ցուցանէ աւետարանութիւն առ կոյսն սուրբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ուրախ լեր խնկանոցանուշահոտ բուրման. (Գանձ.։)
Զխնկանոցն ոսկի, այսինքն զաղօթսն ասեմ. (Լմբ. ատ.։)
ardent, fervent, ascending like incense.
Նուիրեալ որպէս զխունկ անուշահոտ կամ հաճոյական.
Ոչ է պարտ զանուշահոտ քո զվայր զազրացուցանել, զխնկանուէր քո քարինս աղտեղացուցանել. (Երզն. լուս.։)
to incense.
Խունկ արկանել կամմատուցանել կամ ծխել.
Խնկարկէին ոսկեղեն բուրվառօք։ Խնկարկելովն ըստ օրինակաց ի տաճարին։ Մինչեւ ահարոն խնկարկեալ քաւեաց. (Շ. հրեշտ.։ Շար.։ Նախ. թուոց.։)
Խնկարկել աստուծոյ զաղօթս, եւ զխորհուրդ աստուածայնոյ պատարագին. (Շ. ընդհ.։)
incense-bearer;
flatterer, fulsome praiser, adulator.
θυμιῶν adolens. Որ խունկ արկանէ. խնկամատոյց. խունկ ծխօղ.
Ա ղրեաց զխնկարկուսն զարեգական եւ զլւսնի եւ զաստեղաց. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 5։)
Տայ ... խնկարկուս տապանակին եւսեղանոցն զահարոն ւ զորդիս իւր. (Նախ. թուոց.։)
Խնկարկու հաշտարար ըստ ահարոնի. (ՃՃ. եւ Ի գիրս խոսր.։)
incensing.
Զնոյն տաճար տիրական՝ խնկարկութեանհաստողին սահման. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Քահանայապետին սկիզբն առնել խնկրկութեամբն ի սեղանն։ Նաբադայ եւ աբդիու խոտորնակ խնկարկութիւնն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
censing;
praise, respect, adoration.
Իբր խնկալի. խնկախառն. Կանայք խմբաւոր իւղօք խնկաւոր մեզ աւետաւոր. (Գանձ.։)
ԽՆԿԱՒՈՐ ա. ԽՆԿԱՒՈՐԵԱԼ. որ եւ ԽՆԿԱԼԻ. եւ ԽՆԿԵԱԼ. Արժանի խնկելոյ. խնկօք պատուելի կամ պատուեալ. սուրբ.
Ըստ խնկաւոր քումդ առակի. Սիոն հոգեւոր, խնկաւոր եւ խորհրդաւոր. (Նար. ՟Թ. եւ Նար. մծբ.։)
Խնկօք յարգութիւն. եւ Խնկաւորն գոլ. պատուականութիւն.
Հաւատոյն վառմամ ի նոյն դարձցուք խնկաւորութիւն։ Այնքան ունի ահաւորութիւն միանգամայն եւսրբութիւն իւղաւորական խնամաւորութիւն սոսկալի անունս օծիւթեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
worthy to be incensed, praiseworthy, honourable.
cf. ԽՆԿԱՒՈՐ. Բարութիւն խոտովանելի, ազդումն խնկալի։ Ըստ մարմնոյ ծնողդ խնկալի։ Պաշտօն խնկալի։ Մարգարէից ձայն խնկալի։ Մարդասիրութիւն տօնելի, եւպահպանութիւն խնկլի։ Այս իւղ խնկելի, Այսաթոռակալ խնկալի. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Լ՟Ա. ՟Ծ՟Բ. ՟Ղ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. մծբ.։)
Քեզ օրհնութիւնս երգոց խնկալի, եւ ինձ մերժումն տարագրութեան անյուսալի. մարթ է իմանալ նաեւ՝ խնկալի է, այսինքն արժան է խնկել։
to incense;
to perfume;
to embalm;
to offer up, to offer;
to intoxicate;
to praise, to honour, to adore;
to extol, to flatter, to flatter grossly.
ԽՆԿԵՄ μυρίζω unguentis imbuo. որ գրի եւ ԽՆԳԵՄ. Խնկօք եւ իւղովք պատել. զմռսել. անուշահոտ կացուցանել. ըստ յն. մեռոնել.
Յառաջագոյն խնկեաց (կամ խնգեաց) զմարմին իմ ի նշան պատանաց. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Խնկեցաւ իբրեւ զմարմին մեռելոյ՝ այն, որ խնկելոցն է զամենեսեան ի հոտ անուշութեան. (Եղիշ. թղմ.։)
Զտուն իմ կինամոնով խնկեցի. (Առակ. ՟Է. 17.) (յն. չիք բայ)։
Խնգեցաւ մանուկն սամփսոն անուշահոտովն. զառիւծն մեռեալ իւղաց խնգեաց։ Իւղեաց զամենայն նեխութիւնս. (Եղիշ. դտ.։)
Զգազանսն վառեալ պատրաստէր՝ խնգեալ դինւով կնդրկախառն. յն. անուշահոտ արբմամբ կնդրկախառն գինւոյ։
ԽՆԿԵԼ. ըստ հոմաձայնութեան յն. θύω եւ այլն. որպէս Զոհել, մատուցանել.
Մի՛ խնկեսցես ի վերայ խմորոյ արիւն։ Ասէ, ո՛չ խնկեսցես. փոխանակ ասելոյ թէ ոչ մատուսցես արիւն ընդ հացի խմորոյ այլ ընդ բաղարջի. (Կիւրղ. ել.։)
ԽՆԿԵԼ. θυμιάω suffio, adoleo. Խնկօք պատուել. եւ Խնկարկել. եւ Մատուցանել զիմն՝ որպէս բուրելով զխունկ անուշահոտ եւ հաճոյական.
Կնդրուկ մատուցեալ խնգեցից նոցա. (ՃՃ.։)
Դնէ խունկ, խաչակնքէ, եւ խնկէ զընծայսն. (Պտրգ. ոսկ.։)
Տօնեմք պարերգութեամբ փրկչավայելուչ կնդրկաւ խնկեալ։ Բուրվառաւ խնկեալ։ Հեծութիւնք նոցին ընդ իմ խնկեսցին։ Խնկեսցի (բան աղօթիցս) ի տաճար անուան քոյ։ Խնրեսցին մաղթանք մեր առաջի քո տէր. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Գ. ՟Ձ՟Ը. եւ Նար. գանձ խաչի.։)
Կամ որպէս Յարգել. մեծարել. բարեբանել. օրհնել. ուստի եւ Խնկեալ ասի, որպէս խնկելի, կամ խնկաւոր. (զորս տեսցես)
Եկեղգցւոյս շինուածոյ, որ յաշակերտացվերնոցն խնկեցաւ։ Որ աւետարանաւն կենաց խնկիս յարակայ։ Կատարեալ է բան քո խնկեալ։ Մեծասցի անուն հզօրիդ խնկեալ։ Ինքն է աստուած խնկեալ տիրապէս։ Փառաց խնկելոյն։ Խնկեալկնիք արքունակն պատկերիդ։ Խնկեալ խորհրդով։ Ի ձեռն աղօթից եւ ընտիր վարուց խնկելոց. (Նար.։) (յորս ինչ նչ բերի եւ ի նախկին նշանակութիւնս։)
incense-tree, oliban, frankincense;
incense, perfume.
Ծառ խնկաբեր, կամ տունկանուշահոտ.
Ի խնկենեաց ոստոն տեսանէին պէսպէս պտուղս. (Վրդն. յանթառամն.։)
Տերեւս մրտոց խնկենեաց. (Նեեմ. ՟Ը. 15.) (յն. տերեւս մրտենւոյ։)
Ի խնկենի տաշտէ։ Ի տաշտն խնկենի. (Վրդն. երգ.) (որ եւ ՏԱՇՏ ԽՆԿՈՑ. Երգ. ՟Ե. 13։)
perfumer.
Եթէ ոք մտանիցէ ի տուն անուշահոտ խնկեփեցաց, հոտոտեսցէ զանուշահոտութիւն նորա. (Վրք. հց. ՟Բ։)
incensing.
Որ խնկէ. եւ Բուրիչ հոտոց անուշից.
Եւ են ծաղիկքն խնկիչք, եւ ուրախարարք ամենայն հոտոտելեաց. (Վեցօր. ՟Ե։)
marjoram.
ԽՆԿՈՂԿՈՒԶԻԿ կամ ԽՆԿՈՂԿՈՒԶԱԿ ԽՆԿՈՂԿՈՒԶՈՒԿ. πόλιον polio, polium, canutola. որ եւ ԽՆԿԱԾԱՂԻԿ. Ծաղիկ ողկուզաձեւ բազմահատ ի մի փունջ դեղին եւ անուշահոտ կամ խնկահոտ անթառամ. մարեմ խոտ. (Բժշկարան. Գաղիան.)
Աղաղակէր երբեմն խնկողկուզիկ, թէ ես պատճառ եմ սրբութեան քահանայից. զայս լուեալ քահանայ ոմն՝ եդ զնա ի հանդերձ իւր, եւ ոչինչօգտեալ՝ թշնամանէր զխնկածղիկն իբրեւ զսուտ ոք. (Մխ. առակ.։)
lozenge.
Անուն դեղոյ՝ իբր ուտելի կամ կլանելի հանգոյնխնձորոյ։ (Գաղիան.)
apple-tree.
Խնձորենի եղեւ խաչն, ընդ հովանեաւնորա փափաքեցի (նստել). (Վրդն. երգ.։)
Խնձորենիք էին ոկեգոյնք, որ զխանձումն պտղոյն ունէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Իբրեւ խնձորի (կամ խնձոր) ի փայտս անտառի։ Ի ներքոյ խնձորոյն (կամ խնձորոյ) զարթուցի զքեզ. (Երգ. ՟Բ. 3։ ՟Ը. 5։)
Զբազմութիւն պտղաբերացն զնռնենեաց եւ զխնձորեաց. (Պիտ.։)
Յամենայն կողմանց խնձորիք իցեն խիտ խնձորովք. (Վրդն. երգ.։)
Նռնենիք եւ խնձորիք եւ արմատենիք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Նախանձ առ միմեանս կալան խնձորի եւ տանձի. (Մխ. առակ.։)
cf. Խնձորենի.
Խնձորենի եղեւ խաչն, ընդ հովանեաւնորա փափաքեցի (նստել). (Վրդն. երգ.։)
Խնձորենիք էին ոկեգոյնք, որ զխանձումն պտղոյն ունէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Իբրեւ խնձորի (կամ խնձոր) ի փայտս անտառի։ Ի ներքոյ խնձորոյն (կամ խնձորոյ) զարթուցի զքեզ. (Երգ. ՟Բ. 3։ ՟Ը. 5։)
Զբազմութիւն պտղաբերացն զնռնենեաց եւ զխնձորեաց. (Պիտ.։)
Յամենայն կողմանց խնձորիք իցեն խիտ խնձորովք. (Վրդն. երգ.։)
Նռնենիք եւ խնձորիք եւ արմատենիք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Նախանձ առ միմեանս կալան խնձորի եւ տանձի. (Մխ. առակ.։)
churn;
շարժել զ—, to churn.
Բառ ռմկ. Անօթփակ եւ խցեալ իբրեւ զտակառ փոքր, յոր արկեալ կաթն՝ հարկանի եւ շարժլի, որով եւ զատանիպարարտութիւն նորին, այն է կոգի։ (Ոսկիփոր.։)
to grunt;
*to blow the nose.
Ոչ աղարտլ զաշխատութիւնս մեր որպէս անուսմունս, եւ խնջել քթօք, եւ յօնք պռստել. (Կիր. պտմ.։)
hoggishly.
Յանկողինս կակուղս (կամ փափուկս) անընդոստ ննջելով խոզաբար. (Կանոն.։)
Որկորստութիւնխոզաբար գետնահայեաց երկրաքարշ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
hoggish, behaving like a hog, rude.
Ունօղ զբարս խոզի. աղտեղասէր.
Եթէ չիցէ ոք խոզաբարոյ, որ տղմով բուծանի. (Տօնակ.։)
Թշնամւոյն առաջի ընկէց զսրբութիւն, եւ զմարգարիտն՝ խոզաբարոյին. (Վրդն. ծն.։)
Պատահի շնամտացն եւ խոզաբարոյիցն. (Երզն. մտթ.։)