abandoned, forlorn, helpless.
ἁνεπίσκεπτος, neglectus. Ոյր չիք ոք այցելու. առանց այցելութեան. անվերակացու. անխնամ. անտերունչ. մարդ չունեցօղ, երեսէ ձգած. թէրք օլունմուշ.
Անայցելու էր. (Նար.։)
Անկեալ կայցէ՝ անայցելու, անմխիթար. (Սարգ.։)
Ոչ անայցելու թողու Աստուած զզրկեալսն. (Գէ. ես.։)
Որ ոչն լինի այցելու այլում.
Մի՛ անայցելու խոցելոցն վիրաւորաց լինիցիք. (Երզն. լուս.։)
Որ ոչն այցելու լինի քննութեան իրաց.
Մինչ զի ի ձեռն այսոցիկ երեւելի լինել այնոցիկ, որք ոչ անայցելու են. (Նիւս. կազմ. ԼԱ։)
Որում ոչ լինի այցելութիւն վրէժխնդրութեան. ըստ կամի գործօղ՝ անողորմ.
Անկեալ ի ձեռս անօրէն եւ անյագ եւ անայցելու դահճացն. (Բենիկ.։)
irreproachable, irreprehensible.
ἁδιάβλητος, ἁνεπίπληκτος, irreprehensibilis. Որ չէ անգոսնելի. անպախարակելի. անպարսաւ. անմեղադրելի. այըփլանմազ, զայրի մու աթէպ.
Անանգոսնելի պահեալ զիւրն սահման ամբողջ։ Յանձն առնուլ եւ զքուն, եւ խռովել եւ տրտմել, եւ զայլսն զմարդկայինսս անանգոսնելի (կամ անանկոսնելի) կիրս։ Անանգոսնելի համարիմ զամենայն. (Պրպմ.։)
Զանանգոսնելի կիրսն կրել ըստ մարմնոյ. (Շ. թղթ.։)
Ունի եւ զմերս, եւ զկիրս սոցա զանանգոսնելիսն՝ առանց մեղաց ամենեւին ... Գեր ի վերոյ բնաւին իսկ կրից անանգոսնելեաց. (Տօնակ.։)
Փորձեցաւ ըստ ամենայնի մերոցս անանգոսնելի կրիւք. (Լծ. ածաբ.։)
Որք անանգոսնելի ունին զկեանսն. (Մեկն. ղեւտ.։)
inanimate, lifeless;
impersonal.
ἅψυχος, inanimis, inanimatus, ( ի բառէս անձն, ո՛չ ըստ որում դէմք, այլ ըստ որում հոգի կամ շունչ բանական. որպէս եւ անձնաւոր ասի հոգիաւորն, շնչաւորն. տե՛ս ի կարգին). անհոգի. անշունչ. մարդկային հոգի չունեցօղ. ճանսըզ, պիճան, նարեվան.
Անանձանց եւ անձնաւորաց, անասնոցս եւ ասնոց ... այսպէս եւ յոգւոջն՝ եւ անանձունքն եւ անկատարքն եւ հիւանդոտքն. (Փիլ. այլաբ.։)
Մարմին եթէ արտաքուստ շարժի, անանձն է. իսկ եթէ ի ներքուստ, անձնաւոր. (Նիւս. բն.։)
Բանն Աստուած ոչ միայն բան ինչ անանձն, այլ եւ բան անձնական, եւ մարդ կատարեալ. (Ոսկ. ես.։)
Մարմին անանձն եւ անմիտ ոչ ընդունի յինքն տրտմութիւն։ Յորժամ եղեւ մարդ միածինն, ո՛չ անանձն եւ անմիտ մարմին առեալ, այլ շնչաւոր յաւէտ։ Ընդ անձնաւոր մարմնոյ, եւ ո՛չ անանձին զինքն անճառաբար միացուցեալ։ Որք Ապողինարի կարծեօքն պատրեալք, ասելով անանձն եւ անմիտ գոլ զմիաւորեալն ընդ բանին մարմինն. (Պրպմ. ստէպ։)
Ոչ եթէ ըստ Ապողինարի անանձն մարմին ընդ ինքեան միաւորեաց բանն, այլ՝ մարմին՝ բանական անձն ունօղ. (Սարկ. հանգ.։)
ԱՆԱՆՁՆ. իբր անկենդան. անկերպարան. պատահական, կամ անգոյ.
Իջանելն՝ զանձնաւոր իրաց նշանակէ, եւ ոչ զանանձնից։ Անանձն թուին իրքն՝ որ յուսովն են. եւ հաւատքն անձն շնորհեն նոցա. (Սարգ. յկ. ՟Դ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
cf. Անանձն.
Չունօղ զանձն, այս ինքն զդէմ առանձին. (ա՛յլ է եւ ԱՆԱՆՁՆ).
Ես եւ Հայր իմ մի եմք. մի վասն անքակութեանն ասէ, եւ զեմքն՝ զի մի՛ ոք անանձնաւոր զերեսն համարեսցի. (Սեբեր. ՟Դ. (գրեալ էր վրիպակաւ՝ անձնաւոր։))
that does not praise one's self.
Որ ոչ գովէ զանձն, կամ չէ սնապարծ. (յն. անսնափառ)
Անհպարտս, եւ անանձնգովս ուսուցանէ մեզ լինել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)
unconfined, wide, large;
disagreeable.
Ոչ անձուկ. ոչ նեղ. լայն. ընդարձակ. լանուարձակ. չանուարձակ, կէնիշ.
Անանձուկ կայան. (Նար. խչ.։)
իբր ոչ անձկալի. կամ յորում ոչ լինի անձկալ իմիք.
Յիշատակէ զանանձուկ եւ զանսէր ժամանակն գեհենին. (Ոսկ. յանդամալոյծն.։)
without rain, arid, dry.
Ուր չիք անձրեւ. անջրդի. ցամաք. չոր.
Երկիր անանձրեւ. (Խոր. աշխարհ։)
Ի վերայ երաշտու, եթէ անանձրեւ իցէ. (Մաշտ.։)
Անդալար բուսովք ի լերինս, եւ անանձրեւօք զվայրսն առակէ. (Երզն. քեր.։)
mint.
• . ո հլ. «նանու, դաղձի ընտա-նին» Մտթ. իգ. 23. Ղուկ. ժա. 42. յետին ձե-վերով՝ անուխ, աննուխ, անանեխ (ՀԲուս § 96), որից քարաննուխ «վայրի անանուխ» Վստկ. 191. հոռոմ աննուխ, սարի աննուխ Բժշ.։
• = Թուի փոխառեալ իրանականից. հմմտ. պրս. [arabic word] nānxāh կամ [arabic word] nānūxēh «հացհամեմ, արջնդեղ, սև սոնիճ. մի տե-սակ սև սերմ՝ որ հացի վրայ ցանելով ու-տում են». կազմուած է [arabic word] nān «հաց»+ x*ah «համեղ» բառերից, ճիշտ ինչպէս հյ, հացհամեմ։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] nān'ā (փոխանակ nā'nəā) «ա-նանուխ», [arabic word] nankuhg «անանուխ», յն, νανοῦχα «հացհամեմ» Du Cange, արաբ. [arabic word] na'na' «անանուխ», թրք. [arabic word] nane «անանուխ»։ Այս երկու բոյսերի (հացհամե-մի և անանուխի) յարաբերութեան վրայ տե՛ս Lów, Aram. Pflanzennamen, էջ 259 ևն. հմմտ. նաև պհլ. nānā nānukspram «անանուխ իբր հացհամեմ» (ըստ Justi))։-Հիւբշ. 96։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Pott, Kurdischē Studien ZKM 7, 1850, էջ 143, յետոյ, Lagarde, Urgesch. Arm. 1854, 833, Arm. Stud. § 106 և էջ 166։ Հիւնք. մա-նանեխ-ից։
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. անանուխ, Կր. Ռ. Սեբ. աննուխ, Ասլ. աննիւխ, Ակն. Զթ. Խրբ. Հճ. անուխ, Ալշ. անուխ, անեխ, Հմշ. օնլուխք, Առ. նա՛նուհ. նա՛նօհ. նա՛նու. բարդութեամբ ունինք Ոզմ. առվանանօխ, Մկ. mռվmնmնուխ (իբր առուի անանուխ), բայց նշանակում են «անջրդի տեղերում բուսնող վայրի անա-նուխ»։ Միւս բարբառներում գործ է ածւում թրք. նանա, նանէ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Տարէնտեի annəx «ա-նանուխ» (ըստ Բիւր. 1899, 798)։ Ուտ. նա.-նուխ «անանուխ»։
ἠδύοσμον, mentha, menta. Բանջար անուշահոտ եւ համեղ, այլ կծու եւ ջերմ. որոյ վայրին կոչի դաղձ. անուխ, աննուխ. նանէ.
Տասանորդէք զանանուխ. (Մտթ. ԻԳ. 23։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 42։) (Բժշկարան.) (կայ եւ ՋՐԻ ՆԱՆԷ. բունլինէ, պուտէնկ. եւ ՀՈՌՄԻ ՆԱՆԷ. մարսամէ)։
anonymous;
ignoble.
Վայրապար է անանուն բառնալ թողուլ զնոսա. (Փիլ. լին.։)
Կամ աննշան. ոչ անուանի. եւ վատանուն.
cf. ԱՆԱՆՈՒԱՆԵԼԻ. սեպհական Աստուծոյ. ἁνώνυμος, nomine carens, ἁκατονόμαστος, qui nominari non potest
Վասն առաւել սիրոյն իւրոյ՝ անանունն յանուն գայ. (Յճխ. ՟Բ։)
Գերագոյն քան զամենայն անուն՝ Էն անանուն։ Որպէս անանուն օրհնաբանեն զնա՝ եւ յամենայն անուանէ։ Աստուածավայելչապէս օրհնել զանկոչին եւ անանուան Աստուածութեանն բարերարականսն բազմանունութիւնս. (Դիոն. ածայ. ՟Ա։)
Ինքն անանուն է, եւ անճառ՝ որպէս անհասանելի. այլ ըստ գոյութեանն որ Էն անուանի. (Փիլ.։)
Կամ որ ինչ է անպատմելի. իմանալի.
Խոնարհութիւն՝ անանուն շնորհք հոգւոյ. (Կլիմաք.։)
ԱՆԱՆՈՒՆ. Որպէս այն՝ որոյ անուն չէ յայտնի կամ չէ ծանուցեալ ի պատմութիւնս.
Անանուն որդի Աբգարու. (Խոր. ՟Բ. 31։ Շ. վիպ.։)
Զկինն անանուն. (Եղիշ. յես.։)
Կամ առանց անուան թողեալ.
Անուն եւ ծածուկ տանջանք (դժոխոց). (Վրք. հց. ՟Դ։)
Որում անուն էր Վրիւ, անանուն ըստ ազգի, եւ անփորձ իրի՝ որդի առն ասորւոյ։ Գուցէ անանուն եւ անպիտան մահուամբ ելանիցեմք ի կենցաղոյս. (Փարպ.։)
ԱՆԱՆՈՒՆ. Բացասութիւն անուան իրիք, որպէս՝ ո՛չ մարդ.
Եւ է այս՝ անուն, կամ անանուն ... քանզի ոչ մարդ՝ անուն ոչ ասեմ, այլ անորոշելի անուն. քանզի ոչ մի իմն նշանակէ ... Զի՞նչ անուն, եւ զի՞նչ անանուն, յառաջագոյն ասացեալ է. (Պերիարմ. ԺԳ։)
inseparable, indivisible.
ἁχώριστος, inseparabilis, inseparatus Որ չունի զատանիլ անջատիլ. անբաժանելի. անբաժան. անմեկնելի. այրըչմազ, նամէֆրուգ.
Զի քէն մարմինն՝ անանջատ ի բանէն՝ համապատիւ Հօր փառաւորէ. (Նար. կուս.։)
ԱՆԱՆՋԱՏ ըստ փիլիսոփայից ասի այն ինչ, որում անհնար է բաժանիլ յէութենէ իրին կամ ենթակային. որպէս բանականութիւնն ի մարդոյ, կամ սեւութիւնն յեթովպացւոց.
Անանջատիցն ոմանց ելոց ըստ ինքեանց, եւ ոմանց ըստ պատահման. (Պորփ.։)
Պատահմանց անջատից եւ անանջատից. (Յհ. կթ.։)
Որակութեանց անանջատ ախտ. (Մագ. ՀԴ։)
իբր անանջատաբար. առանց ի բաց մեկնելոյ.
Բազումս փոխանակ միոյ տեարս եւ տիկնայս ստասցիս ի ներքս ի քեզ որջացեալս, որ զքո զոգիդ անանջատ եւ անմեկնելի ջնջեն. (Փիլ. լին.։)
cf. Անանջատ.
Անանջատելի պատահումն՝ խաժակնութիւն։ Ի տարբերութեանցն են ոմանք անջատականք, եւ ոմանք անանջատելիք. (Պորփ.։)
Սակս անանջատելի բնութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Հօր համագոյն Որդի, եւ անանջատելի։ Անանջատելի գոլով Բանն ի Հօրէ ըստ աստուածայնոյն բնութեան. (Աթ. ՟Դ։)
indivisibly.
ἁδιαιρέτως, ἁμερίστως, sine divisione. Առանց անջատելոյ. անբաժանաբար.
Զանանջատաբար լծակցութիւն նոցա նշանակելով. (Դիոն.։)
Յաւէտ անանջատաբար. (Սարկ.։)
Միաւորեալ անանջատաբար կցորդութեամբ. (Մագ.։)
Անախտաբար եւ անանջատաբար. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կամ անմեկնելի օրինակաւ. ἁχωρίστως, inseparabiliter.
Սեաւն անանջատաբար ագռաւու եւ եթէովպացւոյ պատահեաց. (Պորփ.։)
undivided, inseparable.
that passes not away, eternal;
impassable.
ἅβατος, ἁνέκβατος, invius Ընդ որ ոչ լինի անցանել. անգնալի. անհուն. անկոխ. չանցնելու. կէլիլմէզ.
Զանանց եւ զանկոխ հրապարակսն ի խոհերացն եւ ի տղմոցն. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Յանանց անապատս երթան. (Փիլ. լիւս.։)
Յարեւելից յարեւմուտս անանց լիցի ճանապարհ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ ինչ ինձ անանցն է, քեզ հպաւոր է. (Նար. ԺԷ։)
Զանանց եւ զանկոխ անապատ հորդեաց՝ արար արքունի պողոտայ. (Ոսկ. ես.։)
Անանց ամենեցուն եւ անտեսանելի՝ բայց ի քահանայապետէն միայնոյ։ Մաքուր մարմին եւ սուրբ եւ ամբիծ՝ անանց եղեալ յամենայն մեղաց. (Ոսկ. ծն.։)
ԱՆԱՆՑ. Որ ինչ չանցանէ ժամանակաւ. անվախճան. յաւիտենական. յաւէժական. մշտնջենաւոր. ἅπειρος, infinitus. չանցնօղ, վերջ չունեցօղ. կէչմէզ, էպէտի.
Գուշակէ անցականն զանանցէդ։ Անանց թագաւորութիւն, լոյս, ուրախութիւն, դատաստանք. (Ագաթ.։)
Անխափան կացցէ ընդ աստուածային անանց տօնին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Գնել ընդ անցաւորիս զանանցն։ Անանց բոցոյն։ Անուն բարի յերկրի եւ անանց յազգաց ազգս. (Փարպ.) ուր եւ հաւախօսն անանց կոչի, իբր հաստատուն եւ ընդաբոյս։
cf. Անանց.
Անսպառին եւ անանցականին միայն հսկելով. (Խոր. ՟Բ. 87։)
Հատուցանելոց ես զանանցական վրէժս տանջանաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հուր անանցական. (Փարպ.։)
Բաժանեցին զիս մեղք իմ յանանցական աշխարհէդ. (Վրք. հց. ձ։)
Զգենուն հողացեալքն զանանցական մարմինն։ Յանանցական յաւիտենին։ Անձկացեալ կենաց անանցականաց. (Ոսկ.։)
cf. Անանց.
cf. ԱՆԱՆՑ, ըստ ա. նշ.
Հրեղէն են գետքն, անանցանելի են վտակքն. (Նար. ՟Ը։)
Եւ ըստ բ. նշ.
Փառք, կամ գիտութիւն. կամ պատուհաս անանցանելի. (Յճխ. ՟Ժ։ Լմբ. տնտես.։ Ոսկ. յհ.։)
Յերկոսին նշանակութիւնս իսկ բերի ասելն.
Զանանցանելին՝ անսկիզբն անուանեաց. (Ածաբ. ծն.։)
ԱՆԱՆՑԱՆԵԼԻ ըստ ՟Բ նշ. Անվախճան. անշէջ.
զոր օրինկ հուրն՝ որ զփայտն գտանէ, ոչ սպառի, նոյնպէս եւ այն հուր՝ որ զմարմին գտանէ (անմահ ընդ հոգւոցն), անանցանելի է. (Պիտառ.։)
free from want, rich, affluent.
ἁνενδεής. non indigus Ոչ անքատ. անկարօտ.
Անանքատ՝ անկարօտ եւ ապէնիազ է Աստուածութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
unfatigued, fresh;
easy, not difficult;
easily, without fatigue or trouble.
cf. անաշխատաբար. անաշխատապէս.
ἁκάματος, indefessus, infatigabilis. Անխոնջ. անվաստակ. չիյսգնօզ, եօրուլմազ, զահմէթ չէքմեզ.
Անաշխատ եւ կենսաբեր բնութիւն. (Առ որս. ՟Է։)
Անաշխատ զօրութիւն, կամ հրաման. (Ագաթ.։) (Տօնակ.։)
Նոքա անաշխատ, եւ մեք միշտ վաստակեալ։ Ի վաստակս առաքինութեան անաշխատ լինել. (Լմբ. սղ.։)
Պատմեսցուք անաշխատ լեզուաւ, եւ անհանգիստ բարբառով. (Ագաթ.։)
Աղաչէր հանգչել անաշխատիցն, որպէս աշխատելոցն. (Սարկ. հանգ.։)
ԱՆԱՇԽԱՏ. Անմասն յաշխատութեանց. կամ ի տառապանաց. անվիշտ. հեշտալի. հանգիստ. զահմէթսիզ.
Կեանս անցաւս եւ անաշխատս. (Ագաթ.։)
Անաշխատ հանգստեամբ. (Յհ. իմ. ատ։)
Անաշխատ երկիր պարգեւաց. (Արշ.։)
Աշխատութիւն անաշխատ ունի, որ եւ զարտասուս հոգեւորս ստացեալ ունի. (Կլիմաք.։)
Կայր առաջի իմ անաշխատ սեղան. (Ոսկիփոր.։)
Բեռն իմ անաշխատ է։ Անաշխատ կայր ի խորհրդոյն. (Վրք. հց.։)
Անաշխատ եւ երագ շինեալ։ Հարկքն անաշխատ առ քեզ ոչ եկեսցեն. (Խոր.։)
Անաշխատ կատարել, կերակրել, հնչել, ընդունել. (Պիտ.։ Արշ.։ Լմբ.։ Լծ. կոչ.։)
Անաշխատ ընկալաք զպատկերին արժանաւորութիւն. (Լծ. կոչ.։)
Ոչ անաշխատ փրկեցաք. (Տօնակ.։)
banished or driven from his country;
captive, enslaved;
strange, foreign.
Որ չէ այս աշխարհ, այլ՝ վերին հանդերձեալն. ախրէթ.
Ամենայն ինչ ձեր է. եթէ՛ աշխարհ, եթէ՛ անաշխարհ. (Յճխ. ՟Է. (տպ. այս աշխարհ, եւ այն աշխարհ))։
Որ չէ ի նոյն աշխարհէ կամ գաւառէ. տարաշխարհիկ. օտարական. նժդեհ. պանդուխտ. դրսեցի. տաշրալը, եճնեպի, զարիպ, եապանճը.
Այր մի օտարական եւ անաշխարհիկ եկիր յարեցար ի մեզ. (Ագաթ.։)
Անաշխարհիկ գոլով՝ կարգեցաւ ի դասս զինուորաց. (Վրք. ոսկ.։)
Անաշխարհիկս կոչեաց զնոսա՝ ասելով, դուք չէք յաշխարհէ աստի ըստ իս. (Ոսկիփոր.։)
Հանեալն ի քաղաքակցութենէ. գերի վարեալ յօտար աշխարհ. վտարանդի, ստրուկ. ἁνδράποδον, mancipium.
Իբրեւ զգերի մի զանաշխարհիկ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զորս եւ կապեալս եւս ածին բազում լլկութեամբ եւ չարչարանօք իբրեւ զանաշխարհիկս. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 3։)
Գալ դնել զորդիսն իսրայէլացւոց յանաշխարհիկս իւրեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 4.) այժմու յն. ի կորուստ. ἁπώλεια , այլ ըստ մեզ՝ ἁπολίτης, qui civis esse desiit.
Կին եւ որդիք այնպիսւոյն անաշխարհիկք եղեալ՝ յարքունիս երթիցեն։ Ուստերք եւ դստերք իւրեանց յանաշխարհիկս գրեցան. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Զ։)
Հրաժարեալն յաշխարհէ. միայնակեաց.
Մի՛ ապականեսցեն զնոյն խորհուրդք չարք՝ առնելով աշխարհականս զանաշխարհիկսն. (Կլիմաք.։)
impartial, showing no respect of persons, upright, disinterested, just, fair, righteous, exact;
strict, austere, severe, rigid, rigorous;
cf. Անաչառաբար.
ἁπροσωπολήπτης, ἁδέκαστος, non accipiens personam vel munus, ἁπότομος, severus. Որ ոչն աչառէ. անակնառու. որ չառնու ակն. անկաշառ. արդարակորով. անխտիր. անխնայ. հատու. կտրուկ. խադըր կէօնիւլ պագմազ.
Դատաստան անաչառ. (Իմ. ՟Զ. 5։)
Անաչառ կշտամբիչ։ Անաչառ ատեան. (Նար.։)
Անաչառ բեմ, բան, միտք. (Պիտ.։ Ոսկ.։ Լմբ.։)
Անաչառ անողորմ ձեռն պատերազմի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 29։)
Անաչառ սուր. (Պիտ.։)
Անաչառք եւ ինձ կաճառք երջանկացն. (Նար. ՀԱ։)
Անաչառ հրաման. (Իմ. ԺԸ. 16։)
Անաչառ վարդապետութիւն, քննութիւն. (Լմբ.։)
Այսու բանիւք առանց կարծեաց արար զանձն իւր, եւ զվկայութիւնն՝ անաչառ. (Ոսկ. յհ.։)
Անաչառ պաշտպանութիւն, բաշխումն. (Նար.։)
ԱՆԱՉԱՌ. Չակնածօղ. անպատկառ. հիճապսըզ, առսըզ.
Անաչառ խայտառականօք վերապատմեցից. (Նար. ԼԹ։)
Լիրբ եւ անաչառ պոռնիկ. (Եփր. արմաւ.։)
cf. Անաչառաբար.
impartially, without respect of persons, justly;
rigorously, strictly, austerely.
ԱՆԱՉԱՌ ԱՆԱՉԱՌԱԲԱՐ. Առանց աչառանաց. առանց ակնառութեան. անխտիր. անխնայ. սաստիկ. որ եւ ԱՆԱՉԱՌՈՒԹԵԱՄԲ. խադր կեօնիւլ պագմայարագ.
Իրաւունք Արարչին անաչառ վարելով առ ամենեսեան. (Յհ. կթ.։)
Անաչառ տանջել, ծառայեցուցանել. (ՃՃ.։) (Սարգ.։)
Անաչառաբար կշտամբել. (Նար. ԼԱ։)
cf. Անաչառաբար.
Անձրեւես երկաքանչիւրոցն անաչառապէս։ Մի՛ անաչառապէս (վարեսցիս) առ ստեղծուածս. (Նար. ՀԴ. ԺԵ։)
Անաչառապէս ճարակի յայրել եւ յապականել. (Յհ. կթ.։)
that takes an impartial view, sincere, ingenuous.
Որ անաչառ տեսանէ՝ գիտէ՝ զննէ.
Անաչառատես ակն. (Նար. ՟Գ։)
that scatters impartially, that diffuses liberally.
impartiality, disinterestedness, uprightness, justness, sincerity;
strictness, rigour, austerity, severity.
Տեսանե՞ս զանաչառելի դատաստան կնոջն, զի յեղելոցն ընտրէր զնախահօրն եւ զՔրիստոսին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Արդարադատ եւ անաչառու։ Հրամայեմք անաչառու լսել. (Մագ. ԺԴ. ԾԹ։)
Ոչ աչառելն. չառնուլն ակն մարդոյ. անխտրութիւն. անվրէպ արդարադատութիւն.
Անաչառութեամբ սիրել զմեծամեծս եւ զփոքունս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Տաս ամենեցուն առատապէս անաչառութեամբ։ Հաւասարապէս անաչառութեամբ ընկալցին ի քէն մասն երանութեան. (Նար. ԾԷ. ՟Զ։)
Բուռն հարեալ զանաչառութեան գաւազանէ. (Լմբ. ատ.։)
Կամ խստութիւն ի դատելն. չխնայելն. սէրթլիք, քէսքինլիք, իւնֆ.
Վրէժ առնուլ անաչառութեամբ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Որ ներէ երկայնմտութեամբ, եւ հատուցանէ անաչառութեամբ. (Փարպ.։)
Ահաւորին անաչառութիւն. (Նար. հ։)
Մի խստութեամբ եւ անաչառութեամբ, այլ մեղմով ի կարգ ածել. (Կանոն.։)
Կամեցաւ զմեծատունսն երկեցուցանել՝ մի՛ անաչառութեամբ իբրու զտկարս վարկանել զաղքատսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Շարժեն ի բարկութիւն, անաչառութիւն զնոյն ասելով. (Լմբ. սղ.։)
blind;
without eyes;
blinded.
ἁνόμματος, exoculats, oculis captus. Ոյր չիք աչք մարմնեղէն. որ ոչն տեսանէ մարմնոյ աչօք.
Դու հաւատա՞ս, զանաչեայն յեղեալ աչացուն հարցանէր Տէրն, յՈրդի Աստուծոյ. (Խոսրովիկ.։)
Անձն աստուածատեսակ եղեալ՝ յանմատոյց լուսոյն ճառագայթս ձեռնարկէ անաչեայ ձեռնարկութեամբ. (Դիոն. ածայ.։)
Անաչեայ մաքրութիւն մտաց։ Գերալիր արարեալ զանաչեայսն իմացութիւնս. (Մաքս. ի Դիոն.։)
cf. Անաչեայ.
cf. ԱՆԱՉԵԱՅ. իբր կոյր ըստ մարմնոյ. աչիկայ. կէօզսիւզ, կէօզիւ կէօրմէզ.
Տեսանէ՞ք զսա՝ որ անաչս է, ի մեծ չափ է. (Վրք. հց. ԺԹ։)
pure, unmixed, neat, unadulterated.
• , ի-ա հլ. «անջուր, անխառն (գի-նի). լայնաբար՝ զուտ, մաքուր, անխառն (որ և է բան)» ՍԳր. «Եթէ զջուրն (հազարոյ) քա-մեալ անապակ ըմպիցէ ոք» Եզն. 67. «Անա-պակ մատուցանէր առնն» Բուզ. էջ 222։ Հմմտ. նաև Գիրք թղ. 478 «Մարդիկ սովոր են զգինի՝ որ անխառն են ի ջրոյ՝ անապական կոչել, իսկ զջրախառնն՝ ապականեալ ասեն»։ Ամ-պակ ձևն ունի Գիրք մոլութ. 155 ա. «Ջեր-մագոյն թիրակէս ամպակ գինւով»։
• = Պհլ. *anāpak ձևից, որ չէ աւանդուած. հմմտ. զնդ. anāpa «անջուր», սանս. anapā «անջուր», պրս. [arabic word] nab «զուտ, անխառն», գործածուած ամէն տեսակ բանի համար, բայց յատկապէս գինու համար. ևառմուած է an-բացասական մասնիկով՝ äpa «ջուր» բառից։-Հիւբշ. 97։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), էջ 656 պրս. [arabic word] nāb և զնդ. anāpa «անջուր» բառերի հետ։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որ համեմա տում է արս. nab։ Տէրվ. Altarm. 94 սանս. anapa «անջուր»։ Պատկանեան,
• Փորձ 1880 մարտ, էջ 84 և Maтepiальι 1. 6 պրս. [arabic word] pāk «մաքուր» բառից, ան և ա կրկնակ բացասականներով։ Հիւնք. յն. ἀναβαϰχεύω «Բաքոսից ներշնչուիլ»։ Ոմանք ուզում են մեկնել ապականիլ բա-ռից, իբր թէ ան-ապակ «չապակա-նուած». ռայզ այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև ապականիլ բայի արմատը ապակ չէ։
• ԳՒՌ.-Բուն իմաստով ունինք Տե. անա-պակ, Ակն. անբագ. այլուր տարբեր իմաստով ունինք հետևեալները. Կր. ամբակ, Ախց. ամ-պակ, Ռ. անբագ, Խրբ. Պլ. ամբագ «անհամ, անհիւթ, աննիւթ» (միս, ապուր կամ այլ ջրա-լի կերակուր). Ննխ. ամբագ «առանց հետը բան ուտելու» (օր.՝ ամբագ չայ խմել). Ասլ. ամբա*, Հմշ. օնբագ «ցամաք (հաց)», Տիգ. mմբmգ «առանց շաքարի (թէյ, սուրճ ևն)», Սեբ. ամբըբուգ, ըմբըբուգ «անիւղ, անհամ» (<անպակուկ ձևից, որի մէջ կ-ն նախորդպ-ի ազդեցութեամբ վերածուել է շրթնականի, ճիշտ ինչպէս բոկ եղած է բոկիկ>բոպիկ)։
Ի սաստիկ անապակաց զմրեալ. (Մամբր.։)
Գինի անապակ՝ մեծ տրտմեցելոյս։ Անապակ գինեաւ սիրոյդ. (Նար. ԻԹ. ՂԳ։)
ἅκρατος, -ον, merus, -um, որպէս պրս. նապ, պապէի նապ։ Անջուր. գինի անխառն. սաֆի, սուսուզ շերապ.
Բաժակ քո որպէս անապակ արբեցոյց զիս։ Բաժակ ի ձեռին Տեառն՝ գինի լի անապակ արկեալ։ Ա՛ռ զբաժակ գինւոյս անապակի այսորիկ։ Յանապակէ բարկութեան բաժակին։ Գաղտնացուցեալս անապակաւ. (Սղ. ԻԲ. 5։ ՀԴ. 9։ Երեմ. ԻԷ. 15։ Յայտ. ԺԴ. 10։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 1։)
Սպրդեալ անապակն ի վերին որովայնին վայրս. (Պիտ.։)
Անապակ զմարմնոյ զօրութիւնսն թուղացուցանէ. (Փիլ. քհ. ՟Զ։)
Նմանութեամբ՝ որպիսի եւ իցէ անխառն կամ անմասն ի հակառակէ իմեքէ. զուտ. սոսկ. լոկ. պարզ՝ (բարի կամ չար, յոյժ ազնիւ, կամ կարի յոռի)
Անապակ (կամ անապական) օրէնք. (՟Բ. Մակ. ԺԴ. 38։)
Սա նշան սեռն եւ անապակ Աստուծոյ առ մարդիկ սիրոյն. (Անյաղթ բարձր.։)
Ծորումն անապակ սիրոյ քո հեղցի։ Զանապակ ծորմանն. (Նար. ԻԵ. ԼԵ։)
Անապակ բարիք, կամ չարիք։ Անապակ չարութիւն կամ վայրագութիւն։ Անապակ ահիւք. (Պիտ.։)
Աշակերտել զայլ եւս գաւառս վրաց յանապակ լեզուէն. (Խոր. ՟Բ. 83։)
Այն օր՝ անապակ է յողորմութենէ արդար իրաւունքն Աստուծոյ. (Լմբ. սղ. ՃԹ։)
incorruptible;
pure, chaste, inviolate.
ἅφθαρτος, ἁδιάφθαρτος, incorruptibilis, incorruptus, integer, inviolatus. Որ ոչն ապականի. անեղծ. անվթար. անարատ. անմահ. անփուտ. մաքուր. անվնաս. պօզուլմազ. եօրսելենմէմիշ. խալիս. սազ, լա՛ եէզալ.
Անեղն եւ անապականն եւ մշտնջենաւորն Աստուած։ Անապականն յանապական տան միշտ կայ մնայ։ Կենագործեալք անապականիդ։ Անապականք, եւ ոչ մահկանացուք։ Գրաւական կենդանութեանս անապական է. (Նար.։)
Յանապականէն ծնանիմք անապական. (Խոսր.։)
Յանապականութեանն տեղւոջ հանդերձեալ էր մնալ անապական. (Շ. թղթ.։)
Ոչ ոք տանջեալ՝ անապական. հակառակք ուրեմն ոչ են անապականք։ Էութիւն՝ որ ոչ տանջի, անապական է բնութեամբ ... Անապական բարին՝ ոչ ինքն ապականէ զոք, եւ ոչ ցանկայ ընդ ապականութեան ուրուք. (Անյաղթ եւ Շ. յամենայն չար.։)
ԱՆԱՊԱԿԱՆ. որպէս անշաղախ. ἅχραντος inviolabilis
Անապական ճաճանչ. (Դիոն.։)
Անապական կոյս, որովայն, տաճար, հարսանիք, առագաստ. (Շար. եւ այլն։)
Լայնաբար եւ ոճով ասի.
Անապական պարգեւք, գեղ կերպարանաց, պսակ, մեծութիւն, օդք, անձրեւ, լոյս. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Եղիշ.։ Նար.։ Շար.։)
Որ զսիրելիս քո զերիս մանկունսն անապականս պահեցեր ի հրոյն. (Շար.։)
Հաւատք անապական, կամ անապական բան ճշմարտութեան։ Ներգործութեամբ անապականաւ. (Նար.։)
Աղբերացն անապական. (Շար. եւ այլն։)
ԱՆԱՊԱԿԱՆ ՄԱՐՄԻՆ ասի Քրիստոսի՝ ի սուրբ խորհրդեան եւ յերկինս, զի է այժմ ի փառաւորեալ վիճակի. իսկ ըստ նախկին վիճակի յերկրի՝ որպէս անփուտ ի գերեզմանին, որպէս անախտ, կամ հեռի յանգոսնելի կամ ի հարկեցուցիչ կրից. զի զամենայն կամաւ կրեաց։
Մարմին քո անապական լիցի ինձ ի կեանս. (Պտրգ.։)
Ետ զմարմին իւր զերկնաւոր՝ զանապական եւ զհոգեւոր։ Զանապական զաստուածազգեաց մարմինն. (Շար. եւ այլն։)
Իբր անապականութեամբ. եւ յաւէժաբար.
Մեռեալն եկն արտաքս անապական. (Շար.։)
Զմարմինս զայս անապական զգենուն, եւ անապական կենցաղավարին յաւիտեանս. (Վրք. հց. ԺԴ։)
Մինչեւ ցայժմ անապական նորայն պատմին մարգարէութիւնք. (Պիտ.։)
incorruption;
purity, chastity.
ἁφθαρσία, incorruptibilitas Վիճակ անապական. անեղծութիւն, անմահութիւն. անախտութիւն. անարատութիւն. իֆսատ օլունմազլըգ.
Եւ ոչ ապականութիւն զանապականութիւն ժառանգէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 50=54։)
Զապականացու մարմինս մեր խառնեաց յանապականութիւն Աստուածութեանն. (Ագաթ.։)
Ընկալայ ընդ հրաշալի անապականութեանն՝ այսրէն ի հող զլուծումն. (Պիտ.։)
Յանապականութենէ յապականութիւն ածեալ լինի վատթարն. (Փիլ.։)
Մանանայն, եւ անապականութիւն իւր. (Նար. ԼԸ։)
Անուշահոտ կնդրկի անապականութեան. (Լմբ. ստիպ.։)
Անապականութեան աղբիւր, եւ ի մահու կեանք. (Շար.։)
impenitent, hardened, obdurated.
ἁμετανόητος, quem non poenitet. Որ ոչն ապաշաւէ. անզեղջ. անապաշխար. յամառ. թէօպեսիզ.
Անապաշաւս թշնամութեամբ։ Անապաշաւ կամօք. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Յանապաշաւ բարս մնալով. (Համամ առակ.։)
Անապաշաւ սիրտ կալան. (Կոչ. ՟Ը։)
Ըստ խստութեան քում անապաշաւ բարուց սրտի. (Լծ. կոչ.։)
Դողումն մահու է յանապաշաւ յանցանաց եկեալ. (Կլիմաք.։)
Առանց զղջման.
Անապաշաւ մեռանել. (Վրդն. սղ.։)
Որ ինչ ոչ բերէ զապաշաւ. անտրտում. կամակար.
Անապաշաւ ցնծութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Անապաշաւ եւ գորովագոյն խանդաղատանօք ի տածելն պատրաստականք. (Պիտ.։)
cf. Անապաշաւ.
Չապաշխարօղ. անզեղջ. անապաշաւ. անդարձ. ծրդեալ մեղօք. թէօպէսիզ.
Որ գալոցն են ի վերայ անապաշխարիցն (տպ. անապաշխարողաց). (Յճխ. ԺԹ։)
Բարկութիւնն եկեալ ի վերայ անապաշխարիցն։ Անապաշխար՝ մեղօք լինին. (Շ. մտթ. եւ Յիսուս որդի.։)
Նոքա յաղթականք իցեն իբր ապաշխարեալն քան զանապաշխարն. (Նար. ՟Զ։)
Երիս վա՛յ ասելով հոգւոյն եւ մտաց եւ մարմնոյն անապաշխար անձանց. (Լծ. կոչ.։)
Առանց ապաշխարելոյ կամ զղջանալոյ. խստասրտութեամբ.
Զի մի՛ կորիցուք անապաշխար զյաւիտենական կորուստն. (Ժմ.։)
Որք չար խորհրդով յղացան անապաշխար. (Ճ. ՟Թ.։)
Այն ինչ՝ ընդ որ ոք չապաշխարէ. անթողլի. աններելի.
Բազում եւ անապաշխար չար գործեալ էր. (Փարպ.։)
Այն իսկ է անապաշխար մեղքն, որ ոչ գայ ի խոստովանութիւն. (Եփր. քրզ.։)
Կամ ուր չիք տեղի ապաշխարութեան.
Տանջանքն անվախճան, եւ ժամանակն անապաշխար. (Վրք. հց. ԻԶ։)
impenitence, obduracy.
Չապաշխարելն. անզղջութիւն. յամառութիւն ի մեղս.
Ոչ կամի Աստուած զոք յանապաշխարութիւն. (Մանդ. ԺԵ։)
Զի մի՛ անապաշխարութեամբ նոցա սուգ առցէ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ընդդէմ երկրորդին՝ անապաշխարութիւն. (Երզն. մտթ.։)
desert, hermitage, solitude;
solitary, uninhabited lonely, unfrequented.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. «ամայի, անշէն, անբնակ (իբր ած.). 2. ամա-յի և անբնակ տեղ (իբր գոյ.) ՍԳր. Վեցօր. Ա-ռաթ. 3. զուրկ, անմասն» Փիլ. Մանդ. Մագ. «4. քաղաքից հեռու գտնուած վանք» Յիշատ. Վրք. հց. որից անապատական ՍԳր. Վեցօր. Եզն. անապատակեաց Բուզ. անապատացեալ Ագաթ. անապատասէր Կոչ. ևն։
• = Պհլ. anāpāt, պազենդ. anāwādān, պրս. [arabic word] nā ābād «անշէն, անբնակ», որոնք բացասական ձևերն են պհլ. apātān, աա-զենդ. awādān, պրս. [arabic word] ābād, [arabic word] ābā-dān «շէն, բնակեալ» բառերի. արմատը ապատ ունինք նաև առանձին, և մի խումբ ւատուկ անունների ծայրը. ինչ. Վաղարշա-պատ, Պերոզապատ ևն։-Հիւբշ. 97։
• ՀՀԲ ոչ պատեցեալ որմով։ ՆՀԲ պրս. ha äbād և՝ յն. ἀβατος «անկոխ, ան-գնաց»։ Spiegel, Gram. Huzy. էջ 188-189 ահլ. anāpat և պրս. nā ābād։ Տէր-վիշեան, Altarm. 94ვpa «ջուր» բառից. փոխառեալ է պրս. abād-ից, որ է սանս. apavant «չրարբի»։
• ԳՒՌ.-Մկ. հmնmպատ (գիւղի անուն է), Երև. Տփ. անապատ, Սլմ. անապատ, Ոզմ. ճանապատ (վանքի անուն է), Ակն. Մշ. անա-բադ, Սեբ. անաբադ (իբր տեղի անուն), Զթ. անաբօդ։
• Անառակ տե՛ս Առակ։
(պրսչ նասպատ այս ինքն անշէն. յն. ա՛վադօս, այսինքն անկոխ, անգնալի). ἅβατος, invius. իսսիզ, վիրան.
Անապատ երկիր։ Անապատ է ի մարդոյ եւ յանասնոյ։ Եղեն յաւեր եւ յանապատ։ Մոլորեցոյց զնոսա յանապատի եւ ո՛չ ի ճանապարհի. (Երեմ. Սղ. եւ այլն։)
Յայնմ ծովէն՝ զոր ոչ կոխեցին նաւք, յանապատի ծովուն եւ ի ներքին կղզիսն ... Խառնել նաւ յնապատի նորա. (Վեցօր. ՟Է։)
Այլ առաւել՝ ἕρημος, ἑρημία, ἑρήμωσις, desertus. ամայի. վայրի. անբնակ. աւերակ. դաշտ աւազոյ. չէօլ, չէօլլիւք, պէրիյէ խարապ.
Գնաց յանապատ տեղի առանձինն։ Տեղիս անապատ է։ Յանապատ եղիցի երկիրն։ Եղիջիք յանապատ։ Պատկեր պղծութեան անապատի։ Անջրդի իբրեւ զանապատ։ Յանապատ անմարդի. եւ այլն։
Ի գիւղս, յանապատս, եւ ի պատս։ Ո՛չ զպատն յանապատ յեղափոխել. (Մագ. ԽԷ. Ծ։)
Յանապատ լերինս, կամ տեղիս. (Ագաթ.։)
Ի կղզի ինչ անապատ. (Խոր.։)
Անապատ տեղեաց. (Լաստ.։)
Լերանց եւ անապատից պարապէին. (Յհ. կթ.։)
Իսկ ԳԱԶԱՆ ԱՆԱՊԱՏԻ, ըստ յն. վայրի. ἅγρου, (՟Բ. Թագ.։ ՟Դ. Թագ.։ Յոբ.։ Ես.։ Ովս.։)
ԱՆԱՊԱՏ. (հանդերձ խնդրով). ἕρημος, desertus, destitutus Լքեալ թողեալ. յետնեալ. զուրկ. անմասն. ամայի. թափուր. ազատ. թէրք օլունմուշ, մէթրուք, մահրում.
Փախեար յԱստուծոյ. զո՞ր վայր անապատ յԱստուծոյ գտանելոց էիր։ Անապատ մնացեալք ի կառավարէն։ Որբքն յօգնականութենէ են անապատ։ Յիմանալոյ անապատ ամայի (յն. մի բառ)։ Իմաստութեամբ՝ որ է ի մեծամեծացն անապատ ի չարեաց, յանուսումնութենէ եւ յանխրատութենէ. (Փիլ.։)
Անապատ ի սիրելւոյ, ամայի յօգնականաց. (Բրս. ընչ.։)
Անապա՛տ է ի սիրելեաց, հեռի յօգնականաց. (Մանդ.։)
Անապատ ի ցնորից եւ ի կենցաղական պատրանաց. (Մագ.։)
Անապատ է յաշխարհական զբաղմանց։ Ի տերեւոցն եւ ի պտղոցն անապատք. (Շ. մտթ. եւ Շ. կթ.։)
Անապատ առնէ ի կենաց. (Վրդն. սղ.։)
Անապատս ի պաշտամանէ արարեր զդիս. (ՃՃ.։)
Անապատ ի չար արկածիցն. (Լմբ. սղ.։)
Անապատ լեալ յառ ի նմանէ. փրկութենէն. (Արիստ. առաք.։)
ԱՆԱՊԱՏ ասին եւ վանք միաբանից՝ փոքր մի հեռի ի քաղաքէ։ (Յիշատ.։ Վրք. հց. եւ այլն։)
living in a lonely place, eremitical.
Բնակիչ անապատի. անապատ կեցօղ.
ԶԵղիա անապատաբնակ. (Երզն. մտթ.։)
cf. Անապատաբնակ.
ἁναχώρητης. anachoreta Միայնակեաց յանապատի.
Մենակեաց անապատակեաց լեառնական. (Բուզ. ՟Զ. 6։)
solitary, eremitical;
hermit, anchorite.
Առանձնակեաց յանապատի ճգնաւոր. որ եւ ԱՆԱՊԱՏԱՒՈՐ, ԱՆԱՊԱՏԱԿԵԱՑ. ապտալ, զահիտ, րուհպան.
ἑρημίτης, ἑρημικός, solitarius, eremita. Գտեալ կամ սնեալ յանապատի, եւ յանշէն վայրս. վայրենի. եւ որ ինչ ա՛նկ է անապատի. եէպանի. սահրանիշին.
Ցռոյ անապատականի։ Անապատական աշխատութեանցն գործաւոր. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 12։ Իմ. ԺԷ. 16։)
Զկապիկս անապատականս. (Եզնիկ.։)
Ընդ ցիռս անապատականս. (Նար. ԽԶ։)
Անապատական տատրակն (յհ. մկ). (ՃՃ.։)
Են՝ որ լեռնասէրք՝ անապատական բարոյս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Զանապատական առաքինեաց զվարս տպաւորեալ. (Փարպ.։)
Անապատականաց առաջնորդ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ այլն։)
Եւ միանձնական. ճգնաւորական.
Անապատական կրօնք, վարք, լռութիւն. (Փարպ.։ Վրք. հց.։ եւ Լմբ.։ Ոսկ. լուս.։)
cf. Անապատական.
Յովհաննու անապատայնոյն. (Ածաբ. պասեք.։)
to become a desert, to be deserted;
to fall, to decay.
Իբրեւ անապատ աւերակ եւ ամայի լինել. յաւեր դառնալ. վերան՝ խարապ օլմագ.
Անապատանալ քաղաքացն Իսրայէլի. (Նար. ԾԲ։)
Պարարեցաւ սրտից երկիրս մսեղէն՝ անապատացեալ մարդկան. (Ագաթ.։)
Եւ անապատաբնակ լինել. առանձնանալ.
Ընդ Եղիայի ի Կարմեղոս լերինդ անապատացեալ. (Արշ.։)
Զրկիլ. որբանալ. հեռի գտանիլ. ամայանալ. օտարանալ. ազատանալ. մահրում գալմագ, թէրք օլունմագ, խալի գալմագ. ἑρημόομαι, deseror, orbor.
Որք անապատացեալ են ի ծնողաց։ Անապատացեալ ի գործոց բարեաց. (Բրս. հց. եւ Բրս. կրօն.։)
Անապատանայ յօգնութենէն։ Անապատացաք յամենայնէ. (Ոսկ. յհ.։)
Անապատանայ հոգին. (Վրք. հց.։)
Ի բնական նախախնամութեանց անապատացեալ էր. (ՃՃ.։)
Հանցեն զիս ի լեառն սուրբ եւ ի յարկս քո զանապատացեալս ի գերակայ բնութենէն ի ստորին նուաստութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Անապատացեալ ի զբաղանաց աշխարհիս. (Լմբ. սղ.։)
Անապատացեալք յախտից. (Փիլ. այլաբ.։)
loving solitude, or retired situations, retired, solitary.
φιλέρημος solitudinis amans. Որ սիրէ զանապատ կամ զառանձնութիւն.
Անապատասէր, որ յախտից եւ ի չարութեանց ի բաց խուսէ, (ա՛յլ ձ. անապատ ասէ)։ Զտատրակն, քանզի անապատասէր է կենդանիդ. (Փիլ. լին.։)
Բնակութիւն ջայլամանց, զի անապատասէր է թռչունդ։ Անապատասէր թռչնոց լինել դադար. (Մխ. երեմ.։)
Ընդ անապատասէր ցիռսն. (Նար. յովէդ.։)
Յովհաննէս անապատասէր, եւ ոչ մարդատեաց. (Կոչ. ՟Գ։ եւ Մագ. Ծ։)
Կամ սիրօղ անապատաւորաց.
Անապատասէր եւ կրօնաւորասէր. (Մագ. ԾԴ։)
Կամ առանձնասէր.
Ըստ ցանկութեան անձին անապատասէր կենացն զվայրսն գտեալ. (Ասող. ՟Գ. 32։)
bred in a desert.
to cause to be deserted, to lay waste, to unpeople.
ἑξερημόω, desertum facio. Առնել անապատ կամ յանապատ. աւերակ եւ ամայի կացուցանել. խարապ էթմէք.
Անապատացուցանել կամելով զաշխարհս Հայոց. (Ասող. ՟Գ. 7։)
Ասէ Սոփոնիաս. անապատացուցից զճանապարհս նոցա՝ ամենեւին ոչ գնալ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա. (Իսկ Սոփ. ՟գ. 6, աւերեցից)։)
Անապատացուցանել զԵրուսաղէմ. (Բրս. չար.։)
cf. Անապատական.
Յաշխարհի գոլով՝ եւ իբրեւ զանապատաւորս ընդ կարգս աշխարհի անցանէր. (Յհ. կթ.։)
without refuge, destitute, unprotected.
Ոյր կամ ուր չիք ապաւէն. անօգնական եւ անապաստան.
Տեսանելով զանձինս անապաւէնս. (Արշ.։)
Անապաւէն տանջեալ։ Անապաւէն մոլար. (Նար. ԻԶ։)
Փախնու արշաւէ յանապաւէն սահման, եւ անդէն նահանջի. (Նար. մծբ.։)
dissolute, debauched, libertine, licentious, wanton, lewd;
prodigal, profuse.
( ի հյ. առակ. եւ թ. առ, ըրզ) անամօթ. անպատկառ. անարգել. վատնիչ ընչից. զեղխ եւ շռայլ. առսըզ. էտէպսիզ. եօսմա. շէհվէթլի. միւսրիֆ. ἁκόλαστος, luxuriosus.
Անառակ է (այս ինքն պատճառ անառակութեան) գինի. (Առակ. Ի. 1։)
Անառակ կեանք կոչեցան, այս ինքն ոչ ողջախոհ. (Սահմ. ՟Ը։)
Զանառակ որդին մերձեցոյց ի հայրենի ժառանգութիւնն. (Նար.։)
Ընդ անառակին որդւոյ գոչեմ առ Հայրդ գթած. (Շար.։)
Անառակ է, պոռնիկ է, այլ քրիստոնեայ է. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Յանառակ կանանց, կամ յարանց. (Շ. ընդհ.։)
Զտուն հայրենի անցուցեալ (էր) անառակ սեղանով. (Ոսկիփոր.։)
Եւ անօրէն. անկարգ. խառնակ. ἅθεσμος, ἅτακτος, lege carens, ordinis expers, եօլսուզ, գարըշըգ, իզամսըզ, օրանսըզ.
Անառակ մոլորութեամբ զգածեալք. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 17։)
Ծով ծփմամբ եւ անառակ բախմամբ հողմոց մոլեալ վայրենաբար. (Պիսիդ.։)
Վասն անառակ վարուց. (Խոր.։)
Անառակ որովայնամոլութեամբ. (Պիտ.։)
Անառակ անօրէնութեամբ. (Փարպ.։)
Անառակ խօսք, երեւմունք. (Խոսր.։)
Անառակ ընթացք. (Նար.։)
Անառակ եւ անկարգ գնացիւք. (Շ. ընդհ.։)
Ոմանք շամբուշք եւ փառամոլեալք յանառակ շրջագնացութենէն. (Պիտ.։ Իսկ յասել անդ.)
Զայս մի ըստ միոջէ թուել զանառակն կորուստ (պատուոյ, իշխանութեան, եւ ընտանեաց) ոչ է հարկաւոր. մարթ է իմանալ որպէս անօրինակ, մեծ յոյժ։
dissolutely, lewdly, wantonly;
prodigally, lavishly.
Անառ ամրոցաւն։ Մտանէ յանառն անի։ Անառ մնաց Մանազկերտ. (Լաստ.։)
Պաշարեալ զանառն Դարիւնս. (Արծր. ՟Բ. 3. 8։)
Զանառ քաղաքն անի. (Ուռհ.։)
Վասն անառ ամրութեան դղեկին. (Վրդն. պտմ.։)
Անամօթ լրբութեամբ. անառակութեամբ. անկարգաբար.
Կեալ, կամ հայիլ անառակաբար. (ՃՃ.։ Վրք. հց.։)
Եւ յանդգնաբար.
Սաստել անառակաբար. (Պրպմ. ԼԷ։)
to be dissolute, to be debauched, to be a libertine;
to be prodigal or lavish.
Անամօթիլ. առսըզլանմագ.
Ընդ անառակեալսն եւ զսպեալս. (Նար. ԼԲ։)
Իբրեւ զմանուկ ոք վերացուցեալ ի համբոյր, եւ յանառակելն՝ զարկուցանէ զգետնի. (Վրդն. սղ.։)
Ոչ անառակիլ ի կերակուրս եւ յըմպելիս. (Եփր. քրզ.։)
debauchery, dissoluteness, libertinism, excess, disorderly life, wantonness, lasciviousness, lust;
unchastity, prostitution.
ἁσωτία, luxuria, κῶμος, comessatio Անառակ ընթացք. անկարգութիւն. եւ զեղխութիւն. շուայտութիւն. կերուխում, մսխողութիւն. նէֆսանիլիք, շէհվէթ.
Կեայր անառակութեամբ։ Եւ ոչ յամբաստանութիւն անառակութեան։ Մի՛ անառակութեամբք, արբեցութեամբք։ Արբեցութիւնք, անառակութիւնք։ Գինեհարութեամբք, անառակութեամբ։ Զմոլեգին յայլոց կրօնից անառակութիւնս բերեալ։ Ամուսնութեանց անառակութիւն (յն. անկարգութիւն). (Ղկ.։ Տիտ.։ Հռ.։ Գաղ.։ ՟Ա. Պետ.։ Իմ. ԺԴ. 23. 26։)
Նոցին նմանեալք՝ զնոյն անառակութիւնս անխտիր գործեսցեն. (Եզնիկ.։)
Բազում անառակութեամբ վարէր զթագաւորութիւնն. (Փարպ.։)
Զերեւելիս կարծէաք Արարիչ, եւ գործէաք զամենայն անառակութիւնս. (Եղիշ. ՟Ը։)
without a guide or chief, indirected.
Առանց առաջնորդի մնացեալ. անգլուխ. անտերունչ.
Յետ մահուն Յուսկայ անառաջնորդ լինէր երկիրս Հայոց։ Անառաջնորդք եղեալ՝ իբրեւ զկոյրս մոլորեցան. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
Հի՞մ լքեր զիս իբրեւ անառաջնորդ. (Ճ. ՟Գ.։)
Սողոսկեալք ի չարն՝ մնացին անառաջնորդք. (Լմբ. առակ.։)
Առաքէ յաշխարհս Հայոց՝ իբր անառաջնորդ զսա վարկուցեալ։ Դժուարին վարկուցեալ զանառաջնորդն լիներ. (Խոր. ՟Գ. 10. 48։)
Առանց առաջնորդի.
Ո՛չ խառնիխուռն, եւ ոչ անառաջնորդ այս լինէր. (Խոր. ՟Ա. 31։)
ԱՆԱՌԱՋՆՈՐԴ. ըստ յն. ոճոյ, իբր անղեկավարութիւն. τὸ ἁκυβέρνητον.
Վասն անհովուութեան եւ անառաջնորդի. (Առ որս. ՟Թ։)
impregnable, inexpugnable
ԱՆԱՌԻԿ որ եւ ԱՆԱՌ. ἁκαταγώνιστος, inexpugnabilis. Զոր չէ մարթ առնուլ պատերազմաւ. անմարտնչելի. անվանելի. ամենայնիւ ամրացեալ. ալընմազ, թեսխիրի միւմքին օլմայան.
Ամրական անառիկ միտք. (Ոսկ. ես.։)
Յանառիկ ամրոցն բաղաց։ Անառիկ իսկ էր նա ի մարդկանէ. (Յկ. կթ.։)
Շինեաց իւր շիրիմ յոյժ անառիկ. (Նոննոս.։)
Որովք եւ տապանակին անառիկ լինել ասէ. Արշ.։ Անառիկ ամրութեամբ, կամ զգուշութեան։ Ի մէջ անառիկ ամրացեալ խաղաղութեան. (Պիտ.։)
Իբրեւ աշտարակ հզօր, կամ ամրոց անառիկ է արդարութիւն. (Լծ. կոչ.։)
Որոյ քաղաք իւր հոյակապ այսքան, եւ անառիկ բազմաց. (Համամ առակ.։)
wild, ferocious, savage, inhuman;
boorish, awkward.
ՃԻՒԱՂԱԲԱՐՈՅ կամ ՃՈՒԱՂԱԲԱՐՈՅ. Բարուք նման ճիւաղաց. գազանաբարոյ. դիւանման. վայրենամիտ. անուսումն.
Ժողովեսցեն զվայրենագոյն եւ զճիւաղաբարոյ զաշխարհաբնակն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Ուսուցիչ ճիւաղաբարոյ ազգին. (Վրդն. աշխարհ.։)
Հրամանատար ճուաղաբարոյ ազգացն այնոցիկ ուտի գաւառի. (Յհ. կթ.։)
slime, mucous secretion of snails.
Իբր Ճակք, կամ գիճութիւն. խոնաւ հիւթ ժժմակաց իբր լորձունք.
Բացանցութիւնք ճիոց եւ ճողորտեացն արտասորեալ. (Մագ. լ։)
cf. Ճղճիմ.
Առն ճըղճասրտի չէ՛ բարւոք մեծութիւն. (Սիրաք. ՟Ժ՟Դ. 3։ (նոր թարգ. ոչ բարւոք դնէ, առն կարճամտի։))
to become wrinkled.
ՃՂՃՄԻԼ. Ճղճիմ լինել մարմնով. (ռմկ. քաշուիլ) զառամիլ. թառամիլ. կնճռիլ.
Ոչ բազմամեայ ծերութեամբ ապականեալ ... առանց ի դոյզն ինչ ճղճմելոյ. (Պիտ.։)
cf. Ճղմճմճիմ.
ՃՂՃՄՃԻԼ կամ ՃՂՄՃՄՃԻԼ. Ճղճիմ լինել ի տուրս. ճշդել եւ խնայել յոյժ.
Զպատիւս ինչ շահաւորս, կամ այլ ինչ ի նոյնպիսեաց գնել ճղմճըմճիցին, եւ զամենայն կորուսին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
to be very sordid or grasping, close-fisted.
ՃՂՃՄՃԻԼ կամ ՃՂՄՃՄՃԻԼ. Ճղճիմ լինել ի տուրս. ճշդել եւ խնայել յոյժ.
Զպատիւս ինչ շահաւորս, կամ այլ ինչ ի նոյնպիսեաց գնել ճղմճըմճիցին, եւ զամենայն կորուսին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
worm-eaten, rotten.
ՃՃԵԿԵՐ ՃՃԵՀԱՐ. εὑρωτιῶν, καὶ βεβρώμενος cariosus, situ obsitus, et corrosus. որ եւ ՃԻՃԵԿԵՐ, ՃԻՃԵՀԱՐ. Կերեա կամ հարեալ ի ճճեաց. կրծեալ յորդանց, ի ցեցոյ, եւ այլն.
Հաց պաշարի իւրեանց չորացեալ, եւ եղեւ ճըճեկեր. (Յես. ՟Թ. 5. 12։)
Ճիճեկեր չտայ բնաւ լինել։ Ճիճեհար ծառք. (Վստկ. ՟Մ՟Ծ՟Է։)
worm, vermin, small worm;
insect, animalcule;
reptile.
ՃՃԻ κνώδαλον, κνωδάλων bestia, animal, vermis, serpens եւ այլն. որ եւ ՃԻՃԻ, ՃԻՃԻՔ. Կենդանի անպիտան կամ վնասակար ի ցամաքի եւ ի ջուրս. որդն. զեռուն. սողուն. ըստ այլոց՝ եւ Գազան. ճճու, որդ.
Զանմռունչ սողունս, եւ զճըճիս վատթարս։ Վասն բազմութեան ճճեացն գանալից եղեն։ Ճճեաց անցիւ, եւ սողնոց շչմամբ ... դողացեալք սատակէին. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 16։ ՟Ժ՟Զ. 1։ ՟Ժ՟Է. 9։)
Թունաւոր ճճիք։ Ճճեաց թոյնք։ Ճճիք վնասակարք։ Գազանաց, եւ ճճեաց անգամ։ Տանջեցեր ճըճեօք զնոսա. (Յճխ.։ Եզնիկ.։ Լմբ. իմ.։)
Ի փոքր ճիճեաց (կամ ճըճեաց) վտանգք մերձին. (Խոսր.։)
Իբր զճճիս զեռունս բազմոտանիս. (Նար. ՟Ե։)
Դարմանեաց զնա ի բոյն իւր՝ բերելոյ նմա մանր ճճիս եւ օձ. (Պտմ. վր.։)
Եւ ոչ եղէ խիստ ըստ համին, կամ կարծրագոյն՝ ճըճեաց մտին. (Յիսուս որդի.։)
to chirp, to pip, to cheep;
— վհկաց, to whisper, to murmur, to mutter, to grumble.
Ճիկ հանել ճնճղկանց, եւ ամենայն ձագուց. որ եւ Ճնճուել. Ճռուողել. Ձագել. Ձագանալ. ճիճ ճիճ, ճիւ ճիւ ձան հանել.
Ճնճղուկն ստուգաբանի ի ձայնէն. արդ որպէս նորա ճճուելն անյօդ է. (Լմբ. առակ.։)
Ակիղաս զհաւագէտս ասէ փոխանակ վհկաց. իսկ սիմաքոս զդէտս, որ ճճուիցեն. (Գէ. ես.։) cf. ՃՂԵՄ։
exactly alike, the same;
painted from nature;
painting from life.
Ճշգրտիւ յար եւ նման գործօղ, եւ գործեալ, գործելով. անվրէպ. ճիշդ.
Պատկերագործք նմանահանք ճշգրտագործք. (Ագաթ.։)
Նկարագրել զքարինսն ճշգրտագործ նմանահանութեամբ. (Արծր. ՟Ե. 8։)
Ճշմարիտ եւ ճշգրտագործ զնախատիպ նորա յօրինեաց. (Ճ. ՟Ա.։)
to paint to life.
ՃՇԳՐՏԱԳՈՐԾԵԼ. Յար եւ նման գործել ճշգրտիւ. քաջ նկարել.
Ճշգրտագործեալ զչորից աւետարանչացն պատկերս. (Արծր. ՟Ե. 8։)
cf. Ճշմարտապատում.
Զյունական տառ ճշգրտապատում առընթեր ունիմ. (Լմբ. սղ.։)
Եւ այժմու տեսողացս ճշգրտապատում մատենագրութիւնս երեւեսցի. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
sold or selling with difficulty, stintedly, with much ado.
Զգուշանալ ի ճշդավաճառ ցորենոյ անտի. (Եւագր. ՟Խ՟Է։ յորմէ եւ Մաշկ.։)
to spare, to be saving, to economize, to be parsimonious, stingy;
to settle, to adjust;
cf. Ճշգրտեմ.
φείδομαι parceo συνέχω contineo, retineo. Ճիշդ գտանիլ ի տալն. խնայել. անխայել. զնդալ. ռշդութեամբ եւ ժլատութեամբ վարիլ. պինդ պահել.
Որ սերմանէ ճշդելով, ճշդելով եւ հնձեսցէ. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 6։)
Որ ճշդէ զցորեան, հրապարականէծ լիցի. (Առակ. ՟Ժ՟Ա. 26։)
Ճշդէ զցորեանն շահավաճառութեամբ։ Ճշդեն առաւել քան զյայտնի ցորենավաճառ. (Համամ առակ.։)
Ոմանք զվաճառս ճշդեն, եւ կսկծեցուցանեն զսիրտս գնողացն. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
Յաճախեն ստացուածք քո ի սփռելն քան ի ճշդելն. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Մի՛ խնայելով տացուք, եւ մի՛ ճշդելով. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
ՃՇԴԵԼ. διακριβόω accurate investigo, certifico. Ճիշդ գտանիլ ստուգել զիմն. ճշգրտել.
Զճշդելն եւ զճշմարտելն՝ զայն առաջնոյն թողաք. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 29։)
Խրատէ զմեզ յառակսնֆ զբնութեանս փորձ ճշդեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Իսկ (Լմբ. առ ոսկան.)
Ապա թէ ճշդէք ի վերայ մեր զտեսիլն սրբոյն սահակայ. իմա՛, ճգնիք ստուգել իսպառ, կամ խստիւ մեկնէք։
justly, exactly, strictly, precisely, punctually;
rigorously, austerely, scrupulously, sparingly, savingly, stingily, niggardly, scantily, frugally, meanly, miserably;
— գտակաւ, exactly, to a little, to a farthing, to the point, rightly, accurately, punctually, in all its details.
ՃՇԴԻՒ ՃՇԴՈՎ. (ի բառէս Ճիշդ) ἁκρίβως, ἁκριβή, δι’ ἁκριβείας , γνήσιως accurate, exacte, diligenter, per rigorem, rigorose. Ճշդութեամբ. շդելով՝ ըստ կերպի անաչառ քննութեան. ճշգրտիւ եւ խստիւ. անվրէպ խուզարկութեամբ. մանրամասն տեսութեամբ. հաւաստեաւ. եւ Զգուշաւոր.
Ճշդով գրեցին զերկիրն. յն. գնագրեցին, իբր գին արկին ընդ գրով. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 35։)
Ճշդիւ հաւաքել զտասանորդն. կամ պահանջել. կամ նշանակել զժամանակն. կամ հասանել համարոյ ժամանակաց. կամ ճշդիւ լինիցին մրցութիւնք, կամ քննութիւնք, կամ համարք. (Գէ. ես.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Եւս. քր.։ Եզնիկ.։ Մանդ.։)
Կարգել զպատմութիւն ճշդիւ. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Ո՛չ ասաց տասն, եւ ո՛չ քսան, այլ՝ երեսուն, որպէս եւ էր իսկ ճշդիւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Ճշդիւ գիտելի է ի գործոց նոցա, եւ չ ի տեսլենէ կամ ի համբաւէ դատել. (Մխ. առակ.։)
Որ յանխտրութենէ առ ճշդիւ վարս աստուածգիտութեանն յօժարեալք։ Ոչ այժմ ճշդիւ շրջել (ի բանս) ձեռնարկեսցուք։ Ճշդիւ ըստ կամացն աստուծոյ առ ի գործն փոյթ. (Բրս. հց.։)
Ի ճշդով պահանջումն սատերն սակի. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
ՃՇԴՈՎ. որպէս Ճշդելով, իբր խնայելով.
Ողորմութիւնք ճշդով սերմանեալ՝ ոչ պայծառ վառմամբ առաջի. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
cf. Ճշդիւ.
Կարգել զպատմութիւն ճշդիւ. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Ո՛չ ասաց տասն, եւ ո՛չ քսան, այլ՝ երեսուն, որպէս եւ էր իսկ ճշդիւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
ՃՇԴԻՒ ՃՇԴՈՎ. (ի բառէս Ճիշդ) ἁκρίβως, ἁκριβή, δι’ ἁκριβείας , γνήσιως accurate, exacte, diligenter, per rigorem, rigorose. Ճշդութեամբ. շդելով՝ ըստ կերպի անաչառ քննութեան. ճշգրտիւ եւ խստիւ. անվրէպ խուզարկութեամբ. մանրամասն տեսութեամբ. հաւաստեաւ. եւ Զգուշաւոր.
Ճշդով գրեցին զերկիրն. յն. գնագրեցին, իբր գին արկին ընդ գրով. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 35։)
Ճշդիւ հաւաքել զտասանորդն. կամ պահանջել. կամ նշանակել զժամանակն. կամ հասանել համարոյ ժամանակաց. կամ ճշդիւ լինիցին մրցութիւնք, կամ քննութիւնք, կամ համարք. (Գէ. ես.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Եւս. քր.։ Եզնիկ.։ Մանդ.։)
Ճշդիւ գիտելի է ի գործոց նոցա, եւ չ ի տեսլենէ կամ ի համբաւէ դատել. (Մխ. առակ.։)
Որ յանխտրութենէ առ ճշդիւ վարս աստուածգիտութեանն յօժարեալք։ Ոչ այժմ ճշդիւ շրջել (ի բանս) ձեռնարկեսցուք։ Ճշդիւ ըստ կամացն աստուծոյ առ ի գործն փոյթ. (Բրս. հց.։)
Ի ճշդով պահանջումն սատերն սակի. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
ՃՇԴՈՎ. որպէս Ճշդելով, իբր խնայելով. φειδωμένως parce.
Ողորմութիւնք ճշդով սերմանեալ՝ ոչ պայծառ վառմամբ առաջի. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
judging equitably, just, equitable.
Դու միայն իրաւակշիռ եւ ճշմարտադատ բարերար. (Նար. ՟Ծ։)
truthless, that has lost the sight of truth;
far from the truth, false.
Որյ կորուսեալ իցէ զճշմարտութիւն. մոլորեալ.
Ընդդէմ ճշմարտակորոյս վրիպելոցն. (Վեցօր. ՟Զ։)
orthodox, having a true belief, believing, faithful;
of sound mind.
Ճշմարտահաւատ ժողովք ուղղափառաց. (Գանձ.։)
Գտեալ զայր թարգման՝ գրագէտ եւ ճշմարտահաւատ։ Ազգ առնէին ճշմարտահաւատ փառաւորչացն սահակայ եւ մաշթոցի. (Կորիւն.։)
worshipping truth.
Պաշտօնեայ եւ քարոզ ճշմարտութեան. աստուածապաշտ ճշմարիտ.
Ղեւոնդիոս այր հաւատարիմ եւ ճշմարտապաշտ. (Կորիւն։)
relating or narrating the truth;
faithfully and truly reporting or reported, veridical, true, veritable.
Պատմօղ ճշմարտութեան. որ ճառէ զճշմարիտն. եւ Ճառեալն ճշմարտութեամբ. հաւաստաբան. ստուգաբան. ճշմարտաճառ. ճշմարտախօս.
Աշակերտ վարդապետասէր եւ ճշմարտապատում։ Ո՛վ ճշմարտապատում աւետարանիչ. (Կորիւն.։ Նանայ.։)
Ճշմարտապատում վարդապետութիւն, կամ պատմագրութիւն, ճառք, քննութիւն. (Ագաթ.։ Ասող.։ Ոսկիփոր.։ Սկեւռ.։)
Ասէ ճշմարտապատումն եւսեբի. (Սամ. երէց.։)
Զանազան մասանց յանդիմանողաց ճշմարտապատմից. (Նար. ՟Ա։)
cf. Ճշմարտիւ.
ἁληθῶς vere. Ճշմարտութեամբ. առանց ստութեան. ստուգութեամբ. իսկապէս. ճշմարտաբար. ճշմարտիւ. ճշմարի՛տ. արդարեւ. յիրաւի.
Ճշմարտապէս, եւ ո՛չ կարծեօք (կամ կարծիս ունելով)։ Եղեւ մարմին բանն ճշմարտապէս. (Հանգ.։ Աթ. ՟Գ։)
Որպէս եղեւ ճշմարտապէս տղայ, այսպէս եւե աճումն ընկալաւ. զի մի՛ առ աչօք զայն համարեսցին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ճշմարտապէս ծնաւ, ճշմարտապէս աճեաց, ճշմարտապէս խաչեցաւ եւ մեռաւ, եւ թաղեցաւ եւ յարեաւ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
Ճշմարտապէս յարեաւ տէր, եւ երեւեցաւ սիմովնի. (Սկեւռ. յար.։)
Ճշմարտապէս գոհանամք. (Շար.։)
Ճշմարտապէս բաւական ես. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Ճշմարտապէս անմահ գոլ հոգի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Կամ ա. իբր Ճշմարիտ. ճշմարտակա. աներկբայ. իսակական.
Զճշմարտապէս եւ զմիագոյն ասէ. (Ագաթ.։)
Բնութեամբ եւ ճշմարտապէս աստուած, կամ որդի։ Զբնութեամբն եւ զճշմարտապէս. (Պրպմ.։)
truthful, sincere, upright.
φιλαλήθης veri, seu veritatis amans. Սիրօղ ճշմարտութեան.
Եթէ ճշմարտասէրք էիք, դուք ձեզէն իսկ առնուիք վրէժս ի նմանէ. (Եղիշ. խչ.։)
Ճշմարտասիրացն, եւ ըստ աստուծոյ հաճոյիցն ճգնողացն. (Խոսր.։)
Ճշմարտասէր սիրտ, կամ միտք, կամ բարք, կամ սովորութիւն. (Լմբ. սղ.։ Աթ. ՟Ը։ Երզն. մտթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
truthfully, sincerely, uprightly.
ՃՇՄԱՐՏԱՍԻՐԱԲԱՐ ՃՇՄԱՐՏԱՍԻՐԱՊԷՍ. φιλαλήθως veri amore, studio veritatis. Իբրեւ ճշմարտասէր. սիրով ճշմարտութեան.
Ճշմարտասիրապէս խոստովանեա՛ ինձ. (Աթ. ՟Ը։)
Ճշմարտասիրապէս առնէր զպատասխանիսն կոյրն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
enemy of truth, hating, detesting the truth.
μισάληθος qui verum odit. Ատեցօղ ճշմարտութեան.
Թուի ինձ, եթէ ճշմարտատեացք ոմանք էք դուք. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)
Դեւն չարասէր եւ ճշմարտատեաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
seeing the truth;
having no respect for persons, severe, perspicacious.
ἁληθινῶς ὀρών vere videns. Տեսօղ կամ գիտակ ճշմարտութեան. եւ Ստուգապէս տեսօղ. տեսանօղ, մարգարէ. եւ Անաչառ կամ նրբատես.
Ասէ այրն ճշմարտատես. (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 4. 15։)
Մովսէս ճշմարտատեսն. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Բացան գերեզմանք մարգարէիցն, եւ համբարձին զգլուխս իւրեանց ճշմարտատեսքն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Ճշմարտատես քննօղքի զստուգագոյնսն տեղեկասցին. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Ճշմարտատիպ.
Ճշմարիտ տեսլեամբ. անխաբ. հաւաստի.
Սքանչելիս աստուածագործանշանս ճշմարտատեսիլս. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
true, real, exact, striking.
verificator.
Որ ճշմարտէ, կամ ջանայ ճշմարիտ երեւեցուցանել.
preaching truth.
Քարոզ ճշմարտութեան. եւ Իրաւամբք քարոզեալ, կամ բարեհռչակեալ.
Ճշմարտաքարոզ վկայն քրիստոսի (գր. (լուս). Թէոդոր. մայրագ.։)
Նահատակեալք ճշմարտաքարոզ վարդապետութեամբ. (Երզն. լուս.։)
truly, in truth, certainly, undoubtedly, effectively, unquestionably, in conscience;
really, in effect.
ἁληθῶς, ἑπ’ ἁληθείας, ἑν ἁλήθειᾳ vere, certe, certo, reapse ἁκριβῶς, ἁσφαλῶς accurate, exacte. cf. ՃՇՄԱՐԻՏ. որ եւ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԵԱՄԲ. Ստուգիւ. ճշգրտիւ. հաւաստեաւ. յիրաւի. ճշդիւ. քաջ. ստո՛յգ, իրաւ, զղո՛րդ, շիտակ Տե՛ս (Օր. ՟Ժ՟Է. 4։ Յոբ. ՟Թ.. 2։ Դան. ՟Բ. 8։ ՟Ե. 19։ Իմ. ՟Ժ՟Թ. 17։ Յհ. ՟Դ. 42։ Գծ. ՟Բ. 36։ ՟Ա. Թես. ՟Բ. 13։)
Եթէ նա է ճշմարտիւ, ոչ գիտեմ։ Իբրեւ այն թէ ես ինքն եղեր ճշմարտիւ։ Եղբարս հարազատս զսոսա ճշմարտիւ համարել։ Ճշմարտիւ որդի աստուծոյ է։ Ճշմարտիւ որդին աստուծոյ՝ յանձն առնու լինել որդի մարդոյ. (Խոր. ՟Բ. 31։ Նար. ՟Ծ՟Գ։ Մաշտ.։ Շ. մտթ.։)
teaching truth.
Ուսուցիչ ճշմարտութեան.
copious, abundant;
haughty, pompous, stately, lofty.
Առատ. յոգնազեղուն, լիուլի.
Մնալ ձեզ ճոխաճե խնդութեամբ յամերամս ժամանակաց. (Ոսկիփոր.։)
to take off the hair, to depilate;
to arrange or play with the beard.
τίλλω evello, divello, discerpo, vellico. Փետել զհերս, իբր ճիւղիւք մատանց կամ ճիւղ ճիւղ խլել, քաղել. մազերը քաշել, փրցնել.
Զհերս քո ճողես։ Ճողեն զհերս գլխոյ իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։ Ճ. ՟Գ.։)
Ճողէր զմօրուսն։ Ճողեն զմորուսս իւրեանց. (Վրդն. պտմ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Զհերսն եւ զմօրուսն ճողելով։ Ճողէին զհերս եւ զմուրուս։ Ճողէր զալիսն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ե. Հ=Յ. դեկտ. ՟Ի՟Բ. եւ այլն։)
Հիւանդանայ, եւ հերքն եւ մուրուքն ճողին. ((ռմկ. թափին) Կաղանկտ.։)
Հերքն՝ որ ի չարչարողացն փետեցաւ, եւ ճողեցաւ. (Մխ. ապար.։)
Մերթ՝ Կթել. ժողովել. եւ Հեղուլ եւ այլն.
Ծնունդ այգւոյ ազոխ յանդի, եւ ճողեալ գինի յամանս. (Վրք. հց. ձ։)
to deliver, to take away, to save, to free, to disengage, to set at liberty.
Ճողելով ապրել. շորթել. կորզել. զերծուլ. քաղել. կապտել. ի բաց թափել. ազատել. չ. եւ կր. պրծանիլ. զերծանիլ. փրցընել, խալըսել.
Զինչս նորա ի բաց ճողոպրել։ Ճողոպրել զճաշակս ի ծամելեաց առիւծուն. (Ճ. ՟Բ.։ Մագ. լ։)
Ճողոպրէ եւ ոչինչ ի ցանկութենէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Անսահմանութիւն աստուածային բնութեանն, որ նախ քան զունելն ճողոպրէ, եւ յառաջ քան զիմանալն ի բաց փախչի. (Լծ. ածաբ.։)
Մազապուր ճողոպրեալ յամուրն փախստեայ անկանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 35. յն. փախչէր։)
Հազիւ ճողոպրեալ անձնապուրծ փախչէր. (Յհ. կթ.։)
Ճողոպրիլ ի տանջանաց, կամ ի թշնամեաց. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ.։ Խոսր.։)
Ճողոպրեցայց ի քոց հարկեցուցանօղ բանից. (Խոր. ՟Գ. 65։)
cf. Ճիք.
Ճողեալ մասունք անպիտանք, կամ շողոտ կենդանիք. ճղրտկած, բզըքտած, կամ շողիքի պէս բաներ.
Ճեճեկեալ ճիօրէն ճողորտեաց։ Բացանցութիւնք ճիոց եւ ճողորտեացն արտասորեալ. (Մագ. ՟Թ. լ։)
to tear;
to haul, to drag or draw along.
Այնպէս ձգեցին եւ ճողքեցին ընդ ապառաժ տեղիսն քարշելով, զի ամենեւին խայծ ոչ մնաց ի մարմինս երանելեացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
to get bruised.
ՃՈՊՃՈՊԻԼ. Իբր Կոճոպիլ, կամ ճնշիլ. ճմլիլ.
Ճա՛նճիկ ի ճոխ առիւծուց ծամելիս այլ մի՛ մտաներ, եթէ ոչ՝ ճմլիս ճոպճոպիս. (Մագ. ՟Ը։)
boy, domestic, waiter.
Բառ ռմկ. Սպասաւոր. փոքրաւոր. պաշտօնեայ. արբանեակ.
Այն ճորտն ճոխ էր եւ ճապուկ. (Նար. տաղ սայլի.։)
Թուղթն խօսուն՝ լուսով ի լի (սուրբ կոյսն), գիրըն գրեցաւ յինք ձոյլ ոսկի (յիսուս), կենաց թղթին ճորտ ու գերի։ Ճերմակ ձի դաւեղ եւ գէր (գաւակաւ). աչեր սպիտակ փայլուն ունէր (ճրագ կանթեղին). ճորտն ըզպախուցըն կուքաշէր, խըրխընջալով ի վեր վազէր. (Շ. առակք.։)
Վասն արձակումն առնելոյ ճորտուն. եւ դարձւցանելոյ. արձակումն ընդձեռամբ անկելոցն յիշխանէն. (Մխ. դտ. յօրէնս թգ.։)
cf. Կայռին.
mounted;
horseman, rider;
horse-soldier, trooper;
versifier;
—ք, cavalry, horse.
Ծաղր առնէ զերիվարաւ նորա, եւ զհեծելով նորա։ Երիվար մի մեծաշուք հեծելով հանդերձ։ Հանդերձ երիւք ոմամբք հեծելովք։ Կառք փարաւոնի, եւ հեծեալք նորա։ Զընտիրս հեծելոց, եւ զսպառազէնս։ Երկուս հեծեալս ձիոյ։ Քառասուն հազար հեծելոց։ Ի քաղաքս հեծելոցն.եւ այլն։
cavalry, horse-soldiers, horse;
horseman.
ἠ ἴππος, ἰππεύς equtatus, equites. Դաս զօրականի հեծեալ. զօրք հեծելոց. հեծելագունդ. այրուձի. հեծեալք. սպայք.
Եւ էր հեծելազօրն կարի յոյժ։ Եհան զամենայն զհեծելազօրն։ Զհեծելազօրս աղեղնաւորս։ Հեծելազօրքն վառեալք.եւ այլն։
Բազումք ի սինկղիտոսաց եւ ի հեծելազօրաց. իմա՛, յասպետաց. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Հեծելազօր գնդաւն։ Զամենայն զօրսն հեծելազօր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 33։ եւ ՟Ժ՟Ա. 2։)
Զազատս եւ զհեծելազօր գունդս. (Յհ. կթ.։)
Ընդդէմ հեծելազօր երիվարաց մերոց. իմա՛, երիվարաց ունողաց զհեծեալնս. (յն. մի բառ հոմաձայն, որ նշանակէ երիվար, եւ հեծելազօր. ոպէս ի մեզ այրուձի։)
master of the horse.
Զօրավարք, հեծելապետք, եւ ազգագլուխք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ձեռնադրելով զզօրավարսն իսկ, եւ զհեծելապետսն։ Հեծելապետաց կարգաւորութիւն լինիցի. (անդ։)
lamentable, deplorable.
στενακτός gemebundus, lamentabilis. Արժանի հեծութեան. աւաղելի. ողբալի.
to groan, to lament, to sigh for, to fill the air with sighing.
στενάζω gemo, ingemisco. Հեծել ստէպ, եւ ուժգին. յոգւոց հանել կամ ելանել. հաչել հառաչել. ... Տե՛ս (Ես. ՟Ի՟Ա. 2։ Երեմ. ՟Ի՟Բ. 23։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 6։ Յոբ. ՟Թ. 27։ ՟Ժ՟Ը. 20։ ՟Ի՟Դ. 12։ ՟Լ. 25։)
Տրտնջելովն եւ հեծեծելովն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Ո՞վ ոք կործանեցաւ, եւ ոչ հեծեծեաց. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Հեծեծել (կամ հեծել) յաղօթս կալն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Հեծեծեմ.
στένω gemo. Հաչել հառաչել. յոգւոց ելանել կամ հանել. որ եւ ՀԵԾԵԾԵԼ. ախուվախ ընել. Տե՛ս (Առակ. ՟Ի՟Ը. 28։ ՟Ի՟Թ. 2։ Յոբ. լա՝. 38։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 27։ Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 15։ Նաւ. ՟Գ. 7։ Ողբ. ՟Ա. 21։ Հռ. ՟Ը. 23։)
Ընդ մարմնապէս ծիծաղելն՝ առ նմին հեծէ հոգեւորապէս. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Հեծէր ի հեծութիւն դառնացելոյ սրտի. (Ճ. ՟Ա.։)
Մռնչէ եւ հեծէ ընդ զբաղանքն. (Լմբ. ժղ.։)
Գոչեաց հեծեաց առ վիշտսն. (Ոսկ. ես.։)
Հեծեալ կոծին ջոկք անհաւատից. (Շար.։)
Լայ, հեծեայ, յոգւոց հանէ. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)
cf. Հեծկլտամ.
ռմկ. հեծկլտալ. իբր λύζω singultio. Հեկեկալ. ի հեծելն եւ ի լալն ընդհատել զձայնն կամ զշունչն. հինինել.
Կականումն եւ արտաշնչութիւնք հեծկալով. (Մագ. ՟Զ։)
cf. Հեծկլտանք.
the fork, the seat of a horseman.
Նստոյք, որով լինի հեծանել ի ձի. երանք կամ գաւակ առն հեծելոյ.
Արձակեաց զնետ իւր, եւ հարկանէր զնա ի հեծուկն ի խոց մահու. (Ուռհ.։)
Խոցեաց զյուլիանոս ի հեծուկն. (Մարթին.։)
to sob, to sigh, to groan.
λύζω singultio. Հեծկալ. հեծեծել. կականիլ բեկբեկմամբ ձայնի. լալով հեծկլտալ, քերկշտալ, կլթիկ ընել.