the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
· Calfa
Ղատն ղեկ առնուլ քեզէն ճարտար, նաւել յայս ծով տայ հմտաբար։ Ղատն՝ ղամբար վարէ քեզ լուսաւոր, եթէ իցես մարդ մըտաւոր. (Շ. այբուբ.։)
thought, meditation, consideration, reflection, idea, imagination, fancy;
ըստ իմում մտածութեան, as far as I can judge, according to my idea.
· Calfa
διανόησις, διάνοια, ὐπόνοια , ἑνθύμημα, ἕννοια, λογισμός cogitatio, ratiocinatio, consideratio, consilium, intellectus, sensus φρόνησις prudentia . Մտածելն. մտախոհութիւն. խոկումն. խորհուրդ. տեսութիւն կամ յածումն մտաց. քննութիւն. հոգ. որոճումն. տրամախոհութիւն. կարծիք. իմաստ. խոհականութիւն. հաւաքաբանութիւն. հանճար. հնարք. ճարտարութիւն. շրջահայեցութիւն. եւ այլն.
chief-physician.
· Calfa
Գաղիանոսի նախաբժիշկն։ Ի ճարտարութենէ նախաբժշկացն՝ գալիանոսի եւ հիբոկրատեայ։ Ուսաւ զամենայն փիլիսոփայութիւնս, նոյնպէս եւ զնախաբժշկացն. (Ճ. ՟Բ.։ Հ. հոկտ. ՟Ժ՟Ը.։ Հ. փետր. ՟Զ.։ Ճ. ՟Գ.։)
backgammon;
cf. Տապալի;
խաղալ ի —, to play at dice.
· Calfa
պ. նէրտ. Գործի խաղալոյ, եւ խաղն ի վերայ տախտակի քուէիւք, ուր խառն է բախտ ընդ ճարտարութեան. թավլու, թավլա. (լծ. հյ. տապեղ. լտ. tabula ). fritillorum lusus. իտ. giuoco di sbaraglini եւ alveus lusorius, tessera. իտ. scacchiero.
dyer.
· Calfa
Զթուխ մազ ի սպիտակ փոխէ. զոր ամենեւին նարօտաներկաց ճարտարութիւն չէ ձեռնհաս ներկանել. (Սեբեր. ՟Ը։)
Գունակ գունակ ծաղկով զարդարեալ է առ հասարակ ամենայն երկիր. որոց ոչ կարեն նմանեցուցանել նարօտաներկք իւրեանց ճարտար արուեստագիտութեամբ։ Ոչ երբէք ուրեք յիմաստուն նարօտաներկաց կարաց յայնպիսի գոյնս ներկել յաշխարհի. (Վեցօր. ՟Ե։)
ship-builder, naval constructor.
· Calfa
Լինի նաւագործ, եւ շինօղ, եւ ճարտարապետ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
captain, commander.
· Calfa
Եւ նաւապետին ի նոյն պատիւ վայելել. (Եւս. քր. ՟Ա. (որ կոչի անդ եւ ճարտարապետ նաւի)։)
Նաւ մի՝ անգիտութեամբն գնայ զուղեւորութիւն ի ձեռն հմուտ եւ ճարտար նաւապետին. (Եղիշ. ՟Ը։)
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
· Calfa
եւ չ. κυβερνάω, διακυβερνάω guberno, rego. Ղեկավարել. ուղղել զնաւ. առաջնորդել ումեք. վարել ճարտարութեամբ.
sailor seaman, mariner, sea-faring man, tar, jack-tar;
—ք, seamen, sea-faring people, crew.
· Calfa
κυβερνήτης gubernator navis. Այն՝ որ նաւաստէ. նաւավար կամ նաւապետ քաջ եւ հմուտ. ղեկավար ճարտար. վարիչ. եւս եւ Տէր նաւի, որպէս նաւելաստաց. իբր յն. ναύκληρος , որ է նաւաժառանգ.
cf. Յառաջաբան;
the being the first to speak;
prediction.
· Calfa
Յառաջաբանութիւն արար առ այժմու ճարտարաբանութիւնս. (Իսիւք.։)
presentation;
preposition, propounding;
pronunciation, utterance.
· Calfa
Իբրեւ ճարտար բժիշկ կարգաւորէ զառաջաբերումն. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
very erudite, learned.
· Calfa
Յարակիրթ ճարտարօքն յունաց. (Կաղանկտ.)
Յարակիրթ ճարտարացն յունաց։
cf. Յարդար.
· Calfa
κόσμιος moderatus, modestus. որ եւ ՅԱՐԴԱՐ. Զարդարուն. բարեկազմ. վայելուչ. ողորկ. հարթ. արդարակ. ճարտար.
elegant (writer).
· Calfa
Յարմար եւ աջող ի գրութիւն, ի շարագրութիւն. ճարտար.
ink.
· Calfa
Եփեալ մելանաւ գրեալ էր։ Բե՛ր ինձ քարտէս եւ մելան։ Միտք մարդոյ քարտէս է. եթէ գայ չարն, մեղան եւ բան բերէ, չէ՛ արժան տալ ի նա զխորհուրդն, այլ ի ձեռս հոգւոյն ճարտարի. եւ զլեզուն նոյնպէս. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ. եւ ձեռ։)
cf. Մեծահրաշ.
· Calfa
Մեծասքանչ ճարտարապետին արարած է աշխարհս։ Մեծասքանչ իմաստութեամբն աստուծոյ։ Զարմանք մեծասքանչ են այս. (Վեցօր. ՟Ա։)
bee;
ձագ —աց, drone maggot;
գունդ, պարք —աց, swarm of bees;
գործասէր, ճարտար —, diligent, industrious bee;
— բզզէ, the bee buzzes.
· Calfa
to remain, to stay;
to stop, to wait, to expect;
to hope;
to rest, to be at rest;
to last, to consist, to hold out;
cf. Բարեաւ, cf. Խաղաղութիւն, cf. Կամ.
· Calfa
Մնացին ի մրրկեալ բարկութենէն ճարտարապետք. (Մագ.։)
ingenious.
· Calfa
ἑπιστημονικός cui scientia inest, scientiae cujusque proprius. Հարկաւոր. հանճարաւոր. ճարտար. հայթհայթելի. գիտնական. մակացական.
stratagem;
means, experient, resource, remedy;
skill, art, ability, cleverness, mastery;
—նօք, ingeniously, cunningly.
· Calfa
στρατηγία (ճարտարութիւն ի զինուորութեան). stratagema ἑπιστήμη scientia, peritia, ars, astutia. Հնարք. հայթհայթանք. ճար. ելի աղագ. ճարտարութիւն. արուեստ. գիւտ հնարից ի մարտի. վարպետութիւն, խելք.
to find means, to invent, to contrive, to find out.
· Calfa
Հնարել. հայթայթել. հարթել. ի գործ արկանել. ճարել, ճարտարել, կոկել, բանը շտկել.
ingenious, clever, skilled;
cf. Մարթ.
· Calfa
Հնարագիւտ. ճարտար. հայթայթիչ. հանճարեղ. ... որպէս եւ ՉՄԱՐԹՈՒՆ, անհանճար, տգէտ. անփորձ.
excavating or digging the foundation.
· Calfa
Դուք էք գաղատոսք ճարտարք, եւ հիմնափորք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Համարձակեցուցանեմ.
· Calfa
Զանգէտսն՝ ճարտարին համարձակեաց առատութիւն արուեստագիտութեան։ Առն միում համարձակեցէք խօսել բանս այսպիսիս։ Ոչ համարձակեաց նոցա հոգին քրիստոսի. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 18։ Յոբ. ՟Լ՟Բ. 14։ Գծ. ՟Ժ՟Զ. 7։)
cf. Հայթհայթանք.
· Calfa
Զհայթայթանաց կրկուտն։ Յոգնատատան հիմանն հայթայթանօք (ճարտարելով զշինութիւն տապանի). (Նար. հ. ՟Ձ՟Ե։)
invention, expedients, means, shift, device, way;
provisions, food, victuals;
relief, solace;
pretext, subterfuge, pretence;
— կենաց, subsistence, means, necessities of life;
cf. Հնարք.
· Calfa
Զհայթայթանաց կրկուտն։ Յոգնատատան հիմանն հայթայթանօք (ճարտարելով զշինութիւն տապանի). (Նար. հ. ՟Ձ՟Ե։)
vn. va. to invent, to find the means or a way to do any thing, to contrive, to devise;
to provide, to provision, to procure;
to solace, to assuage;
to pretend.
· Calfa
եւ չ. ՀԱՅԹՀԱՅԹԵՄ կամ ՀԱՅԹԱՅԹԵՄ. իբրու ἑπινοέω excogito κατασκευάζω struo եւ այլն. Հնարիլ. հնարել. ճարտարել. պաճարել. ջանալ. դարման դտանել. նիւթել, (իբր հիւթիւթել, եւ սեթեւեթել) կցկցել. կրկտել. ճարել, ճարճարակ ընել, դատիլ.
to look, to give a look, to cast the eyes on, to see;
to look upon, to gaze on, to consider attentively, to look in the face, to observe, to contemplate, to speculate, to weigh well;
to take care;
to concern, to regard;
to have in view, to aspire to, to aim at;
to face, to front, to look on, to overlook;
գեղեցիկ հայելով, handsome, elegant, beautiful, charming;
— ի վեր, to look up;
— ընդ պատուհանն, to peep or look in at the window or through the window;
— գաղտագողի, to look stealthily at;
պշուցեալ — յոք անյագ, to gaze with greedy or devouring eyes at, to stare at;
— յայրատս or յայրատութեամբ, to look at impudently, lustfully, lewdly;
— յոք սիրով, գորովալից աչօք, to look at lovingly or tenderly, to look sweet upon, to cast sheep's eyes on, to ogle;
— խանդաղատանօք, to gaze on dotingly, with fondness, with glistening eyes;
ընդ ակամբ — յոք, to look scornfully at or with contempt;
— մտօք, to contemplate, to muse on;
ոչինչ հայեցեալ ի, in spite of, despite;
մինչդեռ նա այսր անդր հայէր, as he looked about or around.
· Calfa
Ի բուն ճարտարապետ անդր հայի։ Այն ի զարդարիչ անդր հայի. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 30։)
condition, quality, state;
kind, species, nature;
details, circumstances, particulars;
attribute, disposition, situation;
way, manner;
model;
proof;
— ժամանակին, actual state of things;
ստիպողական —, emergency;
յամենայն —նս, in any way, at all events.
· Calfa
Հանգամանք խրատուց, կամ արուեստից, ճարտարութեան, վնասակացութեան, գործոց, աշխատելոյ, առնելոյ, որսալոյ, հերձլոյ զմարմինս, սպասաւորութեան, աշխարհաշէն կենցաղոյս, պատերազմի, վայելչութեան գեղոյ, իրաց, պարգեւաց, տեսլեան, խորանին. (եւ այլն. Յճխ.։ Եզնիկ.։ Կորիւն.։ Խոսր.։ Շ. մտթ.։ Սարգ.։ Եւս. քր.։ Նախ. ել. եւ այլն։)
witty or sententious phrase, flash of wit, sally, witticism.
· Calfa
Հանճարեալ բան ճարտար. կամ կարծեցեալ հանճարաւոր բան.
ingeniously, wisely, judiciously.
· Calfa
φρονίμως, ἑπιστημόνως sapienter, prudenter, perite. Հանճարով. իմաստութեամբ. ճարտարութեամբ. խելօք, խելքով.
full of wit, of ingenuity, of sense, witty, ingenious, intelligent, wise, sensible, clever, clear-sighted, judicious, prudent, right-minded;
—եղ այր, a genius, man of great parts, of rare talent;
—եղք, men of wit.
· Calfa
συνετός, συνίων, φρόνιμος , ἑπιστημῶς intelligens, sapiens, prudens, scientia praeditus, peritus. Ունակ հանճարոյ. քաջահանճար. իմաստուն. գիտնաւոր. զգօն. ուշիմ. հնարագէտ. խոհական. ճարտար. խելացի, բանիբուն.
cf. Հանճարիմ.
· Calfa
ἑπινοέω excogito. Հանճարով հնարել, խորհել, ճարտարել. գտանել։
inventor.
· Calfa
ἑπιστήμων, ἑπιστημονικός peritus. Որ հանճարէ կամ վարի հանճարով. ճարտար. հմուտ. խելամուտ. գիտակ եւ գտակ. մակացու.
mediator, intercessor, advocate;
messenger, announcer;
chanticleer.
· Calfa
ԽՕՍՆԱԿ. Խօսական. քաջաբան. ճարտար ի բանս.
speaking;
mediator.
· Calfa
Խօսուն. խօսական. խօսողական. բանական. մտաւոր. ճարտար ի բանս. եւ Խօսարան.
laugh, laughter, laughing;
derision, mockery, raillery, banter;
sneer;
— առնել, դնել, հեղուլ, to laugh;
to joke, to jest;
to laugh at, to scorn, to deride, to make sport of, to ridicule;
— լինել՝ կալ՝ մնալ, to be laughed at, derided, ridiculed, made a jest of, to make oneself the laughing-stock of;
— առնել զոք յայտ յանդիման, to scorn, to deride one to his face;
զծաղու գալ, ի — հատանիլ, to laugh, to hurst out laughing, to suffocate with laughter;
cf. Ծանակ.
· Calfa
Այնպէս ծաղր կացին յիւրեանց ճարտարութեան անդ։ Ծաղր կացին քան զմանկունս եւ զաղայս. (Ոսկ. յհ.։)
mute, silent, taciturn;
— բերանով, in silence;
լուռ հաւատք, absolute, blind faith;
լուռ լինել՝ կալ, to be silent, to keep silence, to remain mute, cf. Լռեմ;
լուռ լինել ի թշնամութենէ, to cease from being enemies;
to conceal enmity;
լուռ լինել յաստիճանէ, to be deprived of, to be degraded, deposed;
լուռ լե՛ր, silence! hush! hold your tongue! ի լուռ լե՛ր, do not celebrate;
չկարէր լուռ կալ, he could not refrain from speaking.
· Calfa
Յորժամ միայն իցէ ճարտարն, լուռ բերանով կազմէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
enigma;
dark saying, profound import, hidden meaning.
· Calfa
Ոչ եթէ բանգիտութեան (կամ բանգիտութիւն) ինչ էր, եւ խորաբանութիւն ճարտարապետութեան. (Կոչ. ՟Դ։)
sagacious, shrewd, judicious;
sensible, prudent, cautious;
wary, subtil, sly, crafty;
ingenious, skilful;
— քաղաքավարութիւն, sagacious policy;
sly conduct.
· Calfa
Եւ իբր Խորագիտական. ճարտար.
πανούργος, φρόνιμος callidus, vafer, sollers, astutus, prudens. Ոյր խոր է գիտութիւն մտաց. ճարտարամիտ. խոհական. իմաստուն. հանճարեղ. հնարիմաց. կանխապէս. եւ Խորամանկ. խելացի, վարպետորդի.
prudence, shrewdness, sagacity;
craft, cunning.
· Calfa
πανουργία, φρόνησις, σοφία astutia, solertia, prudentia, sapientia. Խորագետն գոլ. հնճարեղութիւն. հնարիմացութիւն. ճարտարութիւն. եւ Խորամանկութիւն.
profound, difficult;
enigmatical, obscure;
jabbering, talking gibberish.
· Calfa
Որ խօսի բանս խորնս եւ ճարտարս.
architect of the Tabernacle.
· Calfa
Յարդարիչ եւ ճարտարապետ խորանին վկայութեան.
astute, shrewd, wary, cautious;
initiated, adept;
— առնել, to let into a secret, to initiate into a mystery;
— լինել, to be initiated.
· Calfa
Կամ Խորագէտ. իմաստուան. ճարտար.
to edge, to sharpen, to point, to grind;
to forge, to fashion, to fabbricate;
to twist, to warp;
to bend, to incline;
to exercise, to instruct, to inform;
— զլեզու, to become biting or sarcastic.
· Calfa
Զիւր որդին ի նոյն արուեստ ճարտարութեան թեքիցէ։ Որ զմեծամեծ բարութիւնս խորութեան գիտութեան թեքեալք կազմեալք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)