well-doing, just;
upright.
κατορθῶν, κατορθικῶς recte se gerens. Որ գործէ զուղղութիւն. արդար. բարեգործ. առաքինի. իրաւարար.
Ժամանակաւն յոլովէ ուղղագործն։ Թէ ուղղագործացն չհրամայէ դառնագոյնս քննել զայլոց զմեղս, ո՛րչափ եւս առաւել յանցաւորացն։ Եթէ ուղղագործացն կարեւոր են նեղութիւնք, ո՞րզափ եւս առաւել մեղուցելոցն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9. 10. 13։)
Ակն դատաստանին արգարակորով, ուղղագործ, կշռարար. (Սեբեր. ՟Թ։)
Աճեցո՛ զբորբոքումն ուղղագործ եւ քաղցր սիրոյ քո յոգւոջ իմում. (Եփր. աղ.։)
orthographical.
to correct, to rectify, to set right, to spell;
to write correctly.
correction, rectification;
orthography.
ὁρθογραφία orthographia. Ուղիղ գրութիւն. անվրէպ պատմագրութիւն.
Երկուցեալ թերեւս ոչ զբնաւ զօրել նոցա ուղղագրութիւն (գործոց քոց). (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
of right or just judgment, judging equitably, just, right.
Որ ուղիղ դատէ. որոյ ուղիղ է դատումն՝ դատաստանն. արդարադատ.
Վերատեսուչք անմոլարք, այցելուք ուղղադատք։ Որ յամենայնի ուղղադատ եւ անաչառ դատաւորն է. (Նար. առաք.։ Լմբ. պտրգ.։)
Ուղղադատ իրաւամբք (պատժել). (Շ. ընդհանր.։)
Զի սմա (ի գրիդ) պատկանեալ տրամախոհութիւն՝ ուղղադատ բաղխոհութիւն վարկայ. (Մագ. ՟Հ՟Ը։)
Ուղղադատ քննութիւն. (Վրդն. աւետար.։)
sound, correct or right judgment, good sense.
orthodox, catholic.
Ուղիղ դաւանօղ. ուղղահաւատ. ուղղափառ. եւ Ուղղափառական. ողջամիտ.
Խոստովանօղ ուղղադաւան։ Ուղղադաւան հաւատացելոցս ի քրիստոս։ Առաքինի ուղղադաւանիցն. (Լմբ. ի շ.։ Ճ. ՟Ժ.։ Ժող. հռոմկլ.։)
Վարժեալ էր ուղղադաւան բանիւ հաւատոյ սուրբ հարցն։ Ուղղադաւան խոստովանութիւն. (Աբր. մամիկ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Է։ եւ Ժող. հռոմկլ.։)
to become, to befit.
ՈՒՂՂԱԴՐԻԼ. Դէպուղիղ յարմարիլ. ի դէպ գալ.
Ստաշխն առ սուրբ եկեղեցի ուղղադրի. ուստի մաքուր գործնականն հոտ անոյշ զքրիստոս յինքն ունի. (Վանակ. յոբ.։)
marrowy;
pithy;
plump, fat, greasy.
μεμυελώμενος medulla plenus, medullosus. Լցեալ կամ լի ուղղով. պարարտ. գէր. պարարած. ծուծով լեցուն, բոլորը ծուծ.
Զողջակէզս ուղղալիցս մատուցից քեզ խոյովք եւ խնկովք. (Սղ. ՟Կ՟Ե. 15։)
Զողջակէզս զուղղալիցս կամ զղղալիցս. (Արիստակ. գրչ.)
Պարարակ զգէրն ասէ եւ զուղղալիցն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Ողջամիտ.
ՈՒՂՂԱԽՈՀ ՈՒՂՂԱԽՈՐՀ. Ոյր կամ ուր իցէ խորհուրդ ուղիղ. ողջախոհ. ողջամիտ.
Յայտնիք ուղղախոհաց, եւ տարածեալք ի տառս հոգեպատմող մատենից. (Լմբ. հանգ.։)
Ի նկարու զսրբոցն տեսանել պատկեր՝ օգտէ զմիտս հանճարեղս եւ ուղղախոհս. (Սարկ. պատկ.։)
Կանոնական ուղղախորհաց խոստովանութիւն. (Սանահն.։)
Զայս ձեզ աւանդեալ ուղղախոհ իմացուածիւ. (Յհ. կթ.։)
speaking well, correctly or justly.
εὑθυλόγος recte loquens. Ուղղաբան. ճշմարտախօս. արդարախօս.
Ուղղախօսն փրկի ի զրպարտողացն։ Գիտնական, եւ ուղղախօս ճշմարտաբան. (Լմբ. առակ.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
to speak correctly or properly.
ὁρθολογέω, εὑθυλογέω recte vel proprie loquor. Ուղիղ խօսել. ուղիղ յօդել եւ բարբառել զխօսս.
Զդաստակերտն՝ զոր շինեաց յանուն իւր մշակ կողմնապետն արամայ, անուանէին հինք աշխարհին մաժաք, որպէս ոչ կարելով ուղղախօսել։ Կոչիւր աւագ այր. զայս ոչ կարելով ուղղախօսել յունաց եւ ասորւոց՝ կոչեցին աբգարիոս. (Խոր. ՟Բ. 13. 25։)
Յոչն ուղղախօսելոյ։ Ոչ ուղղախօսելով. (Մագ. ՟Ը. ՟Ծ՟Ը. եւ Մագ. քեր.։)
Որք ոչն դիտեն ուղղախօսել. (Երզն. քեր.։)
orthology.
ὁρθολογία, εὑθυλογία recta locutio. Ուղիղ խօսելն. ուղիղ խօսք.
Եւ ոչ յայնցանէ՝ զոր առեալ է բան (կարկատելով), ուղղախօսութիւն գտցես, եւ ոչ բան։ Յոքունց նախ քան զհոմերոս ջան եդեալ բազում աշխատութեամբ զուղղախօսութիւն սերմանել. (Մագ. ՟Ե. եւ Մագ. քեր.։)
to conduct directly.
Առաջնորդել. դէպուղիղ ածել. կր. ուղիղ ընթանալ, գալ.
Գիտէ եւ ուսուցանել անբան եւ անմուղ կենդանեացն ուղղածել. (Մագ. ՟Խ՟Դ։)
Ուղղածեցար ի յաջորդումն նախաթոռոցն ազգապետիւք՝ քահանայապետութեամբ. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
whose marrow is dried up;
— առնել, to consume or suck the marrow;
— առնել ցաւոց զոսկերս, to torment, to excruciate, to torture.
Որոյ ուղեղն ծծի եւ քամի. ծծմամբ ուղղոյն.
Դառնակսկիծ սառնամանեօք, մարմնադող, ուղղածուծ, եւ ատամնակարկաջս տանջին. (Տօնակ.։)
ՈՒՂՂԱԾՈՒԾ ԱՌՆԵԼ. ἑκμυελίζω medullam eximo. Ծծել՝ հանել՝ քամել զուղեղն եւ զպարտութիւնն. ծուծը դուրս քաշել.
Կերիցէ զազգս թշնամեաց իւրոց, եւ զպարարտութիւն նոցա ուղղածուծ արասցէ. (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 8։)
Ուղղածուծ առնէին ցաւք զոսկերսն։ Ուղղածուծ առնէին խղճմտանքն. (Վրդն. սղ.։)
right, direct;
nominative.
εὑθείος, ὅρθιος rectus. Ուղիղ, ի կարգի բնութեան կամ բարոյից կամ շարժման.
Ապականեալ զուղղական ճանապարհս իւրեանց. (Ագաթ.։)
Որով եւ դու իսկ իմաստուն եւ խոհական՝ ի յամենայն ուսմունք գտցես ինչ ուղղական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Եւ կամ ետեղափոխ շարժութեան, ո՛չ զուղղականն, ոչ զշրջաբերականն, ո՛չ զոր յերկոցունցն. (Դիոն. ածայ.։)
ՈՒՂՂԱԿԱՆ. ըստ քերականաց, Անուանական հոլով, որ կայ մնայ ուղիղ՝ առանց փոփոխման. ὁρθή կամ εὑθεία (πτῶσις ) rectus (casus), եւ -ctum (nomen), nominativum.
Հոլով անուանց (ըստ յն. վեց). ուղղական, սեռական ... եւ ասի ուղղականն՝ անուանական, եւ պարզ. (Թր. քեր.։)
Անուանական ասի ուղղականդ իբրեւ սկիզբն իմն եւ պատուականագոյն. (Երզն. քեր.։)
Կամի ինքն (արիստոտէլ) զուղղականն միայն գոլ անուն, իսկ զայլսն՝ հոլովս անուան. (Անյաղթ պերիարմ.։)
right;
rightly, directly;
correctly.
ὁρθῶς recte. Ուղի՛ղ, այսինքն ուղղութեամբ. ուղղաբար. ուղղապէս. դէպուղիղ. եւ Յիրաւի.
Ուղղակի դարձցի առ նա. (Սիր. ՟Դ. 20։)
Լսելիք ոչ ուղղակի են բացեալ, այլ մանուածով. (Բրս. հայեաց.։)
Նետ ի կորովեաց քոց թողեր ուղղակի. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Իբր ի վերայ գծի ընթանալով ուղղակի՝ անխափան կացեալք ի մէջ. (Փիլ. լիւս.։)
Եւ զայս ուղղակի ասեմք զաստուծոյ. (Դիոն. ածայ.։)
Զի եւ ոչ կարողութիւն իսկ է ճանաչել գեղեցկապէս զվախճանն, ոչ զսկիզբն ուղղակի գիտելով. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ ուղղակի մեկնես զմարգարէութիւնդ։ Ուղղակի կա՛ց ի վերայ մտացն, զի մի՛ մոլորեսցիս ի ճշմարտութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Հանդէպ ուղղակի զնետաձգութիւնսն հարկանել։ Դիմացն ուղղակի ճահեցուցանէ. (Մագ. ՟Ա. ՟Կ՟Ա։)
Ոչ լինէին բաւական ի վճարել անսխալ ուղղակի։ Զորոց գիտէր զհոլովումն ի վատթար կողմն, եւ ոչ ուղղակի ի խորհուրդ ուխտապահութեանն. (Փարպ.։)
Զնա եւ ո՛չ գէթ ճանաչել զիրին զօրութիւն ասացից. եւ յո՛յժ ուղղակի. վասն զի յանձն չարարուեստ՝ իմաստութիւն ոչ մտանէ. իսկ առ պատրաստականս բարւոյն, զուղղակի դարձեալ (ասեմ), զկնի փորձ արկանելոյ՝ ուրախ առնէ պտղովն. (Սարկ. ուսմ.։)
Կամ որպէս Ուղիղ. ա. ὁρθός rectus.
Նոյնք յուղղակի ակօսոյն ոչ դարձեալք. (Տաղ.։)
Տատասկն յո՛ր կոյս ձգի՝ սուրն խեթկիչ ուղղակի գտանի. (Կլիմաք.։)
Է ճանապարհ, որ թուի ի մարդկանէ՝ թէ ուղղակի է, բայց կատարումն նորա՝ ունջ դժոխոց. (Համամ առակ.։)
Յերկոցունց ձեռաց աջողակք, եւ յամենայն կողմանս ուղղակիք եւ շնորհալիցք. (Փարպ.։)
Ուղղակի փառատրութեամբ։ Վարդապետաց քանոն ուղղակի. (Սարկ. աղ.։ Գանձ.։)
cf. Արդարակշիռ.
Ուղիղ կշռօղ եւ կշռեալ. արդարակշիռ. ուղղադատ.
Որ եւ ըստ ուղղակշիռ իրաւանցն աստուծոյ ըմբռնեցաւ. (Ուռպ.։)
quite straight.
ἱθύτομος, ὁρθότομος in rectum sectus, rectus. Ուղիղ կտրեալ. ուղիղ ձեւով. անխոտոր. անվրէպ.
(Անիւք հոգեղէնք են նշանակք) ի նոյն ի նա կոյս՝ անխոտոր եւ ուղղակտուր անուամբ (յն. ճանապարհաւ) ամենայն իմանալւոյն նոցա անուագայութեան գերազարդապէս աջողեցելոց. (Դիոն. երկն.։)
straight-beaked.
to reunite well.
συνάπτω conjungo. Ուղիղ կցել. բարւոք զօդել, յարել, միաւորել.
Զցաւագնեալսն բժշկեա՛, եւ ուղղակցեա՛ ընդ սուրբ կաթուղիկէ եկեղեցւոյ. (Բրս. պտրգ.։)
cf. Ուղղադաւան.
Որ զուղղութիւն համբուրէ՝ ողջագուրէ՝ սիրէ.
Ուղղահամբոյր դաւանմամբ հոգւոյն իմաստից. (Նար. առաք.։)
perpendicular;
normal;
— գիծ, plumb-line.
perpendicularity.
orthodox.
Ոյր հաւատքն է ուղիղ. ուղղադաւան. ուղղափառ. ողջամիտ.
Բարերար եւ արդար, ուղղահաւատ, եւ մեկնեալ յամենայն իրաց չարաց։ Աթանաս սուրբ, որ հովուէր զուղղահաւատսն։ Իսկ անտիոքայ (հովիւ) մեղիտոս ուղղահաւատիցն. (Սոկր. ՟Գ. 26։ ՟Դ. 1։)
Նեղութիւն ի վերայ ուղղահաւատ որթոդոքսաց քրիստոնէից յարուցանէր. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
Դմա պարտ էր ասել, թէ ես ի ձէնջ չօրհնիմ, զի չէք ուղղահաւատ. (Կիւրիոն առ աբր.։)
orthodoxy.
Ուղղափառութիւն, ողջմտութիւն.
Սիրովն աստուծոյ սրբութիւն հաստատի, բարեխորհրդութիւն, ուղղահաւատութիւն. (Յճխ. ՟Ե։)
correct pronunciation.
Ուղիղ եւ անսայթաք արտաբերութիւն. ուղղախօսութիւն.
Կարգագրութեան գրենոյս, եւ հեգենային ուղղաձայնութեան. (Փարպ.։)
perpendicularity.
to direct;
to rectify;
cf. Ուղիղ համառօտեմ.
ὁρθοτομέω recte tracto, dirigo. Ուղիղ ձեւել՝ կտրել. ուղիղ համառօտել. ուղղել.
Բարւոք ուղղաձեւեալ զբան ճշմարտութեան քո։ Եւ արդ ուղղաձեւեա՛ զճանապարհս մեր. (Բրս. պտրգ.։)
in a direct line, direct, straight, vertical, perpendicular, upright.
εὑθυτείνων recte extendens εὑθυτενής, εὑθύτονος in directum tendens, extensus εὑθείος rectus, directus. Ուղիղ ձգօղ, եւ ձգեալ.
Ուղղաձիգք, եւ հանդարտաքայլք։ Լարեա՛ ուղղեա՛. քանզի ոչ ոք ուղղաձիգ կարաց ի մարգարէիցն լինել. (Նար. առաք.։ Մագ. ՟Ե։)
Առ յոյժ ուղղաձիգ բարձրութեանցն (ծառոց)։ Ուղղաձիգ համբարձմամբ մտանէին ի ցամաքէս ի համատարածն ջուրս։ Ընդ ուղղաձիգ մուտս փողոցացն ի նմանէ ի քաղաքն մտանէին. (Պիտ.։)
Բազում նիւթովք (յոստայնանկութեան), ոմամբք ուղղաձիգ ի վեր պարզեցելովք. (Նիւս. երգ.։)
Սարդ, է՛ որ ուղղաձիգս, եւ է՛ որ կողմնաւոր պրկեալս՝ կարի քաջ ի դէպ զթելսն ոստայնագործէ. (Փիլ. լիւս.։)
Մեղու աշխատի՝ առնելով ի մաղսն զվեցանկիւնսն, եւ զընդդիմադրեալ բջիջսն անկանելով, եւ զուղղաձիգսն յանկիւնսն որոշելով. (Ածաբ. նոր կիր.։)
orthopedy.
sound-minded or rightminded, judicious, sensible, honest, upright.
Ճառիցն ուղղամիտ հարազատութիւն. (Երզն. քեր.։)
Ուղիղն մտօք. ողջամիտ.
Ուսանի ուղղամիտն, թէ կամի հաւանել. (Լմբ. առակ.։)
Եւ այս յայտնի ուղղամըտին, որ աստուծոյ է սիրելին. (Վահր. ոտ.։)
goodsense, probity, integrity, honesty, sagacity.
Ողջմտութիւն. անկեղծութիւն. հաւատարմութիւն.
Ասեմք լինել արդարաբան ի պատմութեանս յայսմիկ ըստ մերոյ յօժարութեան եւ ուղղամտութեան. (Խոր. ՟Ա. 18։)
cerebral.
orthogon, rectangle.
ՈՒՂՂԱՆԿԻՒՆ ՈՒՂՂԱՆԿԻՒՆԻ. ὁρθόγωνος, -ον rectangulus, -um ὁρθογώνιος, -ον rectangularis, -re. Որոյ անկիւնն է ուղիղ. ձեւ երկրաչափական՝ կազմեալ ուղիղ անկեամբք.
(Եռանկիւն) ուղղանկիւն ա՛յն (է), որ ուղիղ ունի զանկիւնսն. (Եւկղիդ.։)
Ասէ եւրիպիդէս, եթէ ինձ պատուեալ լիցի ութերեակ. որ եւ քուեայ առաջին զսա անուանէ յաղագս ուղղանկեանցն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.) իմա՛ ուղիղ անկեանց, կամ նման գոլոյ ուղղանկիւն ձեւոց։
Չորեքանկիւնի ձեւդ ամենայն ուրեք եդեալ՝ հաստատութեամբ ունի, ուղղանդիւնիս կատարելով։ Բաղկացաւ յուղղանկիւնոյ. քանզի ուղղանդիւնին բաղկացաւ եւ այլն։ Բնականագոյն թիւ՝ յուղղանկիւնոյ եռանկիւնոյն զօրութենէ. (Փիլ.։)
Զուղղանկիւնսն չորեսին առ միմեանս հայեցուցանէ։ Ի հայել ուղղանկիւնեացն առ տրամագիծն վերջին. (Շիր.։)
Քառանկիւնի եւ ուղղանկիւնի յարամանեալ։ Տաճարացն հրաշակերտութիւն յերեւելի ղակոնացի վիմացն ուղղանկեանցն պարածածկեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Թիւք, ուղղանկիւնի. ա, բ, գ, դ, ե, եւ այլն. (Սարկ. տոմ.։)
orthogonal, rightangled, rectangular.
ՈՒՂՂԱՆԿԻՒՆ ՈՒՂՂԱՆԿԻՒՆԻ. ὁρθόγωνος, -ον rectangulus, -um ὁρθογώνιος, -ον rectangularis, -re. Որոյ անկիւնն է ուղիղ. ձեւ երկրաչափական՝ կազմեալ ուղիղ անկեամբք.
(Եռանկիւն) ուղղանկիւն ա՛յն (է), որ ուղիղ ունի զանկիւնսն. (Եւկղիդ.։)
Ասէ եւրիպիդէս, եթէ ինձ պատուեալ լիցի ութերեակ. որ եւ քուեայ առաջին զսա անուանէ յաղագս ուղղանկեանցն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.) իմա՛ ուղիղ անկեանց, կամ նման գոլոյ ուղղանկիւն ձեւոց։
Չորեքանկիւնի ձեւդ ամենայն ուրեք եդեալ՝ հաստատութեամբ ունի, ուղղանդիւնիս կատարելով։ Բաղկացաւ յուղղանկիւնոյ. քանզի ուղղանդիւնին բաղկացաւ եւ այլն։ Բնականագոյն թիւ՝ յուղղանկիւնոյ եռանկիւնոյն զօրութենէ. (Փիլ.։)
Զուղղանկիւնսն չորեսին առ միմեանս հայեցուցանէ։ Ի հայել ուղղանկիւնեացն առ տրամագիծն վերջին. (Շիր.։)
Քառանկիւնի եւ ուղղանկիւնի յարամանեալ։ Տաճարացն հրաշակերտութիւն յերեւելի ղակոնացի վիմացն ուղղանկեանցն պարածածկեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Թիւք, ուղղանկիւնի. ա, բ, գ, դ, ե, եւ այլն. (Սարկ. տոմ.։)
moving straightly or evenly.
straight (road);
walking upright.
εὑθύπορος tramite rcto progrediens. Ոյր կամ ուր շաւիղն իցէ ուղիղ. ուղղընթաց.
Արբեցեալն առանց հանդարտութեան է, եւ ոչինչ ուղղաշաւիղ բերի. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
orthopnoea, orthopny.
blowing straight.
εὑθύπνοος recte flans. Որ ուղիղ շնչէ. շիտակ փչօղ.
Ի հողմոցն ոմանք ուղղաշունչք են՝ յառաջ շնչելով ուղղակի, եւ ոմանք թիւրաշունչք. (Արիստ. աշխ.։)
square;
cathetometer;
կաղ —, bevel.
right, rightly, well.
Ուղղապէս ասացեր, ո՛վ սիրելի, որպէս տեսանող. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Ասասցի ուղղապէս, եթէ ոչ ի ժամանակի եղեւ աշխարհ, այլ ի ձեռն աշխարհի բաղկացաւ ժամանակ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ոչ ուղղապէս զմտաւ ածելով։ Ուղղապէս եւ մեք խոստովանեսցուք։ Ուղղապէս ճշմարտախոհ լինել։ Ուղղապէս եւ ազատաբար բերիմք ի կրկին տեսութիւնս բանից։ Որք անգոսնեն զուղղապէս զխորհել։ Ուղղապէս բանս յարմարի ընդ նախակարգեալդ. (Ածաբ. ի կիպր.։ Մագ. ՟Ե։ Շ. թղթ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Ուստի ուղղապէս ունի (ասելն), ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք. (Բրս. չար.։)
cerebral fever, brain-fever.
sound doctrine.
Ուղիղ ասացուած. ողջամիտ վարդապետութիւն.
Զիա՞րդ ... զիւրեանցն ի ձեռս նոցա տային առ ի թիւրել զուղղասացութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
single-hearted, upright, straight forward.
Ուղիղ սրտիւ. ողջամիտ.
Ոչ ոք յուղղասիրտ հաւատացելոց։ Այնոցիկ առնէ բարիս, եւ ուղղասրտից ի հաւատս. (Կիւրղ. եբր.։ Վրդն. սղ.։)
cf. Ուղղեմ.
ՈՒՂՂԱՒՈՐԵՄ ՈՒՂՂԱՒՈՐԻՄ. Ուղղել. կարգել. առաջնորդել. իլ.
Զմուտս օրհնելով եւ զելս՝ զգործս ուղղաւոցեա՛ ի մեզ զձեռաց մերոց. (Ժմ. յն.։)
Ամպաչու ճանապահաւ զելս քո յերկինս ուղղաւորեցեր առեցելովն ի քէն կերպիւն ադամայ. (Գանձ.։)
Ուղղաւորելով կամ ուղղեւորելով խաղաղութեամբ զկեանս իմ. (Ոսկ. պտրգ.։)
Զիրսն ուղղաւորէր, որ ոչ լինէր ըստ օրինացն։ Ընդ առաքինութիւնն՝ թէպէտեւ մեք ոչ ուղղաւորիմք, սքանչանամք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30. 35։)
Առ առաքինասէր գործ եւ առ անպղտոր տեսութիւն ի ձեռն սուրբ գրոց ուղղաւորիմք. (Դամասկ.։)
ithyphallus.
ՈՒՂՂԱՓԱՂՈՍ կամ ՈՒՂՂԱՓԱԼԼՈՍ. ἱθύφαλλος caudae rectae, penis rectus. իբր Ուղղապոչ, կամ անդամատարած. պոչը՝ անդամը տնկած. ի յն. ձայնէս ֆա՛լլօս, որ է պոչ՝ ըստ կրկին առման.
Ոչ փաղղոսք ոմանք, եւ ուղղափաղոսք, գարշելիք ե՛ւ ձեւովք ե՛ւ իրօք. (Ածաբ. յայտն.։)
cf. Ուղղափառհաւատ.
ὁρθόδοξος cujus recta est sententia de religione, orthodoxus, sanus, -a, -um. (իբր ուղղավարկ, կամ որում փառք է ուղիղն, ըստ կրկին նշ. յն. օրթօ՛տօքսոս. այն՝ որ ունի զուղիղ կարծիս) Ուղղադաւան. ուղղահաւատ. ողջամիտ. եւ ողջմտական. տե՛ս եւ ՈՐԹՈԴՈՔՍ.
Ուղղափառ ժողովք եպիսկոպոսաց, որք զուղղափառ հաւատսն հաստատեցին. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Յանուսումն տգիտաց լսելով բան, որ ոչ ըստ ուղղափառ եկեղեցւոյ դաւանութեան. (Շ. ընդհ.։)
Ամենայն եկեղեցիք ուղղափառաց՝ որ ընդ տիեզերս են, մի են. (Խոսր.։)
Յեկեղեցիս ուղղափառաց։ Ժողովք ուղղափառաց։ Քարոզեցին ուղղափառ դաւանութեամբ. (Շար.։)
orthodox, catholic.
Ամենայն ճշմարիտ ուղղափառ հաւատք վարդապետք մերժեցան յիւրաքանչիւր ժողովրդոց. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
orthodoxy , catholicism.
ὁρθοδοξία recta opiniom, recta sententia de religione. Ուղղափառ դաւանութիւն՝ հաւատք, կրօնք. ողջմտութիւն.
Որք յաղագս ուղղափառութեանն արտասահմանեալ էին ի մետաղս։ Դրդուեցաւ ուղղափառութիւն. (Խոր. ՟Գ. 33. 68։)
Միաբանել ընդ ուղղափառութեանն աւանդիչս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Կերպարանել ուղղափառութիւն՝ չարափառ գոլով. (Խոսր. պտրգ.։)
Կարգաւորեաց ուղղափառութեամբ զքո ժողովուրդս. (Շար.։)
cf. Բզզումն.
ԲԶԶՈՒՄՆ որ եւ ԲԶԶԱՆՔ . Բզզալն, կամ բզզելն մեղուաց, ճանճից, եւ այլն. վըզ վըզ ձան հանելը.
Թէ աւետարանականն ձայն ... ոչ ազդեն ի լսելիս, եւ ոչ քոյդ մեղուական բզզումն. (Շ. թղթ.։)
scarab, beetle;
stag-beetle;
cockchafer.
ԲԶԷԶ ԲԶԻԶ. որ եւ ԲՆԴԵՌՆ. κάνθαρος, κανθαρίς scarabeus, scarabelaphus Ճճի բզզօղ՝ ո՛րպիսի եւ իցէ. մանաւանդ՝ որոյ թեւքն եւ ամփոփեալ ի պատեանս, եւ առաւել աղտաղասէրն.
Զկէսն պարթեւս, այսինքն զմեղու. եւ զկէսն պատենաթեւս, այսինքն ... զբզէզս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Մանտր բզէզն, որ ի մէջ վարդին լինի։ Յաղագս բզեզոյ. (Վստկ. ՟Ճ՟Բ. ՟Ճ՟Ը։)
Կաքաւն ի բզէզն ապաւինեցաւ։ Արծիւն ոչ լուաւ բզեզին։ Խոզն եւ բզէզն աղբակերք են. (Ոսկիփոր.։)
cf. Բզէզ.
ԲԶԷԶ ԲԶԻԶ. որ եւ ԲՆԴԵՌՆ. κάνθαρος, κανθαρίς scarabeus, scarabelaphus Ճճի բզզօղ՝ ո՛րպիսի եւ իցէ. մանաւանդ՝ որոյ թեւքն եւ ամփոփեալ ի պատեանս, եւ առաւել աղտաղասէրն.
Զկէսն պարթեւս, այսինքն զմեղու. եւ զկէսն պատենաթեւս, այսինքն ... զբզէզս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Մանտր բզէզն, որ ի մէջ վարդին լինի։ Յաղագս բզեզոյ. (Վստկ. ՟Ճ՟Բ. ՟Ճ՟Ը։)
Կաքաւն ի բզէզն ապաւինեցաւ։ Արծիւն ոչ լուաւ բզեզին։ Խոզն եւ բզէզն աղբակերք են. (Ոսկիփոր.։)
to blunt, to make less sharp or piercing, to take off the point, to rust;
to stupify, to make stupid or heavy.
Ընդէ՞ր զառաջին գեղեցկութիւնն իմ բթացուցեր. (Ոսկ. աւագ ՟բշ.։)
cf. Բթացուցանեմ.
Զմիտս տեսօղս բթէ տրտմութիւն. (Նեղոս.։)
cf. Բթացուցանեմ.
Վարժողքն պղերգագոյնք ... ոչ զքաջամիտսն ի կատարելութիւն յառաջեն ... այլ բթեցուցեալ (կամ բթացուցեալ) եւս՝ ընդունակս անչափն պատրաստեն կորստեան. (Պիտ.։)
Բթեցուցին (յառաքինութենէ) ... Բթեցուցին զգործս։ Նաեւ զոմանս յիմոցն բթեցուցին. (Լմբ. սղ.։)
to make ones self dull, less keen;
to be dull, stupid, to grow rusty.
Սուրք սպանողացն բթեցան, եւ նոցա պարանոցքն ոչ ձանձրացան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Տեսանե՞ս զհաւատոյ սրոյն բթելն։ Սրտմտութիւնն բթեցաւ։ Ի յանձկութենէ բթեալ։ Մեր իմաստքս ամենայն առ մարտակցութիւն նորին բթի, եւ անգործ եղեալ նհանջի։ Իմ հնարքս բթեցաւ. (Լմբ. սղ.։)
Վատթարացեալք բթեցաք յամենայն առաքինութեանց. (Լմբ. սղ.։)
Բթեալ ստամոքսն ի բաց ընկենու զառողջարար կերակուրն. (Առաք. մոլ.։)
blear, bleared;
Գիճակն.
Բժոտ, բժոտեալ. ունօղ զբիժ, որպիսի լինին աչք տկարացեալք կամ բծաւորք.
talisman, amulet, phylactery.
ἵαμα sanatio, remedium, ἁλεξιφάρμακον, περίαμμα amuletum, ligamen որ եւ ԲԺԻԺ. Սուտ դեղ բժշկութեան. կախարդանք. ծրարք եւ արարք վհկաց ի սուտ կարծիս բուժելոյ զախտս, կամ պահելոյ ի պատահարաց. է՛ որ տխմարական, եւ գործ սնապաշտութեան, եւ է՛ որ դիւթական եւ դիւական. հա մայիլ.
Եւ եթէ այլ ոք ի ձէնջ գիտէ առ նոսա դիւական ինչ բժժանք, եւ զայնոսիկ յայտնեցէ՛ք նոցա, եւ ասացէ՛ք թողուլ, եւ ի բաց կալ. (Շ. թղթ.։)
Ի բամբասելն զկուսութիւն իմ յուռթի բժժանօք. այսինքն իբր կախարդական դեղովք կամ հնարիւք լեալ. (Լմբ. համբ.։)
Կախարդութեամբ, եւ հնարիւք բժժանաց։ Առանց ամենայն բժժանաց կատարին ի Քրիստոսէ բժշկութիւնքն. (Բրսղ. մրկ.։)
Դեւն ունէր բարձեալ յամենայն անդամս իւր բժժանս դեղոց։ Բելիար ունէր յամենայն անդամս իւր բժըժանս դեղոց բարձեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։)
medical;
բժշկականն, cf. Բժշկականութիւն.
ἱατρικός, θεραπευτικός medicus, -a, -um, et sanandi vim habens Սեպհական բժշկաց եւ բժշկութեան. բժշկային. եւ Բժշկարար. առողջացուցիչ.
Ասեմք՝ բժշկական գիրք, բժշկական դեղ, բժշկական գործի. (Սահմ. ՟Ը։)
Ըստ բժշկական արուեստին բերէիք զնմանութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Պարտ է, զի նա կամեսցի զառողջութիւնն, եւ ապա դեղքն բժշկականք ազդեսցեն. (Լմբ. սղ.։)
Տեղի տան վէրք՝ բժշկական զօրութեան քո մեծի. (Սարկ. աղ.։)
Ցօղելով յիս զբժշկականդ քո ցօղ. (Երզն. աղ.։)
Ա՛յլ արհեստք՝ կա՛մ յաղագս մարմնոյ է, որպէս բժշկականն, կամ յաղագս այնոցիկ՝ որ արտաքոյ մարմնոյ. որպէս հիւսնականն, շինողականն, դարբնականն. (Սահմ. ՟Ի՟Ա։)
Բժշկական, անուամբն Աստուծոյ, արարեալ մխիթարայ իմաստուն բժշկի, որ ի հեր քաղաքէ. (Մխ. բժիշկ.։)
first physician.
place of cure;
doctors shop;
medical book.
Եկեղեցի է բժշկարան մեղաւորաց. (Եփր. խոստով.։)
Բժիշկն՝ հաւատացողիդ հասեալ է. բժշկարանն բացեալ է, դեղ առաջի ե՛դեալ կայ. (Ոսկ. ղկ.։)
ἱατρεῖον officina medici, vel chirurgi որ եւ ԲԺՇԿԱՆՈՑ. Տուն եւ կրպակ բժշկի, եւ տեղի եւ առիթ բժշկութեան.
Ծառայքն ի բժշկարանսն սպասելով. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Բժշկարան հիւանդութեանց զանազան՝ զտեղիս զայս բացագործեալ. (Նիւս. թէոդոր.։)
(Եկեղեցին՝) բժշկարան անսխալելի՝ տարակուսեալ պարտաւորաց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Դեղ բժշկութեան են աղօթքն, արգել մեղաց, բժշկարան յանցանաց. (Ոսկ. եբր.։)
Գիրք կամ մատեան բժշկութեան արհեստին. որպէս եղեւ սովորութիւն անուանել Բժշկարան մխիթարայ, Ամիրտոլվաթի, կամ Հին բժշկարան. յոր հայի եւ իմաստ բանիս.
որպէս διόρθωσις medela Դեղ եւ դարման բժշկութեան. եւ Բուժիչ, բժշկարար.
Բժշկարան է, եւ դեղ զօրաւոր. (Վրդն. սղ.։)
to cure, to physic, to remedy, to dress.
ἱατρεύω medeor, curo Բժշկութիւն առնել, այսինքն առնել զգործ բժշկի. դարմանել գեղովք առ ի առողջացուցանել զհիւանդս, կամ զախտս եւ զվէրս. եւ նմանութեամբ՝ զցաւս հոգւոյ, զկիրս եւ զկարծիս մտաց. դեղ ընել, պէտ ընել..
Բժշկէին զբեկումն դստեր ժողովրդեան իմոյ ընդ արհամարհանս. (Երեմ. ՟Ը. 11։)
Բժշկեցաք զԲաբելոն, եւ նա ոչ բժշկեցաւ։ Ի ցաւս քո բժշկեցար, եւ օգուտ ոչ եղեւ քեզ. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 9։ ՟Լ. 13։)
Բժիշկն բժշկէ զցաւս, այլ ոչ բարկանայ հիւանդին. (Նեղոս.։)
Ամենեքեան եմք մահկանացու, այն՝ որ բժշկէն, եւ որ բժշկին. (Եղիշ. ՟Ը։)
ἱάομαι, θεραπεύω, ἑξακέομαι sano, sarcio, sedo եւ այլն. Բուժել՝ փարատելով զցաւս. ապաքինել, աւաքել. առողջացուցանել. լաւըցնել, աղէկցընել, ողջնցնել.
Ոչ դեղք եւ ոչ սպեղանիք բժշկեցին զնոսա, այլ՝ քո տէր բանդ, որ զամենայն բժշկէ։ Ես եմ տէր՝ որ բժշկեմ զքեզ։ Հարկանեմ, եւ բժշկեմ։ Եհար, եւ ձեռք նորա բժշկեցին։ Բժշկելով բժշկեսցէ զնոսա։ Բժշկէր զամենայն հիւանդութիւնս, եւ զամենայն ախտս ի ժողովրդեանն։ Մատուցին առ նա զամենայն հիւանդս ... եւ զդիւահարս եւ զլուսնոտս եւ զանդամալոյծս, եւ բժշկեաց զնոսա։ Զհիւանդս բժշկեցէ՛ք.եւ այլն։
Առողջանալ, ապաքինիլ, ողջանալ.
Բժշկեցաւ մանուկն։ Բազում անդամալոյծք եւ կաղք բժշկէին։ Յայնս երկա՛յք բժշկեցարո՛ւք։ Եւ ահա բժշկեալ իցէ արած բորոտութեանն ի բորոտէ անտի։ Բժշկեցաւ արածն։ Վէրք իմ սաստիկք, ուստի՞ բժշկեցայց։ Բժշկեա՛ զիս տէր, եւ բժշկեցայց։ Ասա՛ բանիւ, եւ բժշկեսցի մանուկն իմ։ Եկին լսել ի նմանէ, եւ բժշկել ի հիւանդութենէ իւրեանց. եւ նեղեալք յայսոց պղծոց՝ բժշկէին։ Որոյ վիրօքն բժշկեցաք. եւ այլն։
Բժշկէ զբեկեալ սիրտս։ Զանձն իւր ոչ բժշկէ ի գործս իւր. (Սղ.։ Առակ. եւ այլն։)
Ոչ գործել զանիրաւութիւն, եւ գործելով՝ բժշկել ջանամք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Ջուր բժշկեսցէ զծանրաւումն առողջին. (Բրս. թղթ.։)
Ի բնութենէ եւ ի տէրունեան օրինաց խրատեալք եղեն՝ բժշկել զէն էապէս. այսինքն պաշտել զոր էնն Աստուած. (Փիլ. տեսական.։)
Աղբիւր վիճաբանութեան մեք գտաք, զոր քեզ պարտ է իսկ բժշկել. այսինքն փարատել, լուծանել. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
cure, attendance, recovery, dressing;
medicament, medecine, remedy.
ἵαμα, ἵασις, θεραπεία curatio, sanatio, et sanitas Բժշկելն, եւ բժշկիլն. բուժումն. ապաքինումն. առողջութիւն. գործ բժշկի. եւ դեղ դարմանոյ.
Զդարման բժշկութեանն առնիցէ, շնորհելով նմա զառողջութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Որպէս բազում եւ պէսպէս են մեղքն, նոյնպէս եւ բազում եւ պէսպէս են բժշկութիւնքն. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Գտանէին զբժշկութիւն յաղօթից սրբոյն. (Փարպ.։)
Բժշկութեան սկիզբն է արգելուլ զհիւանդութեանցն պատճառս, ոչ եւս թողուլ նիւթ հիւանդարարութեան. (Փիլ. լին. ՟Բ. 29։)
Վայելչագոյն է՝ որ ի քահանայութեան կայ աշխարհիս հօրն (այսինքն Աստուծոյ), եւ զորդի ընդ իւր ածել առ ի բժշկութիւն սպասու ծնողին. (Փիլ. լին. ՟Բ. 29։)
to pip, to chirp.
Դիտեսցէ, մի՛թէ ձագք բիբեսցե՞ն. (Ոսկ. կող. առ ստեփ. Լեհ.։)
of a thousand colours
Ճիւաղ ինչ բիւրակերպ՝ բիւրագոյն պիսակացեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
cf. Բիւրազգի.
Ճիւաղ ինչ բիւրակերպ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Ի ձայն բիւրակերպ. (Նար. տաղ.։)
Զբիւրակերպ խոցուածքս բանից յոգիս գանձեցի. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Բիւրազգի.
Կառք Աստուծոյ բիւրապատիկք. (Սղ. ՟Կ՟Է. 18։)
Բիւրապատիկ իմն էին յայս եւ ի սոյն աղօթք ժողովելոցն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 11։)
Բիւրապատիկ իսկ մեծ քան զնա հիւղն գտանի. (Եզնիկ.։)
Բիւրապատիկ աղետից, կամ աղիտիւք. (Պիտ.։)
Զպէսպէս եւ զբիւրապատիկ ընթացս մարդկան. (Լմբ. ժղ.։)
Յոյժ բիւրապատիկ առաւել. (Անյաղթ բարձր.։)
having many precious stones.
Ունօղ բիւրաւոր (այսինքն բազում) ականց պատուականաց. բազմագոհար. շատ ճէվահիրով.
Ընծայէ թագաւորն զբիւրակնեայ պսակն (կամ պսակս) արժանաւորացն. (Ճ. ՟Բ. ի մեծն ներսէս.։ եւ Ոսկ. յղ. կտրծի.։)
that has ten thousand horses;
that has many wounds.
ԲԻՒՐԱՍՊԻ ԱԺԴԱՀԱԿ. պ. պիյուրէսպի էժտէհաք. Անուն ուրուն նախնի նահապետի պարսից, որպէս թէ ունողի զբիւրաւոր ասպս, այսինքն տասն հազար երիվարս. զորմէ տե՛ս ի (Խոր. ՟Ա. 31։)
ten thousand or ten millenaries;
thousand, many, immense, numberless.
Այս առան՝ անուանի եւ քաջ՝ կարգեցաւ կողմնակալ բիւրաւոր՝ ի պարթեւէն Վաղարշակայ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Կուսակալք՝ կողմնակալք, հազարաւորք, եւ բիւրաւորք. (Ագաթ.։)
lobe of the ear;
— սրտի, auricles of the heart;
— լերդի, lobe of the lungs.
(Իբրու նուազականն Բլիթ բառին). λοβός lubus (լծ. թ. լօփ ). ima pars auris, auricula Ստորին կողմն կամ ծայրն ականջաց՝ փափուկ եւ գնտիկ, յոր եւ լինի կախել զգինդս. անկճին վարի ծայրը, լոբիկ միսը.
to have a cataract in the eye.
ἁμβλυωπέω caecutio Բթանալ աչօք, վատատես լինել. շլանալ. (լծ. ընդ բիլ կամ պլուզ) որպէս թէ Մթագնիլ իբր կապուտակ. աչքը պուղ ըլլալ.
Բլչակնեալ նայեցար ի ճշմարիտ մարդեղութիւն էմմանուէլին. (Ճ. ՟Է.։)
Եւ մի՛ յարատ հայեցուածովք ի գեղ պատրնաց՝ բլչակնիցիմք ի պատուիրանացն Աստուծոյ պահպանութենէ. (Սիսեան։ Ճ. ՟Գ.։ (ուր Ճ. ՟Ա. պլշակնիցիմք։ Ճ. ՟Բ. բլչակիցեմք։))
cf. Բլշակնիմ.
ԲԼՇԱՆԱԼ. ἁναβλύνομαι obtundor Վատիլ աչաց, վատատես լինել. մթագնիլ աչաց, կամ լուսոյ աղօտանալ.
to obscure the sight, to blind;
to blunt, to rust.
ԲԼՇԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԲԼՇԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁμβλόω, ἁπαμβλύνω obtundo, hebeto Բթացուցանել զսրութիւն իրաց, մանաւանդ աչաց, եւ սուսերի. աղօտացուցանել. կուրացուցանել. գլցընել, մթընցնել
Բլչեցուցանէ զյօժարութիւնս՝ նախառեալ աշխատութեանցն անպտղութիւն. (Բրս. արբեց.։)
cf. Բլշացուցանեմ.
ԲԼՇԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԲԼՇԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁμβλόω, ἁπαμβλύνω obtundo, hebeto Բթացուցանել զսրութիւն իրաց, մանաւանդ աչաց, եւ սուսերի. աղօտացուցանել. կուրացուցանել. գլցընել, մթընցնել
Բլչեցուցանէ զյօժարութիւնս՝ նախառեալ աշխատութեանցն անպտղութիւն. (Բրս. արբեց.։)
Ի լերանց տեսի զնա, եւ ի բլրոց յառաջագոյն հայեցայ ի նա։ Ամենայն լերինք եւ բլուրք խոնարհեսցին։ Տարան զնա ի տուն ամինադաբայ՝ որ ի բլրին։ Եւ սաւուղ նստէր ի գլուխ բլրին (կամ բլրոյն)։ Ի վերայ ամենայն բլրոյ բարձու, կամ բլրոց բարձանց։ Կուտեցին քարինս, եւ արարին բլուր. եւ կերան եւ արբին անդ ի վերայ բլրոյն. եւ այլն։
Գեղգով (կամ գաղգաղ), այսինքն է բլուր. անուն բոլորակ թլփատութեան. (Եփր. յես.։)
Նմանութեամբ, Հսկայ վիթխարի. որպէս գողիադ.
Դաւիթ ի մանկութեան ժամանակին քարիւ կործանեաց զմեծ բլուրն մսեղէն. (Եղիշ. ՟Է։)
spotted, Stained, faulty
Ուր իցէ բիծ ինչ խառնեալ. արատաւոր, աղտեղեալ. աղտոտ.
Զառաջին յիշատակ մեղացն՝ ի միտս նորին բծախառն՝ նորոգել։ Բծախառն յիշատակ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Բծախառն.
որ եւ ԲԾԱԿԱՆ. σπιλωτός maculosus Արատաւոր. պակասաւոր. աղտեղի, կամ ախտաւոր. յանցաւոր.
Որոյ սկիզբն գոլով բծաւոր՝ վախճանն եղեւ գովելի. (Կլիմաք.։)
Բծաւոր լինի եւ արատաւոր։ Զի բծաւոր լինիմք ի սոցա ընդդէմ միմեանց զինելոյն։ Ուղիղ գնայ՝ որ ոչ է բծաւոր յախտս մեղաց. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. առակ.։)
to spot, to soil.
σπιλάω maculo Արատաւորել, աղտեղել, ապականել, պղծել.
Զլսողութիւնս բծաւորեցի. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Բիծ դնել.
Բիծ կամ արատ դնել ումեք. բծաւոր ցուցանել. ստգտանել. մուր քսել, մեղադրել.
Մի՛ բծեսցէ զամբիծ աղաւնին. (Ճ. ՟Ա.։)
Այսր պատասխանի ստուգութիւն նորա. զի մի՛ ոք բծեսցէ զստուգութիւն նորա։ Որ ի ձեռն այսր պատճառանաց կամին ըստգտանել եւ բծել զմեզ։ Եպերել եւ բծել զգաղատացիս. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ՟բ. կոր.։ Եփր. ՟գ. կոր.։)
spotted, soiled, vicious, dishonest, ugly.
Բծկանս արատաւորս կոչէ զհերձուածօղսն. (Սարգ. անդ։)
spot, soil, fault, ugliness, deformity.
Ո՞ ի բաց քերեսցէ ի մէնջ զչարաչար աղտեղութիւնս զաստի ամբարեալ բծկանութեանցն. (Սարկ. քհ.։)
Թէպէտ եւ էիր դու երբեմն ծնունդ իժից ծնեալ, բայց մերկացի՛ր դու ի քէն զառաջին մեղանչականն զկենացն բծկանութիւն. զի ամենայն օձք ... մերկանան զհնութիւնս իւրեանց. (Կոչ. ՟Գ։)
բծոտեալ. Բծաւորեալ, կամ պիսակացեալ, աղտեղեալ.
theme, text.
Զսոցա օրինակս բնաբանն (հին քերականութեան) ոչ յայտնէ, եւ մեկնիչքն նուրբ շաւղօք բառիցն միայն ցուցին։ Եւ այս քննութիւն մասանց յօգիս՝ ըստ իւրում ցուցելոյ բնաբանին մասանց. (Երզն. քեր.։)
physics.
Ի բնաբանութիւնսն Արիստոտէլի ուսցուք. (Անյաղթ պորփ.։)
Տեսակ եւ զօրութիւն բնաբանութեանն այսպէս երեւեցաւ մեզ։ Այլ Քրիստոս եկեալ քահանայապետ. եւ թերեւս վայելչական է բնաբանութիւն այս ի պաշտօն ժամուս եւ տեղւոյս. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. քրզ.։)
Որ է առաջի եդեալ բնաբանութիւնս, որ ասէ. ոչ կամիմ եղբարք, եթէ տգետք իցէք. (Տօնակ.։)
naturally.
Անբանքն զկարիս բնաբար (այսինքն բնական ազդմամբ) ցուցանելով. (Վրդն. սղ.։)
Տեսեալ զբարելաւութիւն աշխարհին՝ հաճեցաւ ի նմա լինել բնաբար (այսինքն իբր բուն բնակիչ). (Կաղանկտ.։)
cf. Բնաջինջ՞՞՞առնեմ.
Զբնաբարձ (եղեալ) աւերակս նորա յայտ առնէ։ Եւ զայն մի՛ ասեր, եթէ ընդէ՞ր իսկ ոչ բնաբարձ եղեն չարիքն. (Ոսկ. ես.։)
native, natural;
— գաւառ, native country.
Ի բնէ կամ բո՛ւն բնակութիւն եղեալ. հայրենի. բուն. սեպհական.
natural, innate.
Բնաբոյս իմաստութիւն, կամ գիտութիւն, կամ ուսումն. (Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ.։)
ԲՆԱԲՈՅՍՔ. գ. Բոյսք բնականք. ծաղիկք ինքնաբոյսք՝ ունօղք զբուն սեպհական, ուրոյն ի ծաղկանց ծառոց.
Կարգեաց զբնաբոյսս ծաղկանց ի զբօսանս եւ ի բժշկութիւնս. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Զ։)
original, text.
Չիցե՞ն մեզ բաւական օրէնքն բնագիրք, յոր ենն լիով կամքն Աստուծոյ. ընդէ՞ր ունիցիմք զհրամանս նորատուրս եւ զթուղթս պատիրս (յուռութս). (Մանդ.։)
ԲՆԱԳԻՐ. Արձանագրութիւն ի յիշատակ վախճանելոցն ի Քրիստոս. յիշատակագիրք, կամ պատկեր կենդանագրեալ հանդերձ ներբողական յիշատակարանաւ. տե՛ս եւ ՏԻՓՏԻԿՈՆ.
Բնագրօք յիշատակեցան նոքա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ընթերցողք. եւ գործ է սոցա ընթեռնուլ զմարգարէս, եւ զբնագիրս, եւ զվարդապետականս. (Լմբ. պտրգ. (ուր մարթ է իմանալ եւ իմանալ եւ զթուղթս առաքելոց, կամ զկոնդակս, եւ այլն)։)
Քննեսցու՛ք զտեղիս զայս. նախ՝ բնագիրն, եւ ապա զաւետարանն։ Ասէ բնագիրն այսպէս, եթէ տօնք իմ նուիրեալք սուրբ կոչեսցին ձեզ։ Երիս ժամանակս ի տարւոջն տօնեսցիք. զայս՝ բնագիրն. (Շիր. յայտն.։)
metaphysics.
Քանզի է յորակումն գոյացութիւն, թէպէտեւ բնազանցաբար. քանզի երկակի է ստորոգութիւն. մին ըստ բնութեան, իսկ միւսն բնազանց. ըստ բնութեան՝ յորժամ հանուրքն մասնականացն, եւ պատահումն գոյացութեանց ստորոգին. իսկ բնազանցաբար, յորժամ մասնականքն ընդհանուրցն, եւ գոյացութիւնք պատահմանց ստորոգին. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
physiologist;
moralist;
apologist;
veridical, truth-telling.
Բնականին եւ բնախօսին ոգին վազէ եւ թեւաբոյս լինի։ Որ եղեւ եւ նոցա բնախօս լինելոյ սկիզբն. (Փիլ. լին.։)
to philosophize;
to discourse of natural things.
Սուղ ինչ բնախօսել է պարտ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զմիջոցն երկոցունց բնախօսելով՝ դադարեցուսցես զմեզ ի խնդրոյս. (Սարկ. մարդեղ.։)
Գիր երբեմն յաղագս աստուածութեան բնախօսէ, եւ երբեմն ի սակս մարդկութեան, եւ երբեմն վասն երկուցն միաբան. (Դամասկ.։)
physiology;
physics.
Բնախօսութեամբ քննութիւն յաղագս զօրութեան աղօթից։ Նախաշավիղ բանիս բնախօսութիւն։ Բնախօսութիւն արարեալ ի թուղթն հռովմայեցւոց՝ այսպէս եցոյց զընթացս բնութեանս. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Զոր եւ մեք սովորեցաք բնախօսութեամբ՝ յարդգողի հետք անուանել. (Շիր.։)
innate, natural.
Իբրեւ զանխօս անասունս ըստ բնածին բարուցն յեղծումն եւ յապականութիւն. յն. բնութեամբ ծնելոց յեղծումն. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 12։)
that dwells together;
cohabitant.
Ընդունիցի՞ս բնակակից զոմն եւ կամ դրացի, որ յոյժ գոյ արիագոյն, եւ ոչ իցէ ողջախոհ. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Զիա՞րդ կարէ ոք ապրել, թէ ընդ սողունս եւ ընդ գազանս բնակակիցս արարեալ էր զմեզ. (Եզնիկ.։)
Արժանացոյց (տէր զզաքէոս) բնակակից եւ սեղանակից առնել. (Իգն.։)
Հրեշտակք բնակակիցք մարդկան, եւ մարդիկ հաղորդք հրեշտակաց. (Շ. մտթ.։)
Մարմին զօրհանապազ բնակակից մեր լինելով. (Պղատ. տիմ.։)
cohabitation.
Պատրաստեաց Աստուած (մեզ) զհրեշտակաց բնակակցութիւն՝ օգնական. (Լմբ. սղ.։)
natural;
—, — իմաստասէր, այր, philosopher;
physician;
—ն, physics;
—ք արուաց, genitals;
—ք, — լոյս, օրէնք, light of nature, natural law.
Փոխանակեցին զպետս բնականս ի պէտս անբնականս։ Թողեալ զբնական պէտս. (Հռ. ՟Ա. 26. 27։)
Կիրքս՝ բնակա՛ն մարմնոյ եւ ոգւոյ կարիք։ Ես զբնականացն ասեմ, դու զանբնականսն ի ներքս մղես։ Բնականք ասին՝ ըստ բնութեան (այսինքն ի բնէ) ի եզ տրամադրեալք. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Բնական գութ, կամ իմաստութիւն, կամ տկարութիւն. (Եղիշ.։ Կորիւն.։ Փարպ.։)
Զօրէնսն յաւելուած բնականացն արարեալ։ Իմանալ զԱստուած ի նիւթականացս բնականօք։ Ծովու եւ կղզեաց օրհնել եւ ցնծայ ասեն՝ բնականաւ, եւ ոչ բնականաւ. (Արշ.։)
naturally.
Բնականաբար շարժեալ ի գութ ծնողին. (Անան. ի պետր.։)
Բնականաբար ճմլի հոգին. (Լմբ. ժղ.։)
Տարբերութիւնն. (բնականաբար նախադասեցաւ յառաջ քան զտեսակն. Անյաղթ պորփ.։)
Գլխաւորք (օտարք), որք բնականաբար սեպհականէին զսահմանս քաղաքացն. (Յհ. կթ.։)
cf. Բնակեմ.
οἱκέω habito, dego Բնակել. բնակ լինել իբրեւ ի բնիկ տեղւոջ. եւ Ընտանենալ. բնաւորիլ.
Բնականալ ի յարկս մեղաւորաց. (Սղ. ՟Ձ՟Գ. 11։)
naturally.
Որ ի պաշտօն բանականին բնականապէս ի յարարչիդ սահմանէ եդաւ. (Սկեւռ. աղ.։)