conqueror of a city.
Որ առնու կամ յաւարի առնու զքաղաք.
Բերէ ի վերայ եւ այլս առանձինն քաղաքառուս ի մարդագերութեան. (Փիլ. լին. ՟Ա. 77։)
loving one's native place, patriotic.
φιλόπολις civitatis amans. Ունօղ զսէր առ քաղքա իւր
Կիւրոս՝ զօրավար ճ քաղաքասէր, բայց զուղիղ խրատէ ամենեւին բուռն ոչ հարեալ. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Առ բարին եւ քաղաքասէրն, իբրու ասէ, փութացայց տալ պատասխանի. (Պղատ. սոկր.։)
Բարեացն յօժարեալք ի զդադար ի նմին առնուլն՝ քաղաքասէրք ելով միշտ. (Պիտ.։)
political;
civil, polite, courteous, mannerly.
πολίτης, πολιτικός civis, civilis, urbanus. Որ վարի ի քաղաքի ըստ օրինի եւ կարգի քաղաքակցութեան եւ քաղքականութեան. քաղքական առաքինի. մարդավար.
Հոգւով միայն տեսողացն՝ երկնի եւ աշխարհի քաղքավարաց։ Անկշռելի սմա ի դասս քաղաքավարացն ամենեւին ոք գտցի պարագիտեալ. (Փիլ. տեսական.։ Պիտ.։)
ՔԱՂԱՔԱՎԱՐ. գ. Վարիչ քաղաքի. քաղաքապետ. իշխան եւ տնօրէն.
Քաղաք եւ տաճար է մարդ՝ Աստուծոյ, եւ Աստուած քաղքապետ եւ քաղաքավար։ Ի վերինն երուսաղէմ, որոյ քաղաքի քաղքավար Քրիստս է. (Վրդն. ծն.։ Մխ. ապար. ըստ Ածաբ.։)
cf. Քաղաքավարիմ.
πολιτεύω administro, curo. Վարել զտնտեսութիւն քաղաքական, եւ անցուցանել զկեանս առաքինի քաղաքավարութեամբ.
Մեծաւ ճռխութեամբ եւ յաղթութեամբ բազմաւ քաղքավարէր զիշխանութիւնն ամս ՟Գ։ ըստ ամբիծ հաւատոյ քաղքավարեցեր զտնտեսութիւնն։ Այսպէս քաղքաքվարեաց զկեանսիւր սուրբ հայրապետն։ Զկեանս քո՝ որ առաջի նորա է, ուղղութեամբ քաղքավարէ՛. (Յհ. կթ.։ Գանձ.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)
ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԵՄ, եցի. չ. ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԻՄ, եցայ. ձ. πολιτούμαι, συμπολιτεύω, -ομαι rite versor (in civitate), conversor. վարիլ արժանաւոր քաղքականութեամբ. բարւոք կեալ կամ կենցաղավարիլ. առաքինանալ.
Բարւոք քաղաքավարեաց ըստ հաճոյից կամցն Աստուծոյ։ Անմեղկելի վարուք քաղաքավարէր։ Ճգնազգեաց առաքինութեամբ քաղաքավարեցին. (Վրք. հց.։ Շ. բարձր.։)
Մարդ եղեալ՝ քաղաքավարեցաւ ընդ մարդկան։ Սուրբք կոչին՝ որք ըստ հաճոյիցն Աստուծոյ քաղաքավրիցիմք ի կենցաղումս։ Արիստոտէլ ասէ, թէ զիարդ քաղաքավրեցան առաջինքն. իսկ պղատովն ասէ, թէ զիա՛րդ պարտ է քաղաքավարել։ Յաշխարհիս քաղաքավրի ըսի աշխարհիս բերմանց. (Աթ. ՟Ը։ Խոսր.։ Սահմ. ՟Ի։)
Ըստ կամացն Աստուծոյ քաղաքավարիլ ... Հրեշտակական կրօնաւորութեամբ քաղաքավարեալք։ Քաղաքավարեալ ի մարմնի անարատ վարուք։ Որ ըստ անմարմնոցն ի մարմնի քաղաքավարեալ առաքինութեամբ ի մանկութենէ։ Ի չարիս մաշին անկարգ քաղաքավարեալքն. (Սարգ.։ Շար.։ Նախ. ժող.։)
Որպիսի պարտ է լինել քաղաքին, կամ որո՛վք բարոյիւք քաղաքավարիլ։ Ըստ արդար դատարանիս հաւանեա՛ քաղաքավարիլ։ Ոչ է հնար քաղաքավարիլ անգործ. (Նոննոս.։ Ճ. ՟Ա.։ Մխ. առակ.։)
to behave well, to conduct oneself honestly;
to rule with wisdom.
ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԵՄ ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԻՄ. πολιτούμαι, συμπολιτεύω, -ομαι rite versor (in civitate), conversor. վարիլ արժանաւոր քաղքականութեամբ. բարւոք կեալ կամ կենցաղավարիլ. առաքինանալ.
Բարւոք քաղաքավարեաց ըստ հաճոյից կամցն Աստուծոյ։ Անմեղկելի վարուք քաղաքավարէր։ Ճգնազգեաց առաքինութեամբ քաղաքավարեցին. (Վրք. հց.։ Շ. բարձր.։)
Մարդ եղեալ՝ քաղաքավարեցաւ ընդ մարդկան։ Սուրբք կոչին՝ որք ըստ հաճոյիցն Աստուծոյ քաղաքավրիցիմք ի կենցաղումս։ Արիստոտէլ ասէ, թէ զիարդ քաղաքավրեցան առաջինքն. իսկ պղատովն ասէ, թէ զիա՛րդ պարտ է քաղաքավարել։ Յաշխարհիս քաղաքավրի ըսի աշխարհիս բերմանց. (Աթ. ՟Ը։ Խոսր.։ Սահմ. ՟Ի։)
Ըստ կամացն Աստուծոյ քաղաքավարիլ ... Հրեշտակական կրօնաւորութեամբ քաղաքավարեալք։ Քաղաքավարեալ ի մարմնի անարատ վարուք։ Որ ըստ անմարմնոցն ի մարմնի քաղաքավարեալ առաքինութեամբ ի մանկութենէ։ Ի չարիս մաշին անկարգ քաղաքավարեալքն. (Սարգ.։ Շար.։ Նախ. ժող.։)
Որպիսի պարտ է լինել քաղաքին, կամ որո՛վք բարոյիւք քաղաքավարիլ։ Ըստ արդար դատարանիս հաւանեա՛ քաղաքավարիլ։ Ոչ է հնար քաղաքավարիլ անգործ. (Նոննոս.։ Ճ. ՟Ա.։ Մխ. առակ.։)
behaviour;
policy;
police;
good breeding, civility, urbanity, courtesy, politeness, affability;
— կենաց, personal conduct;
անսագիւտ —, unimpeachable morality or integrity;
ծայրացեալ —, deep policy.
πολιτεία, πολίτευμα respublica, civitatis regimen եւ vita civilis. Վարչութիւն կամ տնտեսութիւն քաղքական. քաղքականութիւն. կառավարութիւն քաղաքի, եւ մարդավարութիւն.
Զէգ ազգն ի քաղքավարութիւն անկար համարեալ։ Է որ քաղքավարութիւն է տնտեսութիւն առ ի քաղքա։ Արկանել զիս ի մեծալայնութիւն ծովու ի քաղաքավարութեան հոգս։ Պատրաստ առնելով զքաղաքավարութեան քանունսն. (Փիլ.։)
Պղատոն եւ ոչ զմի ոք կամի քաղաքավարութեան բնակչաց՝ ո՛չ համբակի եւ ո՛չ ծերոյ ասել ինչ։ Պղատոն իմաստասէր շարադրեաց գիրս. զոր եւ քաղքավարութիւն անուանեաց. (Ճ. ՟Ա.։ Նոննոս.։)
Քաղաքավարութեան սկիզբն զո՞ոք երբէք լինել ասասցուք։ Թերեւս ցուցցէ մեզ ցառաջին զքաղաքավարութեանց լինելութիւնն եւ փոխադրութիւն։ Քաղաքավարութիւնք եւ արհեստք եւ օրէնք։ Քաղաքավարութեանն իբրու մարք, մի իշխանութիւն (պարսից) եւ հրապարակակալութիւն (յունաց). (եւ այլն. Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ունիք զզօրականաց քաղաքավարութիւն, եւ ո՛չ զայնոցիկ՝ որ ի քաղաքս իցեն բնակեալ, այլ որպէս զձիս շամբուշ յերամակի՛ ճարակեալս ընդարձակ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Որ առատապարգեւ բնաւորաբար զքաղաքավարութեան ունիս զիշխանութիւն՝ առ ի յանդիմանել զվատթարացեալսն, եւ ի փառաւորել զլաւագոյնսն. (Քերթ. տաղ ի տրդատ.։)
Հալածեալք լիցին ի քաղաքէ եւ ի քաղաքավարութենէ. իմա՛ ի կենակցութենէ կամ ի հասարակութենէ.
ՔԱՂԱՔԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ. πολιτεία, πολίτευμα vitae institutum et ratio, vita virtuosa. Կենցաղավորութիւն գովելի. բարի վարք կամ կեանք. առաքինութիւն. ճգնութիւն.
Հաղորդակից լինել բարւոյ քաղաքավարութեան։ Քաղաքավարութիւն մաքուր։ Վասն բարւոք քաղաքավարութեան նորա։ Քաղաքավրութիւն նորա յերկինս է։ Գիտէին զնա մեծ քաղքավարութեամբ։ Զհայրենի սահմանադրութիւն քաղքավարութեան առ Աստուծ. (Յճխ.։ Ոսկ.։ Վրք. ոսկ.։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Թ։ Լմբ. սղ.։)
betrayer of the city, traitor.
Տուօղ զքաղաքն ի ձեռս օտարաց. մատնիչ.
Զքաղքաքատուրս եւ զբերդատուրս մատնիցէ մահու. (Մխ. դտ.։)
the same country;
townsman, citizen, burgess;
—ք, towns-people, towns-folk.
Ոմանք ի քաղաքացեացն ի բանտս բնակին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Երկնից քաղաքացի. տե՛ս ԵՐԿՆԱՔԱՂԱՔԱՑԻ։
πολίτης civis, municeps. Բնիկ ի քաղաքի. բուն բնակիչ. կամ գրեալ ի շնորհս ազատութեան. տե՛ս եւ ՔԱՂԱՔԱԿԻՑ, ՔԱՂԱՔԱՑԻՆ, ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ. քաղաքըցի.
Եղեռն վնասու քաղաքացւոցն իւրոց կացուցանէր։ Գործէր մեծամեծ կոտորած քաղաքացեացն (կամ ցւոցն) իւրոց։ Ազդ եղեւ քաղաքացւոցն։ Յարեցաւ ի մի ոմն ի քաղաքացւոց աշխարհին այնորիկ։ Քաղաքացիքն նորա տարէին զնա։ Ոչ աննշան քաղաքի քաղաքացի.եւ այլն։
Յովհաննէս՝ որ անապատին քաղաքացի էր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
to make like a city.
Քաղաք կացուցանել. ի քաղաք փոխել ղանշէն վայրս.
Քաղաքացուցեր զանապատս մարդարէ քարոզիչ Ժմ. յն.։
town destroying.
աւերիչ քաղաքի (անձն կամ գործ). քաղաքը աւրօղ.
Անպէտ դատաւոր եւ քաղաքաւեր։ Աւազակն կցորդ էր քաղաքաւեր գործոց. (Ճ. ՟Ա.։ Եղիշ. խաչել.։)
civility, politeness;
honesty, virtue.
Քաղաքավարութիւն. քաղաքականութիւն. եւ Առաքինութիւն.
Ոչ եթէ աստի քաղքաւորութիւն ղանտի զօրութիւն ունի ... Որք բազում յամենայն քաղաքաւորութեանց նորա պատահեցան։ Զտաճարն աւերակ տեսանիցէք, եւ յառաջին քաղքաւորութեանցն եւ ազատութեանց անկանիք. (Իսիւք.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
small town.
πόλισμα oppidum, oppidulum. Փոքրիկ քաղաք. քաղքիկ, պզտի քաղաք.
Փոքրիկ քաղաքիկ էր յառաջագոյն։ Գնաց ի քաղաքիկ մի փոքրիկ։ Քաղաքիկ մի. (Փարպ.։ Ճ. ՟Բ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Ծաւալեցան մինչեւ ի փոքր քաղաքիկն սատաղու. (Բուզ. ՟Ա. 7։)
with all inhabitants.
wall of a town, fortification, rampart;
interval between two lines of defence.
περίβολος, περιβόλιον ambitus, murus, munitio, maenia. Որմ քաղաքի. պարիսպ. պատնէշ. քաղքի պատ.
Իցէ՞ թէ ճանաչիցի երկաթ, եւ քաղաքորմ պղնիձ՝ զօրութիւն քո. (Երեմ. ՟Ժ՟Ե. 12։)
Արտաքոյ քաղաքորմոյն։ Արտաքոյ քաղաքորմին։ Միայն լոկ պարսպէր քաղաքորմով զտեղիսն (տանն Աստուծոյ). (Պտմ. աղեքս.։ Ագաթ.։)
Հասեալ պատէին զմեծ քաղաքորմն եկեղեցւոյն. աշտիշատու. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
Տաճար աղօթից պարապեալ եղիցի քաղաքորոմովք. (Կանոն.։)
Եւ Միջավայրն տեղւոյ պարսպելոյ.
Պարսպեալ փակեցին. եւ ապա զամենայն երէս եւ զգազանս հրամայեաց ժողովել թագաւորն, եւ լնուլ զքաղաքորմսն, զի լիցին նոցա տեղիք որսոց. (Բուզ. ՟Գ. 8։)
galbanum;
— երեւելի, transparent -.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «մի տետակ բուսական խէժ, galbanum» Ել. լ. 34. Սիրաք իդ. 21. Բրս. և Վրդն. սղ. յետնաբար գրուած ըստ լտ. գաղբան, գաղբանոս։
• = Յն. γαλԲά́νν «քաղբան, Ասորիքին յա-տուկ կծու մի խէժ», որ փոխառեալ է սե-մականից. հմմտ. եբր. [hebrew word] xeləbbəā, ասոր. [syriac word] ︎ xelbənītā (Boisacq 1048). = նոյնից նաև արաբ. ❇ ǰulban, վրաց. ჭალბანა քալբանա, լտ. galbanum ևն, բո-լորն էլ նոյն նշ.-Հիւբշ. 387։
Ստաշխն եւ եղունդն, եւ զքաղբանն զանոյշ, եւ զկնդրուկն զերեւելի. (Ել. ՟Զ. 34։)
որպէս զքաղբան եւ զեղունկն եւ զտաշխն. (Սիրաք. ՟Ի՟Դ. 21։)
Զքաղբան երեւելի (այսինքն թափանցիկ), կամ զխառնուածոյն զայն խունկ. (Բրս. սղ.) (ուր լիբանոն)։
Խունկ էին քաղբանն, ստաշխն. (Վրդն. սղ.։)
Chaldean;
caster of nativities;
astrologer, soothsayer.
• , ի հլ. (ասւում է նաև քաղդէ) քհմայող, գուշակ» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. 150. Եփր. նին. 115. Վրդն. դան. յետին գրիչներից գրուած հյց. քաղդէո Եփր. մն. էջ 490. որից քաղդէութիւն «աստեղադէտու-թիւն, հմայութիւն» Ոսկ. լհ. Բ. 17. Բուս. քաղդէացի «գուշակող մոգ» Կոչ. քաղդէական Եւս. քր. Փիլ. քաղդէաղանդ Փիլ. իմաստ. հմմտ. նաև քաւդէալ։
• -Ասոր. [arabic word] xaldāyā «մոգ, աստղա-հմայ», xaldāyuϑā «մոգութիւն, կախարռու-թիւն», որ և յն. γαλδαῖος «աստղաբաշխ, աստղահմայ», և I ձայնը վերածելով Տ՝ եբր. [hebrew word] kašdīm «աստղահմայ»։ Բոլորն էլ ծագում են Քաղդէացոց ազգի յատուկ անու-նից և իրենց առաջին նշանակութիւնն է «քաղդէացի»։ Այս ազգն էր, որ աստղա-բաշխութեան և մոգութեան հիմնադիրն ե-ղաւ և մինչև վերջն էլ այդ գիտութեանց ու-տուցիչը մնաց. յոյներն անգամ աստղաբաշ-խութեան գիտութիւնը նրանցից տովորեցին և «յունաց բոլոր գուշակները, հմայողները և մարգարէները կամ Եփրատի ափերից էին գալիս և կամ քաղդէական հին սրբավայրե-րում սովորած էին համարւում. քաղդէացի բառը կախարդի հոմանիշ դարձաւ» (Mas-nero Hist anr. des peuples de I' Urient. էջ 774)։-Հիւբշ. 318։
• ՆՀԲ հանում է Քաղդէացոց ազգի ա-նունից։ Müller, Kuhns. u. Schleich. Btrg. 3, 84 սանս. saar, զնդ. xvarəna
χαλδαῖος chaldaeus, astrologus ἑπαοιδός, ἑπῳδός incantator. գրի եւ ՔԱՂԴԷ, ՔԱՒԴԵԱՅ. ՔՕԴԷ. Քաղդէացի. աստեղաբաշխ. աստեղագէտ, աստղահմայ. ախտար. գուշակ. կախարդ.
Կոչեցէք զգէտս եւ զմոգս եւ զկախարդս եւ զքաղդեայս՝ պատմել թագաւորին զերազ իւր։ Մտին առաջի իմ գէտք եւ մոգք եւ իղձք եւ քաղդեայք։ Ի վերայ գիտաց եւ մոգուց եւ քաղդէից. (Դան. ՟Բ. ՟Դ. ՟Ե։)
Կոչեաց զգէստ, որ երազահանք ասէին. զմոգս, որ աստեղօք ասէին ճանաչող լինել. զքաղգեայս, որ ի փորոտիս կենդանեաց հմայութիւնց առնէին. (Վրդն. դան.։)
Քաղդեայս զաստեղագէտս ասէ. (Մեկն. ծն.։)
Բաղտասար՝ իշխան քաղդէից։ ի քաղդէից ճարտարութիւն իմաստութեան պատմէր։ Քաղդեայ էր աբրահամ։ Չիէք քաղդեայ, եւ ոչ աստեղագէտ։ Հնար գոլ նմա արհեստ աստեղաբաշխութեան. վասն զի քաղդեայ էր։ Քաղդէ սովին զծնունդս նուիրէ բախտից, եւ բազում ինչ առնու յանմտից. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ Եւս. քր.։ Վեցօր. ՟Է։ Մագ. ՟Ե։ Եփր. նին.։)
Chaldaic, astrological.
χαλδαϊκός chaldaicus. Որ ինչ անկ է ազգի եւ աշխարհի քաղդէացւոց, կամ քաղդեայց.
Վասն քաղդէական անվաւերական պատմութեանն։ Քաղդէական գրով։ Լեզուաւ քաղդէական։ Քաղդէական գրով։ Լեցուաւ քաղէական։ Քաղդէական իմաստութեամբ։ Քաղդէական խորհրդովքն ընդ աստեղացն պարս հայէր։ Լքցուք զքաղդէական չարաչար եւ անկարգ խառնակութիւնսն՝ որ ի մեղաց. (Եւս. քր. ՟Ա։ Երզն. մտթ.։ Ճ. ՟Գ.։ Փիլ. իմաստն.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
in Chaldean.
ՔԱՂԴԷԱՐԷՆ ՔԱՂԴԵԷՐԷՆ. եւս եւ ՔԱՂԴԷԱՑԵՐԷՆ. χαλδαϊκῶς, -κός chaldaice, -cus. Քաղդէական լեզուաւ, գրով. եւ Քաղդէական.
Քաղդէարէն՝ սառա, եւ հայերէն ծաղր. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
Որ քաղդէացերէն թաղատթայ անուանի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Քաղդէարէն՝ յունարէն դպրութեամբ Յհ. (կթ.։)
Chaldean;
—ք, the Chaldeans.
χαλδαῖος chaldaeus. Որ է յաշխարհէն քաղդէաստանի կամ բաբելացւոց. եւ Որ ինչ հայի յայն ազգ. զորմէ տե՛ս բռ. յակ. ան։
Տեսցուք զառ ի քաղդէացւոց զիւրեանց նախնեաց պատմեալ զժամանակագրութիւն։ Քաղդէացւոց իմաստութեանն աղագաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի քաղդէացւոց բարբառոյ փոխեալ։ ի քաղդէացի գրոյ ի յոյն փոխարկեալ. (Խոր. ՟Ա. 8։ Յհ. կթ.։)
Իբրեւ զքաղդէացիսն այրեցեալ լինէին. (Եղիշ. ՟Ա։)
Քաղդէացիք գործեն աստղաբաշխութիւն նախ առաջին. (Փիլ. լին.։)
Եւ որպէս Քաղդեայ. ἑπαοιδός incantator.
Ոչ եթէ նա (դանիէլ) իշխան էր քաղդէացւոցն. քանզի ո՛չ դիւթ էր, ոչ կախարդ էր, եւ ո՛չ մոգ էր. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
judiciary astrology, horoscope, nativity.
Ուսումն եւ աղանդ քաղդէից. աստեղաբաշխութիւն. եւ Աստեղագիտութիւն, աստեղահմայութիւն. ախտարք. ծննդաբանութիւն.
Ոյք քաղդէութեամբ եւ չափաբերութեամբ եւ որքանութեամբ զբաղէին։ Իջանէր ի հմայս քաղդէութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։ Բուզ. ՟Ե. 43։)
Նա ասեն աճեցոյց զքաղդէութիւնն։ Եգիտ զթիւ կենդանակերպիցդ եւ զմոլորակացդ. եւ ի նմանէ անուանեցու քաղդէութիւն ... սա բազմացոյց զքաղդէութիւն, եւ եգիտ զկախարդելն աստեղօք. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. պտմ.։)
born of a goat.
Ծնունդ քաղի. նոխազեան. քօշեան.
ընդ ինքեան առեալ զքօշն քաղեան ... եւ հոտ քաղին պատահեաց մեզ. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
to gather, to gather together, to collect, to assemble, to amass;
to draw, to extract;
to pick, to pluck up, to take away;
— զոգիս, զշունչ ուրուք, to keep in suspense, to amuse, to keep at bay;
— բանս ի բերանոյ ուրուք, to catch something out of one's mouth;
to get, to obtain his secret surreptitiously;
սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ, he began to faint away;
լոյս իմ քաղի, my life is consuming;
cf. Ընկոյզ.
συλλέγω, ἁναλέγω, ἁπολέγομαι colligo κνίζω vellico, excerpo ἑκδύνω exuo ἁμάω meto. Ժողովել. հաւաքել. կթել զբերս. կորզել. փրթուցանել. խլել. հանել. հնձել. մերկել. քաղել, ժողվըտել, փրցնել.
Քաղէին (զմանանայն) այգուն այգուն։ Քաղեսցես ձեռօք քովք զհասկն։ Ի մէջ որայոցն քաղիցէ։ Հովիւ էի եւ թուզ քաղէի։ Քաղէին զփշրանս ի ներքոյ սեղանոյ իմոյ։ Քաղեաց մանուկն զփքինսն։ Քազեցին զբանսն ի բերանոյ նորա։ Զզէնս քաղէին զանկելոցն։ Ո՛ քաղէ զհոգիս իշխանաց։ Քաղէին ոգիք նորա։ Քաղելով գործեսցես զտապանն (վերաժողովելով, կամ ի վեր կոյս ամփոփելով).եւ այլն։
Եղեւ հաւասարութիւն առ քաղօղս մանանային. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Եղեւ կոխտն (սերմն), եւ թռչունք քաղեցին զնա. (Եփր. աւետար.։)
Ի խաւարէ լոյս, կամ քաղել ի հրոյ ծաղիկ. (Կաղանկտ.։)
Քաղեցեն զորոմն չարութթեան ի մտաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Քաղել հանել զշունչ նորա. (Եւս. պտմ. ՟Է. 1։)
Սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Գիրկս արկանեն նմա, եւ նա քաղէ զշունչ իւր. (Նար. խրատ.։)
Լոյս իմ քաղի, սիրտս ճմլին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Քաղել զուշեղութիւն սգւոց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Զառաջի ճակատոյն միայն զհերսն քաղեն. (Փիլ. տեսական.։)
Քաղելով առ ծովեզերին զկոնքեղն, եւ նովաւ կազմէին զծիրանին։ Հանդիպեցաւ ձկնորսաց ոմանց որ քաղէին զոջիլս (քթուել՝ իբր կթել)։ Քաղելով ի ձորձաց իւրոց զքրտնածին բծիծսն. (Նոննոս.։)
cf. Թոթով.
Զօրէն քաղնատաց թոթով բարբառքդ նոցա. (Փիլ. լիւս.։)
tripe;
վաճառանոց քաղրթի, tripe-stall.
• , ի-ա հլ. «անասունների ստա-մոքսը» ՍԳր. Վեցօր. 192 (գրուած է նաև քաղիրդ Վստկ. 189, քաղերթ Տաթև. ձմ. կգ). որից քաղրթեղ «փորը ուռած» Անյ. պորփ. յառաջաքաղերթ, յառաջաքաղերթութիւն Անյ. պորփ. նոր գրականում կայ միայն քաղիրթ ձևը։
• Տէրվ. Altarm. 78 յն. χηάς, γοάδος «փորոտիք», լտ. hira, hilla «փորոտիք» բառերի հետ՝ -իրթ մասնիկով։ Հիւնք. գեղարդն բառից։ Պատահական նմա-նութիւն ունի լիթ. skilándis «խոզի ապ-խըտած փորլից»։
• ԳՒՌ.-Զթ. քաղըյդ՝, քաղըրդ՝, Հճ. քա-ղեյթ։
calcedony, calcedonius.
cf. Քաղ հանեմ;
— ձեռօք, to handweed.
the fifth month of the ancient Armenian calendar.
Զողջոյն ամիսն քաղոց պահօք եւ աղօթիւք առնել մեծապէս խնդրուածս առ Աստուած, եւ զտօն պատերազմացն յաջողութեան խառնել ի սուրբ տօն յայտնութեանն Քրիստոսի։ Յամսեանն քաղոցի՝ որ օր չորս էր. (Եղիշ. ՟Գ։ Մամիկ.։)
Ի սոյն ամի՝ որ էր ՟Ն՟Լ՟Ը թուականին, նիզակաւոր աստղն կրկին անգամ երեւեցաւ յամսեանն քաղոց, որ օր ՟Ժ՟Է էր ամսոյն՝ ի տօնի փոխման ամենասուրբ՝ կուսին. (Ասող. ՟Գ. 27։)
extract, abridgment. abstract, epitome.
Որ առ յետինս ասի Քաղուած. ἑκλογή, -γαί ecloge, excerpta ἁνακεφαλαίωσις summaria repetitio, summa. Բան ծաղկաքաղ. հատուկիր հաւաքումն. բովանդակութիւն.
Ի քաղուածոյս՝ որ գրեալ է մեղիտոնի։ Արարից քեզ քաղուածոյս յօրինաց եւ ի մարգարէից։ Յայսցանէ արարի ես քաղուածոյս. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 24։)
earthen dish.
որ եւ ՔԱՂՐԱՑ ասի. Պնակ խեցեղէն. չանագ
Աղա՛, եւ լի՛ց ի քաղրան մի. (Բժշկարան.։)
tripe-man, tripe-seller.
tun-bellied.
κοιλιώδης, κοιλαγάστωρ ventriosus, mgnum ventrem habens. Ոյր քաղիրթն կամ փորն է մեծ. փորը մենծ՝ դուրս ուռած.
Թէ կունդ է (ոք իբրեւ զսոկրատ), քաղրթեղ չէ. թէ քաղրթեղ է, ուշիմ չէ (իբրեւ զնա). թէ ուշիմ գոյ, սոփոնիսկոսի որդի ոչ կարէ գոլ. (որ են յատկութիւնք սոկրատայ). (Անյաղթ պորփ.։)
hunger;
hungry;
— դժնդակ, ուժգին, անհնարին, violent, canine, ravenous, appetite, or hunger;
յուղել զ—, to excite, sharpen or quicken the appetite;
—իւ հարկանիլ, to be hunger-beaten, to be or feel hungry;
մեռանել առ —ոյն, to starve, to die of starvation;
հարկանել զ—, to stay or satiate hunger.
• , ո, ի հլ. «անօթութիւն» Բ. կոր. 4ա. 27. Ես. թ. 20. Ոսկ. մտթ. «անօթի» Եպիփ. ծն. Պտմ. յյտ. Ներս. 76 (քաղցք և ծարաւի եմք). Ճառընտ. որից քաղցնուլ «անօթենալ» ՍԳր. քաղցենալ Փիլիպ. π 12. Եփր. փիլիպ. 163. Մծբ. քաղցանալ Եւս. պտմ. քաղցութիւն Եփր. համաբ. 42. քաղցելաբար Եփր. համաբ. 227. քաղցա-կան Ագաթ. քաղցեցուցանել Եփր. ասաց. Նիկոմ. (Յուշարձան 206), ընչաքաղց Ա-գաթ. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. suld-sk'-ձևից, որ կազմուած է հնխ. suel-արմատից՝ d և sk' աճականներով։ Մեր բառի հետ առաջին հերթին համեմատելի են հհիսս. svelta «քաղցիլ», sultr «քաղց», շվեդ. svalta և դան. sulte «քաղցնուլ», որոնք ծագում են գերմ. suelt <հնխ. sUel-d-արմատից։ Այս արմատի բուն իմաստն է «նքողիլ, քաղցից նւաղիլ», ինչպէս ցոյց են տալիս հհիւս. svella «մեռնիլ», անգսք. sweltan և գոթ. swil'an «մեռնիլ», հբգ. swelzan «այրել», անգլ. swelter «տաքից ուշքը գնալ», sultry «կիզիչ տաք»։ Բոլորի պարզականն է հնխ. suel-«այրել, խանձել», որից յառաջանում են գերմ. schwelen, մգ. swelen, հբգ. swi-lizōn «այրել, խանձել», անգսք. swelab «կամաց կամաց այրիլ», լիթ. svilti «խան-ձիլ». լեթթ. swel-«խանձել», յն. εἰλη «արևի տաքութիւնը», ἔλα «արեգակ» (Po-korny 2, 531-2)։
• Böttich. ZDMG 1850, 363 և Arica 81, 351 սանս. kāmkšā։ Տէրվիշ. AI-tarm. 40 գոթ. grē̄dus «քաղց», հպլ. глади «քաղց» ձևերի հետ։ Նուն. Նա-խալ. 79 թերևս հնխ. gardh կամ ghardh «ցանկալ» արմատից. հմմտ. սանս. gardh, հսլ. ժլըդատի, գոթ. grādus «քաղց» և հյ. ժլատ։ Հիւնք. աղց բա-ռից։ Müller WZKM 9, 381 զնդ. qar,
• պրս. xordan «ուտել» + sk'a մանի-կով։ Մերժում է Հիւբշ. 502։ Meillet MSL 10, 270 համեմատում է լիթ. álkti, հսլ. alkati, lakati «քաղցնուլ» բառերի հետ. Յիշում է Հիւբշ. IF Anz 10, 49։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 151 առաջարկեց նախ վերի մեկնութիւը, որ աւելի է հաստատում Lidén, Arm. Stud. 99՝ մերժելով Meillet-ի մեկնու-թիւնը։ (Այժմ նոյնը կրկնում են Peter-sson, Ar. u. Arm. Stud. 45 և Pokorny 2. 532)։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. kasi «քաղց»։ Մառ ЗВО 1925, էջ 799 ռուս. голод «քաղց»։-Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 45 թէև ընդունում է վերի մեկնութիմնը, բայց առաջարկում է նաև (բխելով «չոր» իմաստից) լեթթ, kalstu, kalst, kaltu «չորացնել», kal-dans «նիհար, վտիտ», մբգ. hel «յոգ-նած», նբգ. hellig «ծարաւից պապա-կած» ևն։
• ԳՒՌ.-Ննխ. քախցընալ, Տփ. քա՛խցիլ, Երև. Մրղ. Սլմ. Տփ. քախցած, Սչ. քախցաձ. Մկ. ք'աղցած, Տիգ. քըխցmձ, Սվեդ. ք'mխ-ցուձ։
λιμός fames. Նօթի գոլն. կարօտութիւն եւ տենչ ուտելոյ. անսաղութիւն. սով. անօթութիւն.
Ի քաղց եւ ի ծարաւ։ Խոտորեսցի յաջակողմն իւր առ քաղցի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 27։ Ես. ՟Թ. 20։)
Ի քաղցոյն նեղիլն։ Չեւ եւս քաղցին զգային։ Գալ ի թղենին վասն քաղցոյն։ Քաղցիւ եւ ծարաւով. (Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. յհ.։)
Վասն քաղցոյ ծարաւին. (Մանդ. ՟Ը։)
Քաղցն եւ ծարաւն եւ քունն ... Ծարաւոյ եւ քաղցոյ եւ քնոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Որ ի քաղցին հաց կարկայէր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է)
Որք աղքատին առաւել քաղցի լինին պատճառ։ Ընդ բազմօրեայ քաղցի նոցին։ Փոխան ժուժկալութեան նոցին քաղզոյ եւ ծարաւոյ. (Շ. թղթ.։ Յիսուս որդի.։ Շ. տաղ.։)
Զժուժկալութիւնն ի քաղցոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Սորա քաղցոյն. (Վրք. հց. ձ։)
Սորա քաղցոյն լրումն է տենչանք թագաւորութեան եւ իշխանութեան. (Լմբ. սղ.։)
ՔԱՂՑ. ա. Քաղցեալ. նօթի. նքողեալ. քաղցած, անօթի. աճ.
Իսկապէս ամենայն ազք մարդկան քա՛ղց եւ կարօ՛տ էին քաղցրաճնշնկ պտղոյն. (Եպիփ. ծն.։)
Քաղցք եւ ծարաւի եմք կենացն բանի. (Ճ. ՟Ը.։)
Զքաղցսն կերակրէր, զմերկսն զգեցուցանէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
where starvation is felt.
Ուր իցէ քաղց.
Ի քաղցական եւ ի դարմանաւոր աշխարհիս. (Ագաթ.։)
Զքաղցականն եւ զծարաւականն ըստ բնութեան իւրում (զմարմինն՝) հաղորդ առնելով աստուածային անկարօտութեան. (Խոսրովիկ.։)
cf. Քաղցնում.
ՔԱՂՑԱՆԱԼ. Իբր Քաղցենալ.
Քաղցանալով ոչ քաղցնութիւն. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
cf. Քաղցեալ.
Քաղցեալ. նօթի. անսուաղ. քաղց ունեցօղ, քաղցած. աճ.
Քիրտն, կարօտութիւն, եւ անլիոթիւն քաղցաւորաց. (Տօնակ.։)
hungry, starving, famished.
like a famished person, greedily.
Իբրեւ քաղցեալ. անյագաբար. փափաքանօք.
Զսոյն եւ մեք քաղցելաբար ճաշակեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
Փութացաւ եկուլ զնա քաղցելաբար. (Եփր. համաբ. յորմէ եւ Տօնակ.։)
cf. Քաղցնում.
Գիտեմ ... եւ յագել եւ քաղցենալ. (Փիլիպ. ՟Դ. 12։)
Քաղցենալ առանց տրտնջելոյ, եւ յագնալ։ Յորժամ քաղցենամ, կերակրէ զիս. (Եփր. փիլիպ. եւ Եփր. աւետար.։)
Քաղցենայ, եւ ոչ ուտէ. (Մծբ. ՟Գ։)
Յոհաննէս մկրտիչն աստ աղքատացաւ, քաղցեցաւ, եւ տառապեցաւ. (Մանդ. ՟Դ։)
Ոչ քաղցեցայ արդար հացին, եւ ոչ ծարաւ է յիս բանին. (Յիսուս որդի.։)
Է՛ որ պահէ ի հացէ եւ ի ջրոյ, մինչեւ քաղցեսցի եւ ծարաւեսցի. (Մծբ. ՟Գ։)
to cause hunger, to famish, to starve.
Տալ քաղցնուլ. սովեցուցանել. անօթի պահել՝ որ ուզենայ ուտել.
(Սովեալս պահելով՝) անձանց քաղցեցուցին զառիւծսն, եւ որդւոց եւ կանանց. (Վրդն. դան.։)
cancer, gangrene, mortification, impetigo, moist tetter.
• «կերցաւ, խոլխեցգետնի հի-ւանդութիւնը» Բ. տիմ. բ. 17. Եփր. բ. տիմ. 252 Նառ. «որրիւն» Ղևտ. իա. 20. գրուած է նաև քարցկեղ, քարծկեղ, քաղցրկեղ, ո-րոնց մէջ առաջին ղ ձայնը յառաջացած է երկրորդի տտրանմանութեամբ։-Քարծկեղ ձևն ունի յատկապէս Գադիան. որ և բեե-նում է «կերիոն», այն է յն. ϰηριον «մի տե-ռաև քաղցկեղ»։
• = Բարդուած է քաղց և կեղ բառերից, ճիշտ ինչպէս գւռ. կերցաւ հոմանիշը կամ վրաց. მჭამელი մճամելի «քաղցկեղ» < ჭამა ճամա «ուտել» բայից։
• Քաղցկեղ բառը ուղիղ մեկնեց նախ Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութ. 1671, էջ 342, յետոյ ՀՀԲ, Աւետիքեան, Մեկն, թղ. պօղ. Գ. 571, ՆՀԲ. Տէրվ. Altarm. 39 և վերջին անգամ Meillet MSL 18, 251։-Իսկ քարծկեղ, որ ըստ ՆՀԲ է «քաղցկեղ», ՀԲուս. § 628 և § 3170 հա-մարում է «գերիոն բոյսը». տխալ հաս-
• կանալով Գաղիանոսի կերիոնը (տե՛ս Նորայր ՀԱ 1921, 612)։
γάγγραινα gangraena. Որպէս թէ քաղցեալ կեղ. բայց գրի եւ Քարցկեզ. Խոլխեցգետին. պալար՝ որ անյագ ճարակի ի մարմնի.
Բանք նորա իբրեւ զքաղկեղ ճարակ գտանեն. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 17։)
Ըստ ճարակօղն քաղցկեղի. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Եւ λειχήν impetigo, scabries saniosa. Որքինոտ կամ երքոյնոտ. կեղ եռացեալ՝ պէսպէս օրինակաւ.
Այր՝ յորում իցէ քոս, կամ քաղցկեղ (կամ քարցկեղ). (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
to feel hungry, to by hungry, famished;
to hunger after, to thirst for, to by greedy of, thirsty or eager for.
πεινάω, πεινέω esurio, famelicus sum. որ եւ ՔԱՂՑԵՆԱԼ, ՔԱՂՑԱՆԱԼ, ՔԱՂՑԵԼ. Կրել զքաղց. նօթի լինել. սովիլ. նմանութեամբ. Կարօտիլ. ցանկալ անյագաբար. անօթեինալ.
Մեծամեծք աղքատացն, եւ քաղցեան։ Թէ քաղցեայց, քեզ ինչ ոչ ասացից։ Անձն գործատեաց քաղցիցէ։ Իբրեւ քաղցիցէք, տրտմեսջիք։ Ոչ քաղցիցեն, եւ ոչ ծարաւեսցին։ Որ ծառայենն ինձ՝ կերիցեն, եւ դուք քաղցիջիք։ Հացիւ ոչ քաղցիցուք։ Քաղցեաք եւ ծարաւեցաք։ Եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, կերակրեա՛ զնա, կամ հա՛ս տուր նմա։ Յագեցոյց զանձինս քաղցեալս։ Այն է հանգիստ քաղցելոյն։ Բրդեա՛ քաղցելոց զհաց քո։ իբրեւ արջ քաղցեալ.եւ այլն։
Քաղցեաւ ըստ մեզ. եւ քաղցնլովն ո՛չ ըստ մեզ՝ առ յագեցութիւն երկնային բարութեանն զմեզ փոխաբերեաց։ Քաղցնում ուտել զմարմինդ. (Յհ. իմ. երեւ.։ Լմբ. սղ.։)
Քաղցիցո՛ւք ո՛վ եղբարք, եւ ծարաւեսցուք. (Վրք. հց. ՟Դ։)
mast, new wine;
full of or drunk with new wine.
γλεῦκος (որ է քաղցիկ). mustum, vinum recens. Խազմուզ. արիւն խաղողոյ այն ինչ քամեալ. Նոր գինի չեւ քաջ եռացեա. օշարակ եւ ըմպելի քաղցր՝ միանգամայն եւ մրմրուկ. ... մուստար. (լտ. մուսդում ).
Իբրեւ զտիկ քաղցուոյ կապեալ եռայ. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 19։)
Հին տիկքն ոչ կարեն հանդուրժել ուժգնութեան քաղցուոյն. (Երզն. մտթ.։)
Գղեւկոս, քաղցու. (Գաղիան.։)
sweet;
gentle.
ՔԱՂՑՈՒԵՆԻ գրի եւ ՔԱՂՑՈՒԱՅՆԻ. Քաղցենի. քաղցրաւենի. քաղցրահամ. քաղցրիկ. անոյշ.
Օգտի թզենին քաղցուենի ի կատաղի թզենւոյ անտի։ Սէր երկայնամիտ է, եւ քաղցուենի։ Ո՛ղջ լեր ինձ որդի՛ քաղցուենի. (Վեցօր. ՟Է։ Մեծբ. ՟Ժ՟Թ։ Պտմ. աղեքս.։)
համարձա՛կ է ինձ զկնի իմ եկողացն քաղցուայնի յուսովն սրտառուչ լինել զկնի զօրավարիս. (Տօնակ.։)
cf. Քաղցումն.
ՔԱՂՑՈՒԹԻՒՆ ՔԱՂՑՈՒՄՆ. Քաղց. քաղցնուլն. անօթութիւն.
Զորովայն քո լցցես դուլիութեամբ վասն քաղցութեան իւրոյ։ Ի վերայ քաղցութեան հանգեաւ (կամ յագեաւ), եւ աշխատութեամբ վաստակեցաւ, եւ քնով տկարացա. (Եփր. օրին. եւ Եփր. համաբ. ստէպ։)
Կարօղ է զքաղացութիւն իւր դարձուցանել ի լիութիւն։ Պարարիցէք սովաւ զքաղցումն նորա ըստ հոգւոյ. (Շ. մտթ. եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ի՟Ա։)
hunger.
ՔԱՂՑՈՒԹԻՒՆ ՔԱՂՑՈՒՄՆ. Քաղց. քաղցնուլն. անօթութիւն.
Զորովայն քո լցցես դուլիութեամբ վասն քաղցութեան իւրոյ։ Ի վերայ քաղցութեան հանգեաւ (կամ յագեաւ), եւ աշխատութեամբ վաստակեցաւ, եւ քնով տկարացա. (Եփր. օրին. եւ Եփր. համաբ. ստէպ։)
Կարօղ է զքաղացութիւն իւր դարձուցանել ի լիութիւն։ Պարարիցէք սովաւ զքաղցումն նորա ըստ հոգւոյ. (Շ. մտթ. եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ի՟Ա։)
cf. Քաղցեցուցանեմ.
sweet, delicious;
mild, pleasant, agreeable, charming, amiable, affable, dear, be loved;
sweetness, honey;
— or —ցունս, sweetly, softy, gently, pleasantly, nicely;
— հայեցուածք, mild, looking;
— բնաւորութիւն, good temperedness;
— բարք, gentle manners;
— յիշատակ, pleasing remembrance;
— է տեսանել, it is pleasant to see;
— է նեաց, it is a pleasure for them to;
— է ինձ, I should like;
— էր մեզ տեսանել, we saw with pleasure.
• (-ցու, -ցունք, -ցունց, -ցուք. յետին են -ցրի, -ցուի, -ցրունք) «անուշ. համեղ» ՍԳր. բառս տալիս է հարիւրի չափ ածանցներ, որոնց մէջ ներկայանում է եր-կու ձևով. 1. քաղցր, ինչ. քաղցրանալ ՍԳր. քաղցրացուցանել ՍԳր. Եզն. Ագաթ. քաղց-րաբան Կոչ. Եւագր. քաղցրալից Ոսկ. մ. գ. 17. քաղցրուսոյց Կորիւն. Ագաթ. քաղզրուտ Եփր. ասաց. Նիկ. (Յուշարձան 206).-2. քաղց-. ինչ. քաղցու «նորաքամ գինի, շիրա» Յոբ. լբ. 19. քաղցոալից Գծ. բ. 13. քաղցու-ենի «քաղցր պտուղ տուող (ծառ)» Վեցօր. 99. Մծբ. ևն։ Նոր բառեր են քաղցրաբոյր. քաղցրադաշնակ, քաղցրալեզու, քաղցրօղի ըç,
• = Այս գաղափարի համար հնդևրոպական լեզուները ներկայացնում են երեք տարբեր ռառ, որոնք են. 1) հնխ. dlkú-? որի ժա-հանգներն են յն. γλυϰός և լտ. dulcis «քաղցր». 2) հնխ. suād-, որից ունինք աանս svādú-, յն. ἠδός, դոր. ἀδός, լտ. suā-vis (<*suaduls), հսաքս. swōti, հբգ. suozi, անգսք. swέte, հհիւս. sotr, գոթ. suts, գերմ. súss, անգլ. sweet, հոլլ. zoeh «քաղցր». *) հնխ. saldu-, որից յառաջանում են միայն լիթ. saldus, լեթթ. salds, հսլ. šladuku, լեհ. slodki, ուկր. soiodkyǰ, ռուս. cладкiи «քաղցր»։ Սրանցից երեքն էլ մօ-տենում են մեր բառին, բայց ո՛չ մէկը չի ծածկում նրան, որ ըստ ձևի պահանջում է հնխ. sul-sk-։ Այս պատճառաւ էլ զանագան քննիչներ վերի ձևերը զանազան փոփռևու-թեանց ենթարկելով՝ ուզում են հասցնել նրան։ Այս փորձերի մասին տե՛ս տակը։ Երրորդ խմբի saldu-ձևը յառաջանում է հնխ. sāld-«աղ» բառից (ինչպէտ հյ. աղ և աղու), որ տալիս է հյ. աղ, աղտ, և հետ-ևաբար գործ չունի քաղցր բառի կազմու-թեան հետ։
• ՆՀԲ քաղց բառից (յոր լինի քաղզ. նուլ իբր յախորժահամ)։ Müller SWAW 38, 581, նաև 40, 4 և 41, 12, Kuhns u. Schl. Btrg. 3, 84 ևն կցում է սանս.
• svādu, լիթ. svaldus, յն. ἠδός, հսլ. šladúku, զնդ. xvāstra ևն հոմանիշ-ների հետ։ Lag. Ges. Abhnd. 31 հմմտ. զնդ. xvarəǰišta «քաղցրակեր»։ Պատկ., Изcлeд. և Տէրվ. Altarm. 65, Նախալ. 115 svādu ընտանիքի հետ։-Հիւբշ. Arm. Stud. § 287 քննում է զնդ. xva-rəz-išta ձևը, որ մեկնւում է «արմաւ (պհլ. թրգմ.), տննդառատ (Darmeste-ter), համեղագոյն (Ueldner). բայց սրա դէմ սպասելի էր հյ. *քաղձր կամ *քաղծր։ Տէրվ. Պատկեր 1891, էջ 331-4 հնխ. svadu ձևից։ Հիւնք. քա-ցախ բառից։ Müller WZKM 1895, 381 պրս. [arabic word] xvālīdan, հպրս, uwar-du, պրս. xvāl «համեղ» բառի հետ։ Հիզբշ. 502 մերժում է թէ՛ զնդ. xvaгəz-ièta «համնեռառոյն» և թէ՛ պրտ. xval ձևերը։ Այստեղ յիշատակւում է նաև Bartholomae-ի մէկ անձնական կար-ծիքը, որով քաղցր. <հնխ. svlk'hu-, իբր երկրորդ ձև զնդ. *xvərəzu-<հնխ. svlg'hu-բառի դէմ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 151 քաղց բառի հետ։ Schet-telowitz BВ 28, 290 լտ. dulcis ձևի հետ՝ իբր հնխ. dulk'u-(յիշում է Walde 246, շատ կասկածելի է համարում Boisacq 151 ծան., չի ընդունում Po-korny 1, 816)։ Patrubány ՀԱ 1908, 154 յն. ϰαλέω, լտ. calo, հբգ. halōn, գերմ. -holén բառերի հետ՝ իբր «հրա-ւիրական»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 46 չի ընդունում Scheftelovitz-ի առաջարկած *dulk'u-նախաձևը որ պիտի տար հյ. *կղս-, և նրա փոխա-րէն դնում է *dlk-s-k'u-, որ հենց նա-խալեզւում շրջուած դարձած էր *kld-s-k'u-, որից էլ քաղցր։ oštir, Btrg, ala-rod. 45 բասկ. galtz «աղ» բառի հետ է կցում։
• ԳՒՌ.-եռև. Ղրբ. Մրդ. Շմ. Սլմ. Տփ. քախցր, Տիգ. քmխցր, Մշ. քաղծր, Ալշ. քախ-ծըր, Մկ. Վն. ք'ախցր, Սչ. քախցրը, քրախցը, Ջղ. քոխցր, Զթ. քօ՛խցրը, քո՛խցրը, Ագլ. քուխցր, Սվեդ. քիւխցր, Հճ. քոխց, քօցխ, Խրբ. քարս, Բ. քառս (հաղորդեց Յովհ. Մա-նուէլեան).-Խտջ. քախցու «շիրա».-նոր բառեր են քաղցրփայտ, քաղցրիլ, քաղցրու-իլ, քաղցրումեղց (քաղց-մաղց), քաղցրա-խում, քաղցրակողինձ, քաղցրաշէն, քաղցրէ-ղէն։
γλυκύς dulcis ἠδύς, χρηστός suavis, jucundus, frugalis, utilis, probus, opimus, clemens, bonus, benignus. Անոյշ. համեղ. յոր լինի քաղցնուլ իբր յախորժահամ. նմանութեամբ՝ ախորժելի, հաճոյական. ցանկալի. հեշտալի. դիւրիչ. լաւ. ընտիր. գեղեցիկ. քաղցրաբարոյ. բարի, եւ բարերար, եւ այլն. քաղցր, անուշ.
Ի կերչէ ել կերակուր, եւ ի հզօրէ ել քաղցր։ Որպէս զի քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո, քան զմեղր բերանոյ իմոյ։ Անձին կարօտելոյ եւ դառն իբրեւ զքաղցր թուի։ Պտուղ նորա քաղցր է ի կոկորդի իմում։ Յոյժ քաղցր թզոյ։ Իբրեւ զթուզ քաղցր։ Կերա՛յք եւ արբէ՛ք զպարարտս եւ զքաղցունս. յն. զքաղցութիւնս. (եւ այլն։)
Քաղցր է տէր։ Դու միայն թագաւոր քաղցր։ Քաղցր է ողորմութիւն քո։ Քաղցր եղիցի նմա օրհնութիւն իմ։ Քաղցր քուն է ծառայի։ Քաղցր այր ողորմի, եւ տայ փոխ։ Քաղցր եւ բարերար եւ սիրելի էի զօրաց իմոց։ Առ քաղցր հեբրայեցիս ողջոյն յոյժ։ Որ քաղցր են բանիւք։ Ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք. եւ այլն։ Հեշտ եւ սիրելի ամենայնի, որպէս այնպիսին բժշկութիւն բուռն կրիցն լինելով, անուանեցաւ քաղցր. (Պղատ. տիմ.։)
Քաղցր եւ դառն ասի, որ համահամ քմացն ճանաչի։ Քաղցր եւ անուշ բարեօք լի է։ Յորդ եւ քաղցր անձկաւ փափաքելով։ Քաղցր խոնարհութեամբ։ Որ փոխեն զքաղցր ժամանակ խնամոց նորա ի դառն հատուցումն։ Ազգ գազանաց պէսպէս բնութեամբ՝ քաղցունք եւ դառինք. (Յճխ.։)
Վեհն ի տկարէն ընդոտնի, տեղի յարդարէ ուժգինն՝ քաղցուն (հեզոյն). (Նար. մծբ.։)
Ամենայն ումեք իւր սովորութիւն քաղցր է։ Բազումք են քաղցունք եւ հանդարտք։ Քաղցունս ապա յօրինէ յայս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18. 30։)
Արդար էր, այսինքն հեզ եւ քաղցր. (Շ. մտթ.։)
որում ցանկացեալ ոմն ի սրբոցն՝ ասէ. ա՛ղցր է արեւ յետ ամպոց, որպէս եւ քաղցր է հանգիստ յետ աշխատութեան. (քԱրծր. ՟Ե. 3։)
Պատառէ զքաղցր ակօսս. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Կենադանի երկրին, զոր քաղցունքն ժառանգեն. (Նախ. առակ.։)
Արբուսցէ առատութեամբ հոսանացն քաղցունց։ Այս զձեզ քաղցունս արասցէ եւ ուղղափառագոյնս. (Սարկ. աղ.։ Առ որս.։)
Զի եւ համբակագունիցն առաջնորդք բարուց քաղցունց լինիցին. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Ո՞ր է լաւագոյն, բնակել առքաղցունս քաղաքացիս, եթէ առ չարս. (Պղատ. սոկր.։)
ՔԱՂՑՐ գ. որպէս Քաղցրութիւն, կամ մեղր.
Ռետինդ քաղցու (այսինքն քաղցրութեան), ռամ հոգւոյս արբո՛ Իբր դառնութիւն եդեալ ընդ քաղցու. (Ժմ.։ Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Յովհաննէս մարախով եւ վայրենի քաղցու կերակրեալ լինէր. (Լաստ. ՟Զ։)
Քաղցր ի քուն լիցիս (կամ քունեսցես). (Առակ. ՟Ի՟Գ. 24։)
Դառնաբեր վիժանք հոգւոյն քաղցո՛ւնս բզխեսցեն. (Շ. տաղ խաչի.։)
Ճանապարհ բարւոյ եւ քաղցրի. (Լմբ. սղ. յռջբ։)
անձրեւս քաղցրունս եւ շահեկանս շնորհեսցես նոցա. (Ճ. ՟Ժ.։)
Յերկաքանչիւրոցն յարձակեալ՝ ի քաղցրնոցն եւ ի տրտմականացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։ Չարութիւն դառնին՝ ընդդէմ էր ողորմութեանն քաղցրոցն. Եփր. համաբ.։)
Սպիատակին է սպիտակագոյն, եւ քաղցութիւն դարձեալ (ի) հաւասարութիւն՝ այլ քաղցրագոյն. (Բրս. ապաշխ.։)
bearing sweet wine.
Որ բերէ յիւրմէ զքաղցր բաժակ, այս ինքն զգինի ընտիր.
Բազմոստեան տնկոյն ծաղկաւէտ ճիռն օրհնութեան եւ քաղցրաբաժակ. (Ճ. ՟Ը.։)
sweet-spoken, mealymouthed, smooth-tongued;
flattering.
χρηστολόγος suaviloquus, blandiloquus. Ոյր բանն քաղցր է ի լսելիս. քաղցրախօս. եւ Որ ինչ հայի ի քաղցրաբանութիւն.
Մեծիմաստ եւ քաղցրաբան։ զքաղցրաբանսն՝ որ զլսելիսն կախարդեն։ իբրեւ տեսանեն զձեզ քաղցրաբանս, չարախօսեն զձէնջ իբրեւ զմոգաց եւ զպատրողաց։ Յունկն քո քաղցրաբանք են (չարքն). որպէս որոգայթն թռչնոց. (Յհ. կթ.։ Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։ Լմբ. առակ.։)
Քաղցրաբան րանւք մի՛ ձկտիր։ Մի՛ իցէ թէ հայեսցիս ի նորա քաղցրաբան պատճուճանս։ Քաղցրաբան օրհնութեամբ. (Եւագր. ՟Ժ։ Կոչ. ՟Զ։ Գէ. ես.։)
sweet tongue, kind things, honeyed, fine or soft words, flattering discourse, flattery, wheedling, blarney.
χρηστολογία suavis sermo, blandiloquentia. Բան քաղցր՝ ամոքիչ ի բարին, կամ հրապուրիչ ի չար անդր. անուշ խօսք, անուշ լեզու.
ունիցիք բանս քաղցրունս ... քաղցրաբանութեամբն կակղացուցանէ ... քաղցրաբանութեամբ շահել զամենեսեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Լսէր զքաղցրարանութիւնն եւ զշնորհալի բանս երանելոյն. (Փարպ.։)
Քաղցրաբանութեամբ եւ օրհնութեամբ պատրեն զսիրտս անմեղաց. (Հռ. ՟Դ՟Զ. 18։)
Զկեղծաւոր քաղցրաբանութիւն նոցա յանդիմանելով. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Ի դէպ է ի հասակակցացն պատրիլ, եւ ի քաղցրաբանութենէն մոլորիլ ... Քաղցրաբանութեամբ ասէ ջանան արբուցանել քեզ հրապոյրս պղտորս. (Լմբ. առակ.։)
Եւ որպէս Քաղցրաձայնութիւն, մեղեդի.
Ալէլուն քաջահնչօղ ձայնիւ զհրեշտակացն քաղցրաբանութեանն օրհնաբանութիւնսն նշանակէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Խահարարութիւն.
Խոհակերութեանց վաճառ. յն. մի բառ, καπηλεία. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
eating-house keeper.
Խորագունիւ վարի ըստ զորութեան խոհավաճառիցն սեռիւ։ Մի՛ խոհավաճառ կամաւ, եւ մի ակամայ մի ոք (միայն) լինիցի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
intellect, sense.
Ցնծայր ամենայն խոհարան լսողացն որպէս բազմախորտիկս անուշահոտ ճաշակօք. (Փարպ։)
Ի հոլովմանց խոհարանի իշխանական սրտին։ Աղքատիմաստ իմոց խոհարանաց շարժումն. (Արծր. Դ. 2. 11։)
scullion;
kitchen-maid
Իբր Աշխատօղ ի խոհակերոցի.
Հայր, բարի է մեզ, թէ համարիս զմեզ մի ի խոհեակն եղբարց քոց. (Ոսկիփոր.։)
sober-minded.
Իմաստայեղց հարստութեամբ խոհեմամիտ երեւեալ։ Ժողովէ մանկունս խոհեմամիտս։ Խոհեմամիտ թագաւորն գագիկ. (Յհ. կթ.։)
to be wise or prudent.
Բանն խոհեմանայ աստուածաշունչ գրովք. (Լմբ. ժղ.։)
sober-mindedness.
Խոհեմութիւն կատարումն բանի (բանականութեան) է։ Չորք առաքինութիւնք են հոգւոյ. արութիւն, արդարութիւն, ողջախոհութիւ, խոհեմութիւն. (Սահմ. ՟Ժ։)
Օրինադրին պարտ է ջանալ՝ խոհեմութեան քաղաքացն, որչա հնար իցէ. նախախնամել, եւ զանխոհեմութիւնն ի բաց բառնալ. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆ ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆՔ. φρένες membrana praecordiorum. Թաղանթ ուղղոյ՝ որպէս ընդունարան խելաց եւ խոհեմութեան. զոր ոմանք ի հին փիլիսոփայից համարէն թաղանթ ախոնդանաց առ պորտով, ուր նստեալ իցէ միտքն՝ որպէս սարդն ի միջավայրի ոստայնին, ի դիմել ընդ ամենայն կողմն մարմնոյ մարդոյն.
Զխոհեմութիւն միջնահարիսպ աստանօր ի մէջ սոցունց եդեալ։ Եւ զայն իսկ մասն հոգւոյն՝ որ հաղորդեալ էր արութեան եւ զաւման մարտական գոլով, բնակեցուցին հպագոյն ի գլուխն՝ ի մէջ խոհեմութեանցն եւ պորտոյն սերտեալ. (Պղատ. տիմ.։)
muddy, dirty, filthy, impure, obscene;
— ձեռք, unclean hands.
βορβορώδης (յորմէ բորբորիտ). coenosus βορβορῶδες colluvies. Ունօղ զխոհերս. տղմատեսակ. Տղմային. գարշ. աղտեղի. պիղծ ինչ կամ անձն. լուալիք. աղտոտ, ցեխոտ, գարշելի.
Զի՞նչ հաւասարութիւն եղանոյ քրիստոսի, եւ խոհական սեղանոյ հրէից. (Սեբեր. ՟Ե։)
Իսկ խոհերականքն այնուհետեւ յարուցեալք յիւրաքանչիւր խաւարային դարանացն. (Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Խոճկոր.
Խոզ մի մատակ յղի՝ երեսուն խոճկործն անէր։ Ըստ թուոյ խոճկորացն ծնելոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Փաղաքշական ոգոյն, այրիկ քարուկ, խոճկորոկ (կամ խոճքորակ). (Թր. քեր.։)
to be thoughtful, anxious, absorbed in thought.
Ինքեանք միայն խոճոճելով առանձին զարմացմամբ՝ որպէս յանզգայութիւն ընկղմէին. (Փարպ.։)
capital of a column.
Սիւնք ամպեղենք, եւ խոյակք հրեղէնք. (Ագաթ.։)
to soar up, to fly on high, to dart forward, to swoop down, to rush headlong on, to dash at, to pounce on, to fall on.
Որպէս արծուի խոյացեալ ի տկար թռչունս, այսր անդր ցրուեալ տապաստ դաշտացն արկեալ վանէր. (Կաղանկտ.) (գրեալ էր, խոյացեալ, ի սխալագիր մատենիս։)
rams.
Արածեայ զխոյանս իմ։ Խոյանք իմանալի է զեկեղեցական քահանայապետութիւնս. (Մխ. ապար.։)
swelling, blotch;
schirrus, scrolula;
— պարանոցի, wen, goitre.
ռմկ. խուլ. գրի եւ ԽՈԼ. (յորմէ եւ ԽՈԼԽԵՑԳԵՏԻ) Ուռոյցք. ելունդ. խաղաւարտ, պալար. սպի. բիծ. (ըստ Հին բռ. Բողճն կամ բղճուն, գուցէ պաղպաջ)
Խոյլ. Ուռոյց՝ որ շուրջ զկոկորդաւն ի թարախոյ եւ յարենէ լցեալ ծնանի. զոր Գաղիան. բռ. խոզատանձ կոչէ վասն առաւել զխոզս լլկելոյն. որ է անստոյգ մեկնաբանութիւն։
humbly, submissively.
Կազմէ դարձեալ խոնարհաբար վասն տկարութեան լսողացն։ Խոնարհաբար եւ հանդարտապէս ասէր։ Տե՛ս զիարդ խոնարհաբար ընդունի զնա՝ լուանալով զոտս նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։ ՟Բ. 24։)
ԽՈՆԱՐՀԱԲԱՐ առեալ զտեղի. (Շ. խոստ.։)
inferior;
lower;
below.
Եւ խոնարհագոյն եւս ասէ, թէ հեղից ի վերայ տանդ դաւթի. (Ագաթ.։)
Եղիցի խոնարհագոյն, եւ մի՛ եւս բարձրասցի ի վերայ ազգաց։ Հազարաւորն իմ խոնարհագոյն է ի մէջ մանասէի։ Զկնի քո յարիցէ այլ թագաւորութիւն խոնարհագոյն քան զքեզ։ Կացուցի ի խոնարհագոյն տեղիսն յետոյ պարսպին. (Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 15։ Դտ. ՟Զ. 15։ Դան. ՟Բ. 39։ Նեեմ. ՟Դ. 13։)
Քան զկրսերս ձեր խոնարհագոյն եմ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Առ խոնարհագոյնն քան զինքն վարել եղբորորդի (առ զովա)։ Քան զխոնարհնգոյնս ի տարերացն. (Պիտ.։)
Եխից զելս ջրոյն զվերին, եւ ուղղեաց խոնարհագոյն յարեւմուտս կողմն. (՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Բ. 30։)
humble, meek, modest.
Է դեղ ամենայն վիրաց չարաց խոնարհամիտ՝ լե՛ր առ ընկերն բարեմիտ. (Շ. այբուբ.։)
to grow weak or faint, to decay, to languish, to droop.
Թառամիլ. նուաղիլ. թուլանալ. թողուլ անձամբ զանձն. (յն. խոնարհել զինքն)
Որպէս ի ցրտութիւն մարմինն (ծերոց) դառնայ տկարանայ, ըստ նմին եւ ցանկութիւնն հանդարտեալ թօշնի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
cf. Թաղեմ.
the tenth letter of the alphabet, and the sixth of the consonants;
ten, tenth.
Տառ բաղաձայն, անուանեալ Ժէ, ի կարգէ կիսաձայնից, միջակ ըստ հագագին՝ ընդ շ եւ չ.
Ժ. Զկնի տասներորդ դարու ի յաճախել գաղղիացւոց յարեւելս, որպէս նոքա ժ հնչէին զյունական տառդ γ եւ լատ. g, որ լինին ի մեզ գ, եմուտ եւ առ ոմանս ի հայոց գրել ժ ի բառս ինչ, ուր սովորաբար եդեալ լինէր գ, ուստի եղեւ անխիտր գրել՝ մագիստրոս, եւ մաժիստռ. դիոգինէս, եւ դիոժէն. տէր յովհան, եւ կիւռժան. որպէս եւ պերփեռուժէն, իբրու պորփիւրոգէն, այն է ծիրանածին։ այլ առաւել անհեթեթ է գրչութիւնն ի (Քեր. Մագ. եւ Երզն.)
witchcraft, sorcery.
Ուռութս ուսանին, եւ գրել պահարանս. եւ ի փողս ցաւածիցն արկանեն, եւ ժաժմուկս մտացածին բանից. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
horse-radish;
spurge.
բոյս բժշկական. որ եւ ասի ԿԱՂՆՉԱՆ. ռմկ. կաղնչնայ. եւս եւ աղխիս, եւ խալամանիս. յն. եւ լտ. Վայրի բողկ. ῤαφανίς ἅγρια raphanus silvestris, apios, aphius. Քաճլի պարրի, պուռչալախ։ (Բժշկարան.։)
ugliness of countenance, ghastly, dreadful look or appearance.
գարշ տեսիլ դիմաց. տգեղութիւն. ձառադիմութիւն. պէթ սուրաթ.
Վասն առաւել ժահադիմութեան ձայնէին անգեղեայ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
stink, stench, offensive smell, taint;
mephitism, miasma;
****-*****, to stench, to cause to stink, to taint.
δυσωδία, ἁηδία teterodor, foetor τὰ νωσώδη pestifera res Հոտ ժահից, գարշահոտութիւն. ապականութիւն. աղտեղութիւն. գէշ հոտ, հոտածութիւն, հոտած բան.
Պղծել զտարերս չար ժահահոտութեամբ մարմնոյ մեռելոյն. (Պիտ.։)
Ո՞չ տեսանես զարեգակն ի վերայ աղտեղութեանց ծագեալ, եւ ի ժահահոտութենէն ոչինչ վնասեալ. (Բրս. ծն.։)
Արեգակնս այս զգալի ճառագայթիւքն իւրովք զաղտեղութիւն մաքրէ, եւ զժահահոտութիւն ցամաքեցուցանէ. (Խոսր.։)
Արտաքս ժայթքէ զորս ամբարեալ մեղացն ժահահոտութիւն. (Շ. մտթ.։)
Ժահահոտութիւն բանսարկուին են մեղաց գործք. (Մաքս. ի դիոն.։)
astrologer, caster of nativities.
ὠρονόμος horas distribuens, vel regens Աստեղագէտ ծննդաբան, որ ըստ մտի բաշխէ զժամս ծագման աստեղաց՝ առ ի գուշակել զբախտ մանկան ծնելոյ յայն ինչ պահու.
Եթէ այլուր եւս դիպեսցի ժամաբաշխն եւ րոպէահամարն արտաքոյ տանն, ուր ծնաւ մանուկն, եւ ի նմին ժամաբաշխ րոպէահամար աստղագիտին պարտ եւ պատշաճ է փոյթ յանձին ունել առ ի գիտել ճանաչել զժամ մանկան՝ ուր ծնաւ. (Վեցօր. ՟Զ։)
breviary;
hours;
prayer-book.
μήν (որ է ամիս). officium (պաշտօն). breviarum (համառօտութիւն). horarium, liber horarum canonicarum Գիրք ժամակարգութեան, կամ հասարակաց աղօթից. որոյ լրագոյնն հանդերձ սաղմոսարանաւ, երգովք, եւ տօնացուցիւ կոչի Մայր կամ Ատենի ժամագիրք։ Ժմ. ձ. եւ տպ։ (Յիշատ.։)
horoscope, nativity.
ὠροσκόπος horoscopus, observans horas եւ այլն. եւ ὠροσκοπία consideratio horarum natalitiarum եւ instrumentum observandi horas Դիտօղ ժամուց. որպէս նոյն ընդ ժամաբաշխ. եւ Դիտօղութիւն ժամուց. դիտեալն աստղ կամ կողմն երկնից վասն ծննդաբանութեան.
Զեօթն աստեղսն եւ ժամադէտ ... երմէս զմրխտեայ, եւ ժամադէտն լիկտինոս. (Պտմ. աղեքս.։)
Երկակի տրոհեալ քառակի միջօրէի եւ ժամադիտի շարժմամբ. լինի իմանալ կա՛մ զաստղն, կամ զգործին դիտելոյ զաստեղս։
appointed, settled, fixed, assigned;
cf. Ժամագրութիւն;
— առնել՝ լինել, to make an appointment, to appoint, to assign the place, time, or day of meeting, or rendez-vous, cf. Ժամադրեմ, cf. Ժամանակեմ.
Վաղվաղակի իբրեւ ժամադիր ժամանակաւ բառնան կեանք հպարտացելոյն։ Իբրեւ միոյ ժամադիր ժամու շարժեալ, ի չու անկեալ. (Վեցօր. ՟Ե. ՟Ը։)
Կամ պայմանեալ ժամուք վասն տեղւոյ. տեղով ատէն դրած.
Գային հասանէին ի ժամադիր կողմանս. (Կորիւն.։)
Չուէին հասեալ ի ժամադիր տեղի պատերազմին. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
Ժամադիր ասել զտեղին՝ այն է, զոր ասաց, յետ յարութիւն իմոյ յառաջեցից քան զձեզ ի գալիլեա. (Սկեւռ. յար.։)
ԺԱՄԱԴԻՐ գ. Եդեալ ժամն եւ տեղին, եւ գործն. որ եւ ժամադրութիւն.
Վաղվաղակի հասանէին ի ժամադիրն ըստ հրամանի՝ ի կողմանս այրարատեան գաւառին. (Ագաթ.։)
Նահատակքն անցին ելին ի ժամադրի ամենայն կենդանեաց.. . ժամադիր նոցա (յերկինս), ուր ժողով լինի. (Ճ. ՟Ժ.։)
ԺԱՄԱԴԻՐ ԱՌՆԵԼ, ԺԱՄԱԴԻՐ ԼԻՆԵԼ, τάσσω, συντάσσω constituo, pango Ժամ դնել. ժամադրել. սահմանել զժամանակ եւ զտեղի. ատէն կամ տեղ որոշել.
Ժամադիր արարին ժողովրդապետքն եւ ղեւտացիքն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Որպէս ժամադիր եղեւ փարավոնի։ Առ վաղիւ ժամադիր են փակել պատել զամուրսն։ Գնացին ի գալիլեա ի լեառն՝ ուր ժամադիր եղեւ նոցա յիսուս. (Ել. ՟Ը. 12։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 27։ Մտթ. ՟Ի՟Ը. 16։)
Ժամադիր եղեալ նորա եւ սահմանեալ օր առ կիւրոս. (Նոննոս.։)
"cf. Ժամադիր առնել;
ի ժամադրեալն պահու, at the appointed time."
Տանելով հզօրապես ի մարտին ժամադրեալ տեղի. (Պիտ.։)
Բայց աշակերտք նորա գնացին՝ ի ժամադրեալ նոցա տեղին. (Յիսուս որդի.։)
Ի ժամադրողին պայման լեառն գալիլեայ. (Նար. տաղ յար.։)
appointment, time, place of meeting, rendez-vous;
fixed time, term, appointed time, assignation.
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԺԱՄԱԴԻՐ. գ. συνταγή constitutio, coordinatio ὀρισμός τοῦ καροῦ definitio temporis եւ այլն։ Դրութիւն կամ սահման ժամանակի եւ տեղւոյ. պայմանեալ ժամանակ. Դաշն բանի վասն որորշեալ ժամու՝ ժամանակի, նշանի, եւ այլն. խօսք դնելը.
Աղաղակեաց մովսէս վասն ժամադրութեան գորտոյն, որպես ժամադիր եղեւ փարաւոնի. (Ել. ՟Ը. 12։)
Ժամադրութիւն էր առն իսրայէլի առ դարանակալսն՝ հրով հանել նոցա զբոց ծխոյ քաղաքին. (Դտ. ՟Ի. 38.) (ուր յօրինակս ինչ յն. դնի, նշան)։
Կանխագոյն քան զասացեալժամադրութիւնսն յարուցեալ. (Եղիշ. թաղմ.։)
Ատէ (փոխառուն) զաւուրն ժամադրութիւնսն։ Որպէս երկունք յղւոյ են ժամադրութիւնք նոցա (վաշխառուաց). (Մանդ. ՟Զ.) (որ մերձի ի յաջորդ նշ. )։
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Սահմանեալ ժամանակ կենաց կամ կենցաղոյս. կատարած. օրհաս. կեանքին ու մահին միջոցը, մահուան կետը.
Մերձ է օր տեառն.. . իրաւանց ժամադրութեանց, որ կենցաղականաւ այսր յաւիտենիս զհանդերձելոցն ինձ կերպարանեն. (Նար. ՟Ա։)
canonical hours, divine service, hours.
Կարգաւորութիւն ժամուց, եւ աղոթք եկեղեցւոյ. Ժամերգութիւն ժամասացութիւն.
Ժամակարգութիւնն որ ի սմա՝ ոչ վայրապար, այլ մեծ իմաստութեամբ, եւ ծածկեալ խորհրդով. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ճոխացուցանէ պայծառապէս զամենայն աղօթականս ժամակարգութիւնս եկեղեցւոյ սրբոյ. (Յհ. կթ.։)
Կամեցայ հաւաքումն առնել սրբոցն բանից՝ որ վասն աղօթից եւ ժամակարգութեանց. (Ի գիրս խոսր.։)
Մի խափանիցես զժամակարգութիւնս (այսինքն զկարգեալ ժամ աղօթիցն). (Վրք. հց. ՟Բ.)
rattle;
bell-ringer.
κρόταλον crepitaculum եւ այլն. որ եւ ԺԱՄԱՁԱՅՆ. Գործի ժամ հարկանելոյ. այսինքն ազդելոյ ժողովիլ յեկեղեցին. որպէս կոչնակ ի փայտէ, եւ զանգակ, եւ այլն.
Ազդարարն ժամահար (կամ ազդարարութիւն ժամահարին) նախ ի փառաւորութիւն աստուծոյ է բոլորից հրաւիրակ, եւ դարձեալ հրեշտակական փողոյն հնչումն նշանակիչ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Հնչեցուցանել զձայն ժամահարին. (Ասող. ՟Գ. 43։)
Խաչիւ եւ ժամահարաւ բարձրաձայնութեամբ ի վերայ պարսպացն զաստուած աղաչէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Ժամահար.
Արգելին զժամաձայն հայոց ի քաղաքէն սեբաստու. (Ասող. ՟Գ. 20։)
arriving quickly;
that which hastens;
hurried, hasty, quick, prompt;
— առնել՝ կացուցանել, to cause to arrive, to forestall, to anticipate, cf. Ժամանեցուցանեմ, cf. Հասուցանեմ.
Արմատ ժամանելոյ, որպէս ժամանօղ. եւ Կանխաժաման. փութկոտ. որ կանխէ. προφθάνων prior accedens
Ժաման արարեր զնա յօրհնութիւն քաղցրութեան քո. (Սղ. ՟Ի. 4։)
chrnicler, chronologist;
chronological;
cf. Ժամանակագիրք.
Որպէս եւ պատմէ եւսեբի ժամանակագիր. (Շ. թղթ.։)
հաւանեա՛ց եւսեբի ժամանակագրի. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)
chronological.
Տումարին անուն ի մերասեր ազին լեզու թուի թէ զհամարողականն դնե թիւ, եւ զժամանակագրականն. (Գր. տղ. թղթ.)
to chronicle, to write a chronicle;
to write on chronology.
Որպէս քաղդեայք ժամանակագրեն ի բազմավէպն աղեքսանդրեայ։ Որպէս եբրայեցիք ժամանակագրեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
chronography;
chronology;
chronicle;
վրիպակք ժամանակագրութեան, anachronism.
Արժանի հաւատարմութեան առն ժամանակագրութիւնս. (Ասող. ՟Ա. 2։)
of time;
temporal, worldly;
—ս, recent, modern, of our time.
Բանականն եւ անբանն ոչ ունին ժամանակական բաժանումն. իսկ անուանեալ տեսակք ճարտասականիդ ժամանակական ունին առ միմեանս զանազանութիւնս. վասն զի բաղխոհական վասն ապառնոյ ժամանակի ունի զգոյութիւն. եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Կամ Ժամանակաւոր. ժամանակեան. անցաւոր. եղական.
expiration, falling due, term, last moment, close;
— պայման, appointed time;
assignation;
expiration of a term agreed upon.
Ընդ հազարապետօք է եւընդ գաւառապետօք մինչեւ ի ժամանակակէտ հօրն. (Գաղ. ՟Դ. 2։)
contemporary, ceetaneous, synchronous, happening at the same time.
σύγχρονος contemporaneus, coaevus, aequalis Որ իցէ ընդ այլում ի մի եւ ի նոյն ժամանակի հաւասար տեւողութեամբ.
that shows the time.
Որ ինչ ցուցանէ կամ յայտ առնէ զժամանակ. ատենը ցըցնօղ.
temporary, of short duration.
Յաղագս երկրային եւ ժամանակաւոր կենդանութեանս. (Մամբր.։)
temporary;
transitory;
—կեայ վարձք, temporal or mundane rewards;
—կեայք, earthly riches;
temporality;
—կեան, genitive of Ժամանակ.
πρόσκαιρος ad tempus manens, temporarius, caducus, fluxus, momentaneus, fragilis Առժամանակեայ. ժամանակաւոր. կենցաղական. սակաւատեւ.
Եւ կամ Ընդ Ժամանակաւ եղեալ որպէս զմեզ.
Նոյն տեսանելի եւ անտեսանելի, ժամանակեայ՝ եւ առանց ժամանակի. (Շ. թղթ.։)
Իսկ գ. Կենցաղ. կենցաղական իրք. աս աշխարքս, աս աշխրքիս բաները.
Եթէ ստուերականքն այնոքիկ, եւ որ աղցաւոր եւ առօրեայ ժամանաւէիւն պաշտպանեալ պահպանիւրՄ Անան. (եկեղ։)
to assign, appoint or fix a term.
Ժամանակեաց, եւ ասէ, վաղիւ արասցէ։ Ժամանակեցից անդ որդւոցն իսրայէլի. (Ել. ՟Թ. 5։ ՟Ի՟Թ. 43։)
to arrive;
to happen, to come to pass;
to ripen;
to be able;
to have time or leisure;
ոչ —, to have no time;
to be unable;
— ի գահ թագաւորութեան, to gain the throne, to succeed to the throne;
ժաշամեցին արդիւնքն՝ բանիցն, the words are realized.
Ի ծայրագոյն թագաւորութեանն ժամանեաց ի գահ։ Ժամանեցին ինձ աղէտք չարեաց. (Պիտ.։)
Յեղբայրութիւնն քրիստոսի ժամանեցիք։ Ամենայն բարիք՝ որ յաստուծոյ առ մեզ ժամանեն. (Սարգ. յկ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ.։)
Ժամանեցին ինձ որոգայթք մահու, կամ աւուրք նեղութեան, կամ աղքատութեան։ Արի՛ տէր, ժամանեա՛ նոցա, եւ խափանեա՛ զնոսա։ Առաւօտու աղօթք իմ ժամանեսցեն առ քեզ։ Ժամանեցին պահուց աչք իմ.եւ այլն։
Առ նախնի ժամն ժամանողաց։ Մատո՛ ժամանեա՛ (այսինքն ժամանեա՛ մատո՛) զաջդ կեցուցիչ, յօգնականութիւն ինձ սասանեցելոյս. (Նար. ՟Գ. ՟Գ. ՟Լ՟Ե։)
Զոր ոչ ժամանեմք այժմ գրել։ Զոր յայնմ ժամու ոչ ժամանեցից պաղատել. (Մագ. ՟Լ՟Թ։ Նար. ՟Հ՟Գ։)
horal, horary;
timetable;
cf. Երկաթուղի.
cruet (for the mass).
Ա՛ռ ժամանոցս զայս ի հեղուլ զգինի. (Մաշտ.։)
arrival, coming.
Ծառոց ցցութիւնք, պտղոց ժամանմունք. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Ժամանութիւն.
Ծառոց ցցութիւնք, պտղոց ժամանմունք. (Արիստ. աշխ.։)