quickly, very fast, swiftly, rapidly.
զի իբրեւ վկայութիւնքն հին ի ներքս ոչ իցեն, տկար եւ վաղվաղ երեւեցուսցէ զհաւատս եկեղեցւոյ. (Կոչ. ՟Զ։)
merchant, trader;
tradesman, shopkeeper, dealer;
մեծաքանակ կամ փոքրաքանակ —, wholesale merchant, retail-dealer;
cf. Նաւ.
ՎԱՃԱՌԱԿԱՆ. ἁγοραστής obsonator, emptor. Գնօղ առ տնին իրաց ի վաճառէ, հազարապետ կամ մատակարար տան. պազարա կիտէն, վէքիլխարճ.
woe ! alas ! oh ! ah !
— քեզ, woe to you!
— ինձ, — զիս, — զինեւ, woe is me ! how unhappy I am !
— — քաղաքդ մեծ ! woe ! woe to the great city !.
Վա՛յ ի վերայ վայի հաստատեալ կայ նոցա։ Վայ ի վերայ վայի կարդան հակառակ զօրութիւնքն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։ Լծ. ածաբ.։)
cf. Վայելք.
Ի վայելուածս վնասակար եւ գարշելի հեշտութեանց տայ մեղանչել. (Լմբ. սղ.։)
convenient, suitable, proper, congruous, pertinent, decent, becoming, fit;
well made or shaped, comely, elegant, prepossessing, genteel, pretty, graceful;
enjoyable, enjoying;
—ս, elegantly.
Թագաւոր եթէ ոչ ունի զիմաստութիւն աթոռակից իւր, ոչ կարէ ի վիճակին իւրում վայելուչ գոլ. (Եղիշ. ՟Բ։)
eloquent.
Պերճաբան. կարգաբան.
suitably, decently, properly, pertinently, aptly, justly;
comely, elegantly, genteelly, prettily, graciously.
πρεπόντως, εἱκότως decenter, convenienter, congruenter, apte, rite, jure, merito. Վայելչապէս. պատշաճաբար. ի դէպ. օրինօք. յարմարապէս. կարի քաջ. գեղեցիկ.
becoming, elegant.
Վայելչական փառք, կամ կարգ, շնորհք, պատիւ, անուն, գործ, պտուղ, տունկ, սրահք, ծնողք, տիւ. (Զքր. կթ.։ Յհ. կթ.։ Նար. հդ. եւ կուս։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ Երզն. մտթ.։ Լմբ. պտրգ.։ Պիտ.։ Ժմ.։ Խոսր.։)
to whine, to cry out, to deplore, to lament aloud;
to utter woes, to menace with woe.
ἁναβωάω, ἑκβωάω exclamo, clamito. Վա՛յ կարդալ. եղու՛կ գոչել. ճչալ. աշխարել.
whining, cry, shout, lamentation, groan, moan.
Վայելն. վա՛յ կարդալն. կոծ. ճիչ. աշխար.
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
Յանխնայ յուզէին զվայրսն։ Գաւառաց, տեղեաց, վայրաց։ Ընդէ՞ր արքայ ցայդ վայր միայն ետուր ընթեռնուլ։ Մեղուք արագաթեւք զգաւառին վայրօք եւեթ կարեն շրջել. (Եղիշ. պատմ. եւ Եղիշ. դտ.։)
Մի թէ ի վա՞յր ինչ ոք էր, կամ տկար ոք. իմա՛, նուազեալ, յետնեալ։
living in the open air;
wild, savage;
deserted, uncultivated;
լինել խորանաւ ի —ս, to dwell in tents.
ferocious, fierce, wild, savage, inhuman, cruel.
Անձրեւ հանդարտագոյն, եւ վայրագն (կարկուտ)։ Ի սառնամանիս վայրագս. (Ածաբ. կարկտ. եւ Ածաբ. աղք.։)
cf. Վայրաբնակ;
local.
Ապենիազն աստուած վայրակեաց բնակութեան եւ կայանաւոր սահմանացն. (Ագաթ. այսինքն անկարօտ տեղւոյ։)
to wander, to go wandering.
Իբրեւ երամակք վայրենիք վայրայածեալք անկարգութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
toparch.
Կարքեդոնի վայրապետն դինէոս անուն։ Դինէոս վայրապետ բռնաւորն կարքեդոնացւոց. (Ոսկիփոր.։)
cf. Գետնաքարշ;
— խորհուրդք, mean, grovelling, base thoughts.
Հրաժարեցէ՛ք յամենայն նիւթական իրաց, որ սովորեցաւ վայրաքարշ առնել զհոգի։ Զմարմնոյս մերոյ տկարութիւն, եւ զվայրաքարշ բնութիւն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Ի գիրս խոսր.։)
to disperse, to sow.
Եւ զի յանկարծակի ծանեան զնա, վայրեցան միտք նոցա առ վերջին գալուստն. (անդ։)
minute, moment, instant, point;
—, — մի, a moment, a little time;
ի — ժամանակի, ի միում վայրկենի, in a moment, at that moment, instantly;
directly, incontinently, instantaneously;
cf. Ժամ.
Ոչ կարաց վայրկեան մի (կամ վայրկենի մի) կալ ընդդէմ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
priorship, priorate, dignity of a prior;
monachism, monastic or conventual life.
Տենչացեալ կարգի վանականութեան։ Ընկալեալ զկերպարանս վանականութեան. (Փարպ.։)
Ծանր է վանականութիւն, եւ ոչ կարէ ամենայն ոք վաղվաղակի գնալ ընդ այս ճանապարհս. (Վրք. հց. ՟Ը։)
cohabiting, dwelling in the same convent or house.
Բնակակից ի նոյն վանս կամ ի բնակարանի. յարկակից.
baggage-guard.
Եթող գաւիթ զկարասին յինքենէ ի ձեռն վանապանին։ Ըստ մասին երթելոյն ի պատերազմ նոյնպէս եղիցի մասն վանապանին. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 22։ ՟Լ. 24։)
cf. Վանատուր.
Իւր դայեակ եւ վանատու խոստովանեսցի։ Ոչ զի միա՛յն բնակիցես, այլ զի եւ այլոց վանատու լինիցիս։ Թէ օտարին՝ լինիս վանատու, Քրիստոսի ես ասպնջական։ Տկարացն օգնական լինել, օտարացն վանատու. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 26. եւ փիլիպ. ՟Ժ։ Մանդ. ՟Ե։ Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
cf. Վանկ.
Յաղագս վանգի։ Փաղառութիւն (կամ վանկ) է իսկապէս պարառութիւն ձայնորդաց (այսինքն բաղաձայնից) ձայնաւորաւ կամ ձայնաւորօք. որպիսի, կար, գութ։ Իսկ պիտակապէս եւ ի նեզէ (այսինքն ի միոջէ) ձայնաւորէ. որպիսի, ա՛, է։ Յաղագս երկար վանգի. երկար փաղառութիւն լինի՝ եւ այլն. (Թր. քեր.։)
to syllable.
Կամ թէ ըստ Երզնկացւոյն՝ իբր պարփակել կամ վանգակելով պատել տառիւք եւ յանգիւք. զի կարծի նշանակել երբեմն եւ Պաշարել, վտանգել. կամ շփոթի եւ ընդ Վանգել.
enclosed by a grating;
bars, grating, trellis;
— պատուհանաց, window-grating, lattice;
blinds.
to undo, to destroy, to ruin, to upset, to overthrow, to overcome.
κατέχω teneo. Պատել պաշարել պնդապէս. կաշկանդել (իբր վանդակաւ. լծ. հյ. պնդել. պ. պէնտ կապ) կամ վկանդել. յաղթահարել. աշխատ առնել, վտանգել, տկարացուցանել. (իբր արմատ բառիս հիւանդ. որպէս եւ պ. վէնտ, է աշխատութիւն, տարժանումն).
cf. Վանորեայ.
Շինեցին վանորայս՝ ժողովեալ եղբարս։ Ի վանորայս եւ յեկեղեցիս։ Որ ի վանորայսն կարօտեալք են։ Ամենայն վանորէից։ Վասն վանորեացն (կամ վանորէից) միջագետաց. (Խոր. ՟Գ. 67։ Փարպ.։ Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ձ։ Վրք. ոսկ.։)
expulsion;
repulsion.
Ցուպ առ ի յենուլ է օգտակար, եւ առ ի վանումն թունաբեր սողնոց եւ այլոց գազանաց։ Զէն հոգեւոր յաստուծոյ առ վանումն չարին։ Ի վանումն հոգեմարտին մակեդանի. (Փիլ. ել. ՟Ա. 19։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Գր. տղ. թղթ.։)
convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.
ՎԱՆՔ κατάλυμα diversorium ξενία hospitium μονή mansio σκήνωμα tabernaculum μάνδρα caula, ovile. որ եւ ՎԱՆ. Օթեվան. իջաւան. բնակարան. կայան. դադարք. վրան. հիւրանոց. փարախ. տաղաւար.
ՎԱՆՔ. μοναστήριον, -ια monasterium, -ia λαύρα եւ այլն. Մենաստան, եւ մենաստանք, վանորայք, վանօրեայք. բնակարան միաբանակեցաց. որ եւ Փարախ, Լոռա, իբր օթարան բանաւոր ոչխարաց, միանգամայն եւ հիւրանոց.
usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.
Եթէ ոտնահար եղէ ի վերայ գլորման թշնամւոյ իմոյ, եւ ասացի ի սրտի իմում, թէ վա՛շ։ Իբրեւ փող հարկանի, նա վա՛շ վա՛շ կարդայ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 29։ ՟Լ՟Թ. 25։ տե՛ս՝ Սղ. ՟Լ՟Դ. 25։ ՟Լ՟Թ. 16։ կթ. 4։ Եզեկ. ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Զ. 2։ ՟Լ՟Զ. 2։)
Վա՛շ արարչականին բնութեան։ Վա՛շ արարչին, փա՛ռք փրկչին։ Վա՛շ բազկին բարձրելոյ, փա՛ռք ձեռինն կարկառելոյ. (Անյաղթ պորփ.։ Ճ. ՟Ը.։ Վրդն. լս.։)
Զօրաւորն զտկարն այպանելով՝ ասէ, վա՛շ քեզ, վա՛շ զիմ կռուակիցս. (Լմբ. սղ.։)
ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.
Դշխոյ վառ արփւոյն, սուրբ մայր ամենայն. րամից. խմբից մաքրազարդ կուսից, վառ ծիածան կարմիր կապուտից. (Տաղ.։ Գանձ.։)
Օրհնութիւն դրօշացն, այսինքն է նշանակն կամ վառն մեծ արքայական։ Վառ կտաւ։ Վառ նշանակ։ Ունել զվառն ձողովն սփռեալ ի ձեռին։ Վառ կտաւեայ՝ յորում կայցէ նկարեալ վիշապ. (Մաշտ. ջահկ.։)
standard, banner;
purple, royal mantle, veil, tulle, gold brocade, royal robes.
grave;
bass;
— ձայն, the sixth metre in the Armenian hymnal;
cf. Խաչվառ.
Դշխոյ վառ արփւոյն, սուրբ մայր ամենայն. րամից. խմբից մաքրազարդ կուսից, վառ ծիածան կարմիր կապուտից. (Տաղ.։ Գանձ.։)
Օրհնութիւն դրօշացն, այսինքն է նշանակն կամ վառն մեծ արքայական։ Վառ կտաւ։ Վառ նշանակ։ Ունել զվառն ձողովն սփռեալ ի ձեռին։ Վառ կտաւեայ՝ յորում կայցէ նկարեալ վիշապ. (Մաշտ. ջահկ.։)
to light up, to set fire to, to fire;
to fire, to inflame, to enliven, to inspirit, to vivify, to cheer, to raise the spirits of, to urge on, to excite, to rouse;
to arm, to equip, to fit out;
to put on, to attire, to dress, to bedeck;
վառեալ բորբոքել, to inflame, to heat, to electrify, to fill with enthusiasm, to enrapture, to fire;
— զդրօշս, to hoist the colours.
Յորժամ կին մարդ զամենայն ինչ զառնն առեալ՝ զանդամօքն վառիցէ, տառապանք են առնն։ Յորժամ զոսկին ի գլուխ եւ յականջս եւ ի բազուկս վառիցէ, կարճին այնուհետեւ ձեռք առնն յողորմութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Սովն բռնադատեալ յորովայն՝ վառէ զաջ գողոյն կարկառուլ ի քո տուն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
cf. Վառվռուկ.
(Բժշկարան.) ուր դնի.
work, labour, toil;
pains, trouble, fatigue;
merit, worth, service;
profit, gain, earnings;
tired, fatigued;
— ծառայութեան, service rendered;
— ձեռաց, handiwork;
— արքունի, military service;
գիրք —ոց, Geoponics;
— առնել, to tire, to fatigue, to weary;
— լինել, to labour, to work, to toil, to work hard, to strive, to fatigue or tire oneself with, to be fatigued or tired.
Եւ ես գոհ էի զվաստակոց քոց։ Սրտի մտօք եկեալ էին ի վաստակ արքունի (պատերազմի)։ Ի ծառայութեան վաստակս։ Համայն եւ զայս վաստակոյս (թարգմանութեան) կարգումն կատարեա՛։ Տարեալ ի գլուխ զգործ մեծ հոգեւոր վաստակոյն. (Ագաթ.։ Եղիշ.։ Փարպ.։)
bad, wicked, vile, low;
cowardly, weak, pusillanimous, dastardly, craven-hearted, unmanly, poor-spirited or mean-spirited;
idle, lazy, slothful, sluggish;
damage, loss, hurt, ruin, misfortune;
— անուն, infamy, brand of infamy;
— արանց, the most cowardly of men, the basest of wretches.
Ի կարօտութեան է ամենայն վատ։ Ճանապարհք վատաց կցեալ են փշովք։ Ե՛րթ առ մրջիւն ո՛վ վատ։ Մինչեւ ցե՞րբ յորսայսեալ կաս ո՛վ վատ։ Զվատ յորժամ յուղի առաքես, ասէ, առիւծ ունի զճանապարհս։ Ծառայ չար եւ վատ.եւ այլն։
unhappy, unfortunate, unlucky, ill-starred.
Ու՞ր բողոքեմ զյանկարծադէպ պատուհասառաք բարկութիւն, զոր վատաբախտիկս անձն կատարէ ի վերայ իմ չարահնար փութով. (Պիտ.։)
bad temperament, evil disposition, ill nature;
— օդոյ, inclemency of the weather;
Երկար ամանակաւ պահեն զվատախառնութեանցն բերս։ Բարեխառնութեան եւ վատախառնութեան մարմնոյն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
ill-starred, luckless, unfortunate;
— առնել, to render unhappy, to oppress, cf. Թշուառացուցանեմ, cf. Վատթարեմ;
to discomfit, to overcome.
Անձուկ լաշկարաւ վատախտարակ արարեալ՝ այսրէն դարձուցանէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
(Իսկ Հին բռ. հայելով ի նախընթաց բառսդ՝ անձուկ լաշկար, շփոթ իմն գրէ.)
cf. Վատառողջ.
Վատ՝ վտիտ՝ տկար մարմնով։
of frail or weak constitution, sickly, delicate, puling, gracile, thin, valetudinarian, languid, weak.
Վատ ըստ առողջութեան. եւ Առիթ վատութեան առողջութեան. վնասակար.
want of courage, cowardice, poltroonery, cowardliness, pusillanimity, weakness, despondency, loss of heart.
Բարի է ոչ տալ կարծիս, եւ զվատասրտութիւն մեր յայտ առնել. (Մխ. առակ.։)
cf. Վատիմ.
ՎԱՏԵՄ ՎԱՏԻՄ. ἁμβλύνομαι, ἁμβλυώττω, -σσω , ἁμβλυωπέω hebetor, obtundor, caecutio. Վատանալ աչաց՝ այսինքն տկարանալ ի ծերութենէ. վատիլ տեսութեան, նուազիլ, պակասիլ, կասիլ ի զօրութենէ. շլանալ. բթիլ. եւ Տկարանալ ո՛ր եւ է իրաց.
to be weak of sight;
to have sore eyes;
աչք իւր վատեալ էին, his eyes were dim;
cf. Վատեմ;
cf. Վատանամ.
Որպէս Տկարանալ աչաց. cf. ՎԱՏԵՄ, իմ։
bad, wicked, low, vile, base, contemptible, ignoble, degenerate, unworthy, puny, sorry;
cowardly.
ՎԱՏԹԱՐ. φαῦλος vitiosus χείρων deterior, pejor. Չար. ախտաւոր. մոլի, անկարգ. ցած.
evil-doing, wicked, malicious.
Չարագործ. անկարգ.
cf. Վատազգի.
Ո՛վ ծառայ քրիստոսի, մի՛ ինչ ուսցիս (կամ կրեսցես) վատթարազգի, հաւատովք քաջալերեցի՛ր։ Յոյժ վատթարազգի եւ կարճմտութիւն է կարծելն, թէ եւ այլն։ Ինքն ըստ ինքեան եւ ո՛չ ուրեք է՝ ոչ վատթարազգի (վիճակ), եւ ոչ բարետոհմութիւն ազգի. (Ածաբ. աղք. եւ կիպր։ Նիւս. կուս.։)
badly, ill.
Ոչ վատթարս բժիշկս զմեզ կարծէք ... եթէ վատթարապէս եւ եթէ ուղղապէս զայգ կարծէք. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
to render worse, to cause to degenerate, to debase, to corrupt, to deteriorate, to alter;
to weaken, to abase, to undo, to defeat, to rout;
to insult, to defame, to dishonour;
to despise.
κακίζω vitupero. կր. ἤττων γίνομαι minor fio, ignavus fio, superor ὁνειδίζω exprobro τροπάω in fugam verto. Վատթար կացուցանել, եւ որպէս զվատթար թշնամանել. նկուն առնել. տկարացուցանել. յանպիտանութիւն դարձուցանել. յամօթ առնել. կորանօք ի բաց վանել. անարգել. ընդ վայր հարկանել. նախատել. խաղք ընել. սըմքեցնել. կր. նկուն լինել. խաղք ըլլալ. սըմքել.
Նախատէր վատթարելով զվախտանդ (իբրեւ զտկար). (Պտմ. վր.։)
Աղանդն հեթանոսական յայտնեցաւ ի վատթարել թագաւորութեանն արշակունեաց. այսինքն ի տկարանալ. (Խոր. ՟Գ. 47։)