rendering master or lord, giving possession or power over.
· Calfa
Որ արարն զոք տէր եւ իշխան.
to render or make master, to cause to rule or govern;
to authorize, to empower;
to effectuate, to fulfil.
· Calfa
Յանձնիշխան կամացն ի քէն ծնեալ (զախտ՝) սնուցեր, գրգեցեր, եւ ի քեզ տիրացուցեր. (Անյաղթ հց. իմ.։)
κυρίευειν ποιέω dominicari facio. Տալ տիրանալ. տէր եւ իշխան կացուցանել.
befitting our Lord's glory.
· Calfa
Բարեգոյակ ստեղծեալ կամս եւ անձնիշխանականս, ընդ նմին բնաւորեալ եւ երկիւղ տիրափառական. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
· Calfa
Զիմանալի զիշխանն եւ զառաջնորդն եւ զնախկինն, յորմէ այլքն տիրին եւ վարին. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Տիրապէս.
· Calfa
Երկաքանչիւրքն զիշխանութեամբն եւ զտիրողաբարն յայտ առնեն զմահն. (Նանայ.։)
domination, authority, power.
· Calfa
κυριότης dominatio κυρία dominatus. Տէրութիւն. տէր գոլն. տիրելն. տիրապետութիւն. իշխանութիւն.
to be sad, sorry, afflicted, chagrined, to grieve, to take to heart;
to wither, to fade.
· Calfa
σκοτάζομαι, συμπίπτω, συγχύομαι obscuror, concido, confundor ἁσχάλλω doleo, moereo, tristor σκυθρωπάζω vultu tetrico et tristi sum. Տխուր լինել. ի թուխս համակիլ. այլագունիլ. խոժոռիլ. թխանալ. անշքանալ. նսեմանալ. տրտմիլ. սգալ. մշխուլ ըլլալ, երեսը կախել.
cf. Հիւանդանոց.
· Calfa
Նոյնպէս եւ ի տկարանոցս՝ հայել եւ տեսչաւորել։ Ոմանք յազատաց ի վերայ տկարանոցաց ունին իշխանութիւնս, եւ առնեն. (Կանոն.։)
Յաղագս տկարանոցաց։ Ոմանք ի տկարանոցս իշխանութիւն առնեն։ Յանդգնի զայսպիսի ինչ առնել ի տկարանոցս. (Մխ. դտ.։)
indigestible.
· Calfa
Զի եւ մի՛ տհալ կերակրովք գեղեցիկ շինուած մարմնոյն շփոթեալ խանգարիցի. (Եղիշ. միանձն.։)
to be or become a child;
to behave as a child;
to act the child;
to grow or become young again.
· Calfa
Որ տղայացաւն այսօր յանարատ ի կուսէն։ Անսկիզբն որդի անճառաբար տղայացեալ՝ ի խանձարուրս պատեցար. (Շար.)
impoliteness, incivility, ungraciousness, rudeness, grossness, rusticity, brutality, barbarity, inhumanity;
տմարդութեամբ, disobligingly, uncivilly, roughly, rudely, churlishly, boorishly, brutally, cruelly, barbarously, inhumanly.
· Calfa
Ո՞րքան է տմարդութիւն այնոցիկ, որ ընդ միմեանց փրկութիւն խանդան։ Դատաւոր առնէ զմանուկ կրտսեր՝ ծերոցն տմարդութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
poorly, penuriously, in poverty.
· Calfa
Որով (խանձաբրովք) ի ծննդեանն աւուր տնանկաբար վերասքօղեցաւ. (Նար. խչ.։)
guardian, door-keeper, porter;
a stay-at-home.
· Calfa
Այրն իշխան է, եւ նա ընդ իշխանութեամբ. վասն որոյ եւ տնապան է. (Մխ. երեմ.։)
adj. s. planter, gardener;
Creator.
· Calfa
Յայնմ դրախտի ծառ կենաց. իսկ աստ խաչն լուսոյ փոխանակ նորա ի նոյն տնկագործէ կանգնեալ արմատացաւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to plant;
to constitute, to place, to establish, to collocate.
· Calfa
Անարգեցան զոհք եւ պատարագք, եւ փոխանակ նոցա աղօթքն տնկեցան. (Մծբ. ՟Դ. (տպ. ընտրեցան)։)
economy;
stewardship, housekeeping, management, direction, administration, distribution;
Providence;
the mystery of the incarnation;
առտնին, քաղաքական —, domestic, political economy.
· Calfa
Աւանդէ նմա (պետրոսի) զտնտեսութիւն եւ զիշխանութիւն եղբարց իւրոց։ Որովհետեւ արարէք տնտեսուի եղբարց՝ ինձ արարէք։ Ոչ է բաւական սերմանց եւեթ արկանելն, աղլեւ բազում տնտեսութեան յետ այսորիկ կարօտիմք, մերժել զթռչունսն, հատանել զփուշսն, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Շ. յկ. ՟Կ՟Թ։)
cf. Տնտես. director, manager, administrator.
· Calfa
Եպիսկոպոսք են, եւ տնօրէնք եկեղեցւոյ։ Թագաւորական իրաւանցն տնօրէն է ուղղիչ։ Իշխանն յաղագս մարմնոց տնօրէն լինելոյ՝ հարկս հանէ յաշխարհէն։ Ընդ հակռակս եղեալ իրերաց՝ չարի եւ մեղաց միմեանց գտաք տնօրէնք. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Տնտեսութիւն;
disposition, measure;
տնօրէնութեան տեղիք, the Holy places.
· Calfa
Ո՛չ առ ինչս իսկ, եւ տնտեսութիւնս, եւ զօրավարութիւնս, եւ առ այլսն իշխանութեանց. (Պղատ. սոկր.։)
Ամենեքեան՝ որ հակառակ կան ճշմարտութեան, փոխանակ լինին ճշմարտութեանն. եւ այս տնօրէնութեամբ եղեւ. (Ճ. ՟Բ.)
cf. Տուգան;
damage, loss, disadvantage, prejudice, injury, wrong;
տուժիւք անձին, at one's expense;
փոխարինել տուժիցն, to indemnify, to recompense.
· Calfa
ՏՈՅԺ մանաւանդ ՏՈՅԺՔ. որ եւ ասի ՏՈՒՐԺՔ. ζημία mulcta, poena, damnum. Տուգանք. վնասն պահանջեալ (իրաւամբք կամ յանիրաւի) ի հատուցանել. պատիժ վնասուն. փոխարէնն վնասակարուե՝ զրկանաց եւ յանցանաց. արկածք. նեղութիւնք, եւ ծախք փոխանակ անցից անցելոց.
to torment, to harass, to vex, to ill-treat.
· Calfa
Իսկ նոր ձ. (Փիլ.) փոխանակ տոշկելոյ՝ մեկնաբար գրէ մաշել։
burning.
· Calfa
Որպէս զի մի՛ զախարհ լուցցէ տոչորական՝ սաստիկ հըրատըն բոցագոյն եւ կիզական։ Երրորդ՝ մախանք ինչ նախանձու եւ խեռական, որով մաշէ զհոգին հըրով տոչորական (մախանքն). (Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Տուգանք.
· Calfa
Եղիցի պատմուճանի տուգանք յաղթողիս. մեկնակ տուգան զգրաւին հատուսցէ։ Գրաւականին տուգանս հատուսցուք. եւ ի քէն մահու տուգանս փոխանակ անհաւանութեան պահանջեսցուք. (Փիլ. սամփս.։)
giver, donor.
· Calfa
Փառաւոր առնէին զաստուած՝ զտուիչն այնպիսի իշխանութեան՝ մարդկան. (Մտթ. ՟Թ. 8։)
Տուիչ բարեաց։ Որ կենաց տուիչ է, եւ դարմանիչ։ Գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեանն՝ զանիշխանութիւնն արար պատճառ։ Զտուիչ եւ զլցուցիչ ամենայն բարութեանց։ Տուիչ պարգեւաց է ինքնաբուն բարի։ Զտուիչ ն ամենայն շնորհաց. (Յճխ. Եզնիկ.։ Փարպ.։ Նար.։ Սարգ.։)
gift, donation;
collation;
tradition;
giving in, delivery, surrender;
— օրինաց, legislation, forming laws;
— եօթանասնից, the Septuagint.
· Calfa
Ոչ ասացին, թէ զանցանեն զօրինօքն մովսեսի, այլ թէ տըւչութեամբ ծերոցն։ Ընդէ՞ր անցանէք զպատուիրանաւն աստուծոյ վասն ձերոյ տըւչութեան։ յոյժ նախանձախնդիր էի հայրենի տըւչութեանց իմոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26. եւ Ոսկ. գաղ.։)
commerce, traffic, trade;
interchange, exchange;
conference, communication, correspondence, frequentation, society;
commercial, mercantile, trading;
— շնչոյ, respiration, breath;
— ամուսնութեանց, marriages, weddings;
դադարումն —ից, stagnation of business, of affairs;
ի յետին — շնչոյն, at the last moment or gasp;
— առնել, to trade, to traffic, to negotiate;
ի — գեղարդանցն ճայթիւն որոտման ելանէր, a sound as of thunder proceeded from the clash of the spears;
cf. Թեւակոխեմ.
· Calfa
Հարցումն եւ պատասխանիք, եւ տուրեւառք վիճմանց. (Աթ. ՟Թ։)
merchant, trader;
տուրեւառիկք or —իկ փոփոխումն, շահաւետութիւն, վաճառք, commerce, trade;
ի —իկ վաճառս ընդ ուրուք բերիլ, to trade, to negotiate, to traffic.
· Calfa
Պարսից եւ մարաց զմիմեամբք ելանելով տուրեւառիկ փոխանորդութեամբ մինչեւ յաւուրս մեր. (Սարկ. պտմ. առ սամ.։)
box, case, chest;
cf. Խնկաման. book-case;
small square;
— սահուն, movable, running or drop-box;
չքնաղագիւտք ի յակունս՝ պահին ի —ս մանունս, precious things are packed in small parcels.
· Calfa
ՏՈՒՓ. πλινθίς laterculus. Խորշ աղիւսակաց գծագրելոց ի տումարս եւ ի ժամանակական կանոնս, եւ յաստիճանս ազգականութեան. խանէ.
impression, stamp, print, mark, figure, form;
impression;
— գործել յոք, to produce an impression on a person;
fixation
· Calfa
Իշխանականին (մտաց) մարգարէիցն տպաւորութիւն լեալ հանդերձելոցն որպէս մերձակայիցն. (Առ որս. ՟Է։)
s. zool. screech-owl.
· Calfa
Փոխանակ քաղցրաձայնութեան երգոցն՝ այժմ բուէճք եւ տտաղեղունք դասագլուխք են. (Լաստ. ՟Ժ։)
logician.
· Calfa
Մեծն պղատոնէս հարցմունս եւ պատասխանիս. ի տրամաբանսն իւրում գրեաց. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
logic;
սուտ —, paralogy.
· Calfa
ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. διάλογος dialogus, colloquium. Տրամախօսութիւն. գիտնաւոր խօսակցութիւն հարցմամբ եւ պատասխանւով.
to see, to perceive;
to regard, to contemplate;
to observe, to consider, to remark, to examine;
to know;
to provide, to supply, to furnish;
to take care of, to tend;
to go to see, to visit;
to spy, to watch;
— զմիմեանս պատերազմաւ, to engage in war amongst themselves;
to grapple with each other;
— զպէտս ուրուք, to provide with necessaries;
զտուն —, to manage household or domestic affairs;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
տեսէք զինչ լսէքդ, pay attention to what you hear;
տեսջիր, զամենայն նշանսն արասցես, take care to work all the wonders;
աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ, God will provide himself with a lamb for the burnt offering;
հիւանդ էի եւ տեսէք զիս, I was sick, and you visited me;
տես ինձ, see, you see;
ապա թէ ոչ՝ տեսից վասն քո, if not you will see how I will pay you;
տես քեզ արս զօրաւորս, choose valiant men to accompany you.
· Calfa
Ոճով ասի յայլ հոլով փոխանակ հայցականի.
seeing;
prophet, seer.
· Calfa
Խօսեալ յօրէնս տեսանողօք։ Բաշխելով իշխանաբար զպարգեւս քո տեսանողաց մարգարէիցն. (Շար.։)
leaf-bearing, petali-ferous.
· Calfa
Փոխանակ տերեւաբեր աղաւնոյն՝ հոգին սուրբ. (Անան. եկեղ։)
girt with leaves;
— լինել, to be -.
· Calfa
Լուծեր զերկունս նախաստեղծին, զտերեւապատն ի խանձարրին. (Յիսուս որդի.։)
Estate, State;
domination, rule, power;
sovereignty, empire;
Barony, lordship;
—ք, the dominions;
— ձեր, Your Majesty;
առաջի քոյոյ հզօր տէրութեանդ, before your high Majesty;
— քո ազգէ մինչեւ յազգ, your dominion endures throughout all generations.
· Calfa
Եթէ աթոռք, եթէ տէրութիւնք, եթէ պետութիւք, եթէ իշխանութիւնք. (Կողոս. ՟Ա. 16։)
Զօրութեանց եւ տէրութեանց, իշխանութեանց եւ պետութեանց. (Շար.։)
κυρεία dominatio, dominatus. եւս եւ imperium, dominium, ditio եւ այլն. Տէրն գոլ. իշխանութիւն, եւ տարածութիւն իշխանութեան. իրաւունք ի վերայ այլոց կամ գոյից.
vicar. capitular, substitute;
lieutenant.
· Calfa
ՏԵՂԱՊԱՀ. Ժառանգ աթոռոյ տէրութեան. իշխան աշխարհի. թագաւոր տեղւոյն.
ՏԵՂԱՊԱՀ. Փոխանորդ. երեւեցուցիչ իշխանութեան տեառն իւրոյ.
τοποτηρητής loci servator, locum tenens, vicarius, successor. Որ պահէ զտեղի ուրուք՝ նստելով փոխանակ նորա. յաջորդ իբր լռելյեայն. առաջնորդ. տե՛ս եւ ԱԹՈՌԱԿԱԼ՝ իբր յաջորդ.
lieutenancy;
cf. Տեղակալութիւն.
· Calfa
Իշխանութիւն տեղապահի. յառաջնորդութիւն իբր լռելեայն. առաջնորդութիւն.
change of place, translocation, displacing, removal;
locomotion;
translocation;
cf. Տեղապահութիւն.
· Calfa
ՏԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ. իբր Տեղափոխանութիւն. փոխանորդութիւն ի մի աթոռ՝ փոխանակ սեպհականին.
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
· Calfa
Տեղի պատասխանւոյ առնուցու վասն ամբաստանութեանն. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 16։)
նխ.գ. Ի ՏԵՂԻ, Ի ՏԵՂՒՈՋ. նխ.գ. Փոխանակ. եւ Փոխանակութիւն.
Ի տեղի նորա կարգել։ Արձակեաց զմարզիկսն յիւրաքանչիւր տեղիս, եւ զայլս ի տեղիս նոցա փոխանակ առ իւր կոչեաց. (Խոր. ՟Գ. 51։ Եղիշ. ՟Ա։)
attentive, mindful, docile, meek.
· Calfa
Քաջալուր եւ նախանձաւոր օրինացն Քրիստոսի. (Համամ առակ.։)
well disciplined, educated, instructed, versed or exercised.
· Calfa
Եւ որ յ՛ արութեանն էին քաջակիրթք, նախանձու վառէ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
high-born, of good birth, noble, illustrious.
· Calfa
Ի մեծ իշխանէն՝ ի քաջատոհմիկ եւ ի բարեգփառ գլխոյն իմմէ զրկեալ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Քաջատոհմիկ էր ըստ յոբայն։ Հոգ արար աբրահամ քաջատոհմիկ միածնին յաղագս ամուսնութեան՝ ազնուական լծակցութեան։ Զի մի՛ ժանտանայցէ քաջատոհմութիւնն՝ փոխանորդութեամբ ծառայական ազգին խառնակեալ. (Նիւս. թէոդոր. եւ Նիւս. երգ.։)
Քաջատոհմիկ պերճութիւն իշխանաց եւ նախարարաց հայոց. (Յհ. կթ.։)
high birth, nobility.
· Calfa
Ըստ անհասանելւոյ աստուածութեանն զքաջատոհմութիւնն ո՞բաւեսցէ պատմել ... Երկրաւորս այս քաջատոհմութիւն յայսցանէ ծանուցանի, ի փարթամութենէ, յիշխանութենէ, եւ այլն։ Աղաւաղեալ առաքինութեանցն քաջատոհմութիւն ... ի քաջատոհմութենէ զարմի, ի թագազարդ գահից. (Սկեւռ. եսայ. եւ Սկեւռ. ի լմբ.։)
adj. s. cf. Քառադիմի.
· Calfa
Քեւանայ ումեմն քառադիմակի՝ նախանձարկու պատկերի (ռեմփայ). (Նար. ՟Ծ՟Ա ըստ Ամովսայ. ՟Ե. 26։)
adj. s. cf. Քառադիմի.
· Calfa
Քեւանայ ումեմն քառադիմակի՝ նախանձարկու պատկերի (ռեմփայ). (Նար. ՟Ծ՟Ա ըստ Ամովսայ. ՟Ե. 26։)
four-faced, square;
tetrahedron.
· Calfa
Քեւանայ ումեմն քառադիմակի՝ նախանձարկու պատկերի (ռեմփայ). (Նար. ՟Ծ՟Ա ըստ Ամովսայ. ՟Ե. 26։)
four-coloured.
· Calfa
Զքառերանգ նիւթս զարդու արքունական ճեմարանիս, զիշխանականին ասեմ մասունս. (Սկեւռ. լմբ.։)