to repulse, to reprove, to refute, to contradict;
ի բաց —, to refuse, to reject;
to suffice, to be sufficient.
(լծ. եբր հիրխիգ ). Հեռի առնել, կամ հերի՛ք է ասելով՝ ի բաց մերժել. ի բաց վարել կամ վանել. հալածել. յաղթահարել.
Դիմեալ ի վերայ չորիցն՝ հերքէր՝ թագաւորաց։ Հերքեալ զդժուարապատահ դիպուածսն. (Պիտ.։)
refutation;
— բանից, confutation.
ՀԵՐՔՈՒԹԻՒՆ ՀԵՐՔՈՒՄՆ. Հերքելն, իլն. մերժումն. վանումն.
tire of a wheel.
Թէ կռուեցուցանես զմրջիւն յանուի ի կողմանէ հեցին, չժամանէ մրջիւնն եւ ո՛չ զերիր մասն հեցի միոյ ընթանալ. (Շիր.։)
Յորժամ անիւ շրջանակիցի, եւ մրջիւն մի ի խեցին գնայցէ. (Եզնիկ.։)
to grow stronger, to become more powerful, to make or render oneself potent, mighty;
to gather strength, to be strengthened.
ἱσχυρός εἱμι fortis sum κατισχύω, κατακρατέω confortor, praevaleo. Զօրանալ. զգենուլ զզօրութիւն. արիանալ. զօրաւոր գտանիլ. ուժ առնել կամ ունենալ, կտրիճ ըլլալ, ուժովնալ.
Աստուծոյ անտես առնելով հզօրացաւ նա։ Զհզօրացեալ դիւացն բաժանեսցէ զաւար. (Իգն.։ Աթ. ՟Թ։)
cf. Հզօրագոյնս.
ἱσχυρῶς fortiter, valide, vehementer. որ եւ ՀԶՕՐԱԲԱՐ. Քաջութեամբ. արիաբար. պնդապէս. սաստկապէս. ուժգին. ուժով, կտրճի պէս, սաստիկ կերպով.
to render stronger, more powerful;
to strengthen, to invigorate, to fortify.
Զօրացուցանել. ամրացուցանել. ուժովցընել, ամրցընել, ուժ եւ սիրտ տալ.
Հզօրացուսցէ զիս ի ժամ պատերազմի։ Հզօրացոյց մարտնչել ի յաղթել. (Եփր. թագ.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Դ։)
sturdy, robust, very strong, very stout.
Երիտասարդք հզօրեղք. յն. ուժով քաջավայելուչք. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 26։)
cf. Հզօրագոյնս.
Կարի հզօրապէս. մեծաւ զօրութեամբ. անվանելի ուժով. ահագին քաջութեամբ.
Զնիգս դժոխաց աղարտել կամ այրել՝ հզօրեղապէս։ Կենագործեաց հզօրեղապէս զերամս արդարոց. (Պտրգ.։ Շար.։)
strengthening, invigorating.
unhappy, unfortunate, miserable, wretched.
Պա՛տրոկղէ, ինձ հիքիս կարի յոյժ սիրեցեալ անձին. (Քեր. թր. ի Հոմերոսէ։)
wonderful, surprising, marvelous, astonishing, stupendous, ravishing, charming.
Հիանալոյ արժանի. սքանչելի. սխրալի.
Նշանն յոյժ փառաւոր էր եւ հիանալի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։)
Ահագին միանգամայն եւ հիանալի։ Իբրեւ զհիանալի գործս սքանչելեաց։ Հիանալիք բազմաժողովն ցուցանիլ լսողաց. (Պիտ.։)
to wonder, to marvel, to be astonished, surprised, amazed;
to fall into ecstasies or raptures, to fall from the clouds;
հիացեալ զարմանամ, I am lost in wonder, I am filled with admiration.
Հիացաւ իբրեւ ժամ մի։ Կայի հիացեալ։ Եւ եղեւ ընդ հիանալն նոցա վասն այնորիկ։ Հիանային վասն նոցա, թէ զի՞նչ արդեօք լինիցի այն.եւ այլն։
admiration, astonishment, surprise, wonder;
charm, enchantment;
ecstasy;
աստուածահրաշ —, rapture, trance, divine ecstasy;
— or ի — ածել, — արկանել, cf. Հիացուցանեմ;
լինել ի —, to be the admiration of;
արկանել — ի վերայ ուրուք, to plunge into ecstasies, to enrapture;
— է մտաց լսել, it is surprising to hear.
Սոսկալի հիացմամբ եւ դողութեամբ հեծեմ, որ եւ պատմելս ինձ յոյժ հիացումն արկանէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի հիացման եղեալ զարմանայր։ Հիացումն լինէր ժողովրդեանն. (ՃՃ.։)
Զոր եւ մարգարէն հիացմամբ ասէ։ Զի՞նչ հիացումն՝ քան աստուծոյ մարդ լինել։ Հրաշափառապէս են աստուածայինքն ամենայն եւ բարձրագոյն, եւ մեծաց հիացմանց առիթ. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
to astonish, to surprise, to amaze, to astound, to enchant, to charm to admiration, to strike with amazement.
Ո՜վ մեծի խորհրդեանս եւ զարմանալեացս, որ բաւական է հիացուցանել եւ զյոյժ թանձրագոյնս մտօք. (Իգն.։)
as, for example.
Հի՛կէն, իբրու յականս կայծին դժուարագիծ։ Եթէ ոք մակաստացական, հի՛կէն, իմաստուն. (Մագ. լ։)
why ? for what reason ?.
Հի՞մ դրժօղ երկեղին. (Ածաբ. մկրտ.։)
founder;
institutor.
Հիմնադիրք աւետարանիս. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
to be founded, established, built.
cf. Հիմնեմ.
Ի սկզբանէ զերկիր հիմնացուցեր։ Յորժամ հիմնացուցանէր զերկիր. (Կիւրղ. գանձ.։ Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Զսեղանս եւ զաւազանս անշարժաբար հիմնացուցանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Հիմնեմ.
Զօրացոյց հոգւոյն սքանչելեօք ի կալ անշարժ հիմնաւորեալ. (Համամ առակ.։)
excavating or digging the foundation.
cf. Հիմնեմ.
Ինքն հիմնեցոյց զնա բարձրեալն։ Կայ եւ ունի զանհրաժարելին հիմնեցուցեալ վայելչութիւն։ Հիմնեցուցանես զայս քար գովեստի. (Աթ. ՟Ա։ Պիտ.։ Նար. մծբ.։)
marauder, plunderer, robber, brigand;
— առնել, to go marauding, to plunder, to pillage, to sack, to ravage, to rifle.
Դրժող ըստ աւազակաց եւ հինահարաց. (Տօնակ.։)
marauding, plundering, invasion, pillage.
Հինահարութեամբ ուղխեալ յաշխարհ հեղեղեն։ Ի գերութեան տանել հինահարութեամբ։ Վարին յաւազակութիւնս, եւ յաւարիցն հինահարութիւնս։ Ի դժնդակ հինահարութենէն զերծեալք. (Պիտ.։)
barbarous.
Պատերազմն, յաղթութիւն հինաւանդին, յաւարի բաժանել. (Ոսկ. ես. ՟Ը։)
five;
fifth;
երիւք հնգօք ամօք, for fifteen years, for three lustra;
պակաս քան զյիսուն հնգիւ չափ, forty five;
որ օր — էր ամսոյն, on the fifth day of the month.
of five parts;
to fifths.
Որոյ են գինգ մասունք կամ բաժինք. եւ Հնգեքին մասունքն.
Այժմ (ի) հինգամասանց երկուս հազիւ ընկալան մարդիկ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
of five years, five years old;
— շրջան ուսմանց, quinquennium.
ՀԻՆԳԱՄԵԱՅ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ. πενταετής quinquennis, quinquennalis. Ուր հաշուին ամք հինգ. հնգից ամաց (միջոց, ժամանակ, անձն). հինգ տարուան կամ տարեկան .... որ եւ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ.
Մանկունք չորքամեայք եւ հինգամեաք։ Հինգամեա կամ վեցամեայ մանուկ։ Հինգամեա լռութիւն կամ ժամանակ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի։ Լմբ. սղ.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
quinquennial;
cf. Հինգամեայ.
ՀԻՆԳԱՄԵԱՅ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ. մենի, ից. ա. Ուր հաշուին ամք հինգ. հնգից ամաց (միջոց, ժամանակ, անձն). հինգ տարուան կամ տարեկան. որ եւ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ.
Մանկունք չորքամեայք եւ հինգամեաք։ Հինգամեա կամ վեցամեայ մանուկ։ Հինգամեա լռութիւն կամ ժամանակ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի։ Լմբ. սղ.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
of five months.
Հինգամսեայ ժամանակ. (Լմբ. յայտն.։)
pentagonal, quinquangular.
sulphur, brimstone;
պտաել, օծանել ծծմբով, to dip in, or to mix with sulphur.
ԾԾՈՒՄԲ գրի եւ որպէս ռմկ. ԾԾՈՒՄ, ԾՐԾՈՒՄ. θεῖον sulphor հանք դեղին՝ գարշահոտ, լուցկիք հրոյ, դիւրաւառ, եւ դժնդակ բոցով. ... եբր. կաֆրիթ.
the little finger.
to become lean, extenuated, weakened, debilitated.
ԾՄՐԴԻԼ. Կարի ծմրեալ, յոյժ ճմրեալ, ճնշճնշեալ լինել. ճմըրդքած ըլլալ.
to be grieved, cast down, disheartened, unnerved;
to take to heart, to fret;
ծմրեալ ի տրտմութենէ, weighed down with sadness, sorrowful, oppressed with grief.
to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
Տխրութեամբ ծնցես որդիս։ Յղացաւ, եւ ծնաւ զկային։ Եւ յաւել ծնանել զեղբայր նորա զհաբէլ։ Սէթ ծնաւ զենովս։ Ծնեաւ ուստերս եւ դուստերս։ Ծնան իւրեանց որդիս։ Օրն, յորում ես ծնայ (ի մօրէ)։ Մարդ աշխատութեամբ ծնանի։ Զամենայն արու՝ որ ծնանիցի եբրայեցւոց, ի գետ ընկեսջիք։ Ոչխար կամ այծ՝ յորժամ ծնանիցին.եւ այլն։
Յանհնազանդութենէ ամենայն դժնդակութիւնք ծնանին. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զգարնանոյս ծնանի ժամանակ. (Պիտ.։)
asparagus.
ԾՆԵԲԵԿ կամ ԾՆԷԲԵԿ. ἁσπάραγος asparagus. իտ. sparago, gi. Բերք բանջարոյ ուղղաբերձ, թզաչափ, որ ընդ ծնանիլն եւ բեկանի, այսինքն առ օրին հատանի, մինչդեռ է փափուկ ախորժահամ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
Վասն հիլիոնի, եւ որ է ծնեբեկն։ Ծնեբեկն վայրի խոտ է եւ չախորժայ զվաստակն. (Վստկ.։)
child-birth, birth;
generation.
Յորժամ առ ի ծնելութիւն տռփանք բաղձանացն սկսանին. (Փիլ. լին.։)
an Armenian note.
ԾՆԵՐ կամ ԾՆԿՆԵՐ. Ըստ երաժշտաց է անուն խազի։ (Ոսկիփոր.։ Շար.։)
cf. Ծներ.
ԾՆԵՐ կամ ԾՆԿՆԵՐ. Ըստ երաժշտաց է անուն խազի։ (Ոսկիփոր.։ Շար.։)
to exhaust, to tire out;
to depress, to overdo;
tomortify, to emaciate, to weaken, to make lean.
Նոքա որ զանբժշկական ախտն ծնկէին զայրանային առ ցաւսն։ Հեռիւ եւ նախանձու ծկնէին։ Առ հեռ եւ առ նախանձ ծնկեալ՝ նենգաւ գնայր ընդ դաւիթ։ Քանզի ծնկին ի նոյն ոգիքն եւ միտքն. (Ոսկ. ես.։)
calculator of nativities, astrologer, genethliatic.
γενεθλιαλόγος genethlialogus. Որ գուշակէ եւ խօսի հայելով ի ժամ ծննդեան ուրուք. աստղահմայ. ախտարակայ.
horoscope;
ascendant, nativity.
ԾՆՆԴԱԲԱՇԽ ԾՆՆԴՈՑՔ. ԾՆՆԴԱԲԱՇԽ ԲԱԽՏ. ԾՆՆԴԱԲԱՇԽԱԿԱՆՆ. ԾՆՆԴԱԲԱՇԽՈՒԹԻՒՆ. cf. ԾՆՆԴԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. ըստ ՟բ նշ. այսինքն Աստեղաբաշխութիւն ախտարական. ախտարք. եւ Արհեստ աստղահմայութեան. եւ Դիրք աստեղաց ի ժամանակի ծննդեան ուրուք. եւ Կարգ ծննդեան կենդանեաց մտածեալ ըստ նմանութեան կենդանատեսակաց մտածելոց յաստեղատունս. γένεσις genitura, positus caeli tempore nativitatis եւ այլն.
Ուստի ծննդաբաշխականն եւ բժշկականն բաղկանայ։ Ըստ ծննդաբաշխութեան արականք են խոյ, երկաւոր, առիւծ, եւ այլն։ Ծննդաբաշխութիւնն բաժանի ի տեսակս երիս, ի խոնաւայինս, ի ցամաքայինս, յերկակենցաղս. (Տօնակ.։)
genitor, parent;
engendering;
prolific, productive, fruitful.
Յաւուրս գարնանոյ ծննդագործ ժամանակին արմատանայ եւ բուսանի. (Ոսկիփոր.։)
lying-in, parturient, bringing forth a child;
possessing the faculty of reproduction, generative, fruitful, prolific;
fertile;
— մասունք or ծննդականդ, genital organs, the privy parts;
— կին, woman in childbirth.
Ամպ է ծննդական ջրոյ։ Պահելն ծննդական ժամանակացն զգեղեցկագոյն բոլորումն. (Արիստ. աշխ.։)
Զեօթնեակն ասեմ, եւ զայն՝ որ հանդերձ վեցերեկաւն ծննդականաւ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
time for child-birth or delivery.
Կարգ եւ ժամանակ ծննդեան.
twin-born, twin;
coeval, of the same age;
innate, inborn.
childbirth, confinement, delivery, lying-in;
birth, nativity, filiation;
origin, rise, source;
generation, race, offspring;
infant or child;
fruit, production;
effect;
horoscope, nativity;
—ք, posterity, children, descendants;
խթումն ծննդեան, Christmas-eve;
— Քրիստոսի, Christmas, nativity of our Lord;
—ք or գիրք ծննդոց, Genesis;
վերստին —, regeneration, renewing;
միւսանգամ —, resurrection;
— մտաց, conception, conceit;
— լուսնի, new moon;
— փոխոյ, interest;
usury;
— կենդանեաց, brood, litter, covey;
մերձ ի —, near lying-in;
about to bring forth young;
կալ ի ծննդոց, to cease from bearing, to become sterile;
օր ծննրոց, anniversary of birth-day;
երկիր ծննդեան իմոյ, my native country or soil, birth-place, home.
Եկաց ի ծննդենէ։ Դժուարածին եղեւ ի ծննդեանն։ Ժամանակ ծննդեան յամուրաց։ Ոչխարի եւ արջառոյ ծնունդ արձակեալ է (այսինքն սկսեալ են ծնանել զգառինս եւ զորթս). եւ այլն։
Ե՛րթ յերկիր ծննդեան քոյ։ Տօն ծննդոց էր փարաւոնի։ Ի ծննդենէ իմմէ մինչեւ ցայժմ։ Օր մահուան իւրոյ քան զօր ծննդեան իւրոյ։ Գիրք ծննդեան յիսուսի քրիստոսի։ Բազումք ի ծննդեան նորա խնդասցեն, եւ այլն։
Ծնունդ չար զհայր իւր անիծանէ։ Ծնունդք եւ որդիք ձեր։ Ծնունդք նոցա ընդ նոսա։ Զծնունդս ենակայ։ Ի ծննդոցն ռափայ կամ սկայից։ Ծննդեամբք որովայնի, եւ ծննդեամբք խաչանց քոց։ Օձք ծնունդք իժից։ Եւ ահա ծնունդ մարախոյ գայր։ Մի՛ եղիցի ծնունդ որթոյ։ Գիտէի ոչ զնա, թէ ծնունդ որթոյ։ Գիտէի ոչ զնա, թէ ծնունդ իցէ սոցա. եւ այլն։
Եւ ժամ իցէ ծննդեան լուսնի. (Վրդն. պտմ.։)
Եւ անդ լուսնին իսկ հասանէ ժամ ծընընդեան. (Երզն. ոտ. երկն։)
Հուր այրիչ եւ սուր սատակիչ են ծնունդք փոխոց։ Իժից ծնունդն զորովայն մօրն ծակեն եւ ելանեն, եւ փոխոց ծնունդքն զոգիս շահողացն ծակեալ պատառեն։ Եւ վաշխիցն վաշխ՝ չար ծննդոց չար թոռունս ծնուցանես. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
to assist a woman in lying-in;
to aid in bringing forth.
Յորժամ ծնուցանիցէք զկանայս եբրայեցիս. (Ել. ՟Ա. 16։)
geunection, kneeling.