predicted, foretold, prophesied.
cf. Նախաստեղծ.
Նորոգել զհնութիւն յառաջաստեղծ մարդոյն. (Մաշտ.։)
cf. Յառաջադիմութիւն;
progression;
— հասակի, growth, increase;
— ի պատուի, promotion;
ի վատթարն —, getting worse, deterioration;
demoralization.
Կրթելովն տացէ նմա յառաջատուութիւն՝ վերանալ ի կատարելութիւն արհեստի։ Այսպիսի յառաջատումն եւ յաստիճանէ յաստիճան արդարութեան ելս ցուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
in the beginning, primitively.
Զի երեւեսցի նախագիտութիւնն յառաջնմէ, եւ զկնի այնորիկ ի գլուխ ելցէ, եւ այլն։ Յառաջնմէ բարձրագոյն ինչ ոչ լուան։ Եւ արդ տե՛ս յառաջնմէ՛ ասէ, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22. 30։ ՟Բ. 22։)
first, firstly;
antecedently.
Զի երեւեսցի նախագիտութիւնն յառաջնմէ, եւ զկնի այնորիկ ի գլուխ ելցէ, եւ այլն։ Յառաջնմէ բարձրագոյն ինչ ոչ լուան։ Եւ արդ տե՛ս յառաջնմէ՛ ասէ, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22. 30։ ՟Բ. 22։)
to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.
Ոչ յարեաւ մանուկն։ Բազումք ի ննջեցելոց ի հող երկրի՝ յարիցեն։ Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան։ Որդի մարդոյ ի մեռելոց յարիցէ։ Յերիր աւուր յարիցէ։ Յարեաւ. չէ աստ։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Քրիստոս յարուցեալ է. եւ այլն։
gazing, stare;
contemplation.
Ճահաւորեցան մարդկային ընթացք առ միայնակ յառումն նպատակի ընտրութեան. (Նար. մծբ.։)
cf. Յասմին.
Ուտի. լինի ի նմա ձիթենի, վայրնկենի, եւ յասմիկ։ Յերջանիկն արաբիա՝ յասմին, վարդ մանուշակ. (Խոր. աշխարհ.։)
Ուտի. լինի ի նմա ձիթենի, վայրնկենի, եւ յասմիկ։ Յերջանիկն արաբիա՝ յասմին, վարդ մանուշակ. (Խոր. աշխարհ.։)
jessamine, jasmine.
Ուտի. լինի ի նմա ձիթենի, վայրնկենի, եւ յասմիկ։ Յերջանիկն արաբիա՝ յասմին, վարդ մանուշակ. (Խոր. աշխարհ.։)
from God, of God.
Յաստուածուստ արժանանալ քեզ այսպիսի մրցմանց. Ոչ ի մարդոյ ընկալաւ զշնորհս առաքելութեան, այլ յԱստուածուստ. (Մագ. ՟Ա. ՟Բ։)
solidly bottomed;
paved.
Այս ծով՝ անդորր երեւի մարդկան ըստ Դաւթի՝ յատակաւոր կարծր պնդութեամբ. (Նար. մծբ.։)
to raze to the ground, to cast down, to dismantle, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to demolish utterly;
to exterminate, to annihilate, to kill, to cause to perish;
to pave, to flag, to cover with pavement.
(որպէս թէ ցյատակել. լծ. եւ սատակել) ἑδαφίζω solo aequo, humi prosterno κατασκάπτω, καταστρέφω, ἑρημόω suffodio, subverto, everto, desolo, devasto. կր. ἑδαφοῦμαι, ἑδαφίζομαι solo aequor, ut solum fio. Որպէս զյատակ գետնոյ կացուցանել. քանդել մինչեւ ի յատակն. տապալել. հիմնայատակ՝ հարթայատակ առնել. եւ Բնաջինջ առնել, կորուսանել կործանել զշինուած եւ զմարդ.
properly, specially, particularly, expressly, precisely.
Աստուած էր՝ որ երեւեցաւն մարդ, պարտ էր՝ զի զմարդկայինս եւ զաստուածայինս ցուցցէ յատկաբար. (Իգն.։)
cf. Յատկաբար.
Հասարակաբար, այլ ոչ յատկապէս ումեք։ Հասարակաբար, որգունակ, մարդ. եւ յատկապէս, ո՛րգոն, Պօղոս։ Յատկապէս յանուանէ յիշեալ. (Պորփ.։ Թր. քեր.։ Բրսղ. մրկ.։)
Յատկապէս մարդ (կոչէր Արիոս զՔրիստոս՝ ուրանալով զաստուածութիւնն). (Աթ. ՟Ը։)
own, essential.
ἱδιότατος, εἱδικώτατος propriissimus, specialissimus. որ եւ ՅԱՏԿԱԳՈՅՆ. Կարի յատուկ. տիրապէս սեպհական. որպէս մարդոյ՝ բանականն.
property, attribute, particular, peculiarity, peculiar character;
— լեզուի, the character or genius of a language.
Ի յատկութեանց բաղկացաւ իւրաքանչիւր (բան անհատի)։ Մարդոյն (ըստ տեսակի) յատկութիւն՝ եղիցի նոյն ի վերայ յոլովից (այսինքն ամենայն մարդոյ). (Պորփ.։)
proper, own, particular, special, peculiar, private;
essential, natural;
alone, separate;
singular, unexampled, alone of its kind;
cutting, sharp, taunting (answer);
cf. Յատկաբար;
— անուն, proper name.
Յաղագս յատկի։ Մարդոյ ծիծաղականն, եւ ձիոյ խխնջականն. այսոքիկ իսկապէս յատուկք ասին. (Պորփ.։)
Պա՛րտ է զհասարակն յատկաւն բարդել. եւ հասարակ է մարդն, իսկ յատուկ է Պետրոս. (Ոսկիփոր.։)
Ի կնոջէ ծնանելն՝ մարդոյ է, իսկ ի կուսէ՝ Աստուծոյ յատուկ. (Իգն.։)
Իբրեւ առաքինի արանց եւ արդարոց ետես զձեւ նոցա՝ յատուկ յայլոց. (Ոսկ. գծ.։)
Ոչ մարդ լոկ, եւ ոչ Աստուած սոսկ կամ լոկ կամ յատուկ, այլ՝ Աստուած եւ մարդ. (ՃՃ. եւ այլն։)
Ոչ եւեթ յատուկ մերձաւորագոյնք կատարեն մարդիկ։ Յատուկ զզոփալն միայն յիրաւի յինքեանս բերեն. (Պիտ.։)
adjacent, adjoining, contiguous, next, attached, joined;
equal, conformable;
always, continually, incessantly;
— եւ նման, — եւ յարմար, quite alike, resembling;
— միանգամայն, all at once;
— եւեթ, — եւ հանապազ, successively, often, frequently, very often, many times.
Յար եւ մերձաւոր վկայեն գրոց բնաւորական բնութիւնք մարդկան. (Լմբ. ովս.։)
Ոչինչ է անպիտանագոյն, եթէ մարդ յա՛ր հանգստեամբ եւ խրախութեամբ փափկացեալ. (Ոսկ. գծ.։)
ever-open.
Յարաբացուն ունելով զբերան մտաց առ ի լնուլ սովաւ զորովայն ներքին մարդոյն սրբոյ՝ աճել զաճումն Աստուծոյ. (Յհ. իմ. յիշ. կան.։)
always present;
inherent, innate, inborn.
Որպէս ամենայնին եւ միշտ յարագոյ է յատուկն, այսպէս եւ անանջատական պատահումն։ Յատուկն՝ միայնում տեսակի յարագո՛յ է, որպէս ծիծաղականն մարդում. (Պորփ.։)
presence.
Հզօրացեալն ի վերայ մարդկային բնութեանս մահ՝ յարագոյութեամբ Աստուածութեանն աներեւութացաւ. (Բրս. ծն.։)
ever-living, imperishable, everlasting, permanent, perpetual;
continually, always, incessantly;
constantly, eternally;
epact;
preter-imperfect;
celestial hemisphere.
ՅԱՐԱԿԱՅ՝ Ըստ քերականաց. παρακείμενος . Անցեալ ժամանակ՝ անկատար, որ իբր առընթեր կայ. որ եւ ՅԱՐԱԿԱՅԱԿԱՆ. (ըստ արդեաց՝ յարակատար)
adjoining, contiguous, joined, united, connected;
accessory;
— մասնիկ, particle, affix, suffix;
—ք, accessories;
attendant circumstances.
Որ յարակիցն է ումեք ըստ պատուոյ, ո՛չ է մն, կամ միոյ ամենայն իրօք, այլ յաւէտ այլոյ։ (Նեստորի է) յարակից ասել մարդ Աստուծոյ. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ. եւ ՟Ի՟Զ։)
to join, to conjoin, to connect, to league.
Ասեն (նեստորականք), թէ Աստուածն բան մարդ յարակցեաց յինքն։ Որք որոշենն յերկուս որդիս զմին Քրիստոս եւ որդի՝ մարդ յԱստուած յարակցեալ ասելով։ Յարակցի եւ աշակերտ առ վարդապետ իւր ըստ ուսումնասիրութեան. (Պրպմ.։)
Որպէս էին հոգի եւ մարմին յարակցեալ ի մարդն յԱստուծոյ արարեալ. (Եպիփ. յար. կամ Ոսկ. յեզեկ. ըստ Ճ. ՟Գ.։)
con junction, connexion, coherence, cohesion, adhesion;
affinity;
— գաղափարաց, association of ideas;
— ընտրական, elective affinity.
Զյարակցութեանն եղանակ պատմելով՝ պարգեւեալ նմա ասեն առ ի նմանէ զհաւասարութիւն պատուոյն։ Ո՛չ ուրեմն է սոսկ յարակցութեամբ առ Աստուածն բան՝ պատուեալ մարդ Քրիստոս. (Պրպմ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Ա։)
Լապտերս զկուսութեանն շնորհս կոչէ, եւ զսրբութեանն յարակցութիւն. եւ իւղ զմարդասիրութիւնն եւ զողորմութիւն. (Ոսկ. մտթ.։)
Մարմնոյ եւ ոգւոյ յարակցութիւն է մարդ. (Բրս. հց.։)
Կատարեալ ունի Տէր (ի մարդանալն՝) յարակցմամբն առ յարակցութիւն. (Եփր. աւետար. (որ է ոճ օտար ի հայկաբանութենէ)։)
conjunction;
texture.
Առանց յարահիւսման մարմնոյ ծնեալ՝ ոչ կարէ մարդ լինել. (Եփր. աւետար.։)
to denominate, to name, to call.
Դպիր ի դպրութենէ յարանուանեցաւ, եւ արդար յարդարութենէն. (Դամասկ.) (իմա՛ զայս ըստ տրամաբանից. ուր ըստ քերականաց՝ ի դպիր բառէն ածանցմամբ յարանուն լինի դպրութիւն, որպէս եւ յարդարոյ արդարութիւն)։
denominative;
concrete.
παρώνυμος, -ον denominativus, -um. Յարակից ընդ այլ անուն՝ իբր բարդեալ կամ ածանցեալ քերականօրէն ի նոյն անուանէ.
perpetual motion;
mutation, alteration.
Բնութեամբ ունէր մարդն զյարաշարժութիւն՝ առ սկզբնատիպն վերաբերելով. (Անան. ի պետր.։)
to accompany everywhere.
Կանայս ընդ իւր յարաշրջիկ առնելով՝ մարգարէս կարդայր զնոսա. (Ճ. ՟Ա.։)
example, model;
idea, design;
prototype;
paradigm.
Կենդանեացն են աննշանք եւ տարազարդք ձայնք. եւ յարացոյց քեզ փող եւ քնար. (Փիլ. լիւս.։)
dwelling under the same roof, in the same house, cohabiting.
Ոգիք մարդկան՝ իմացական բնութիւն ... յարկակից մարմնոյ. (Եղիշ. հոգ.։)
Քուն՝ ծուլիցն խօսակից եւ յարկակից եւ վարդապետ. (Մաշկ.։)
cf. Յարկեմ.
Հաստատեցէ՛ք զիս իւղով, եւ գեղեցկազարդ խնձորով յարկեալ ծածկեցէ՛ք. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
roofer;
— կղմնտրօք, tiler;
— հերձաքարիւ, slater;
— յարդիւ, thatcher.
to assail, to affront, to attack, to storm the breach;
to dash, rush or fall upon, to pounce upon with violence, to dart or fall on;
— ի ներքս, to enter violently, forcibly, impetuously;
արտաքս —, to make a sortie;
— ի դարանացն, to leap from one's hiding-place;
cf. Զհետ;
— յոք, to attack one;
to affront, to provoke;
յիրեարս —, to attack each other, to fall upon one another.
Էր ազատ արդեօք, եթէ ի մեզ էր երբեմն յարձակելն, եւ երբեմն ոչ յարձակելն. (Նիւս. բն.։)
to adapt, to make proper or fit, to qualify, to proportion, to accommodate, to arrange, to adjust;
to tune, to accord, to put in tune.
ՅԱՐՄԱՐԵՄ ՅԱՐՄԱՐԻՄ. ἀρμόζω, ἑφαρμόττω, -ομαι apto, adapto πλέκω, συνπλέκω necto, connecto եւ quadro, convenio, congruo. Յարմար առնել, եւ լինել. յարել. յարդարել. յերիւրել. ի դէպ պատշաճել. միաբանել, իլ. յօրինել. կարգաւորել. յօդել. կցկցել. շարայարել. ձեւացուցանել. կեղծել. յարմարցընել.
to root, to take root, to last, to continue, to be permanent.
Լացէ՛ք ի վերայ Յովսիայ. քանզի նա եղեւ պատճառ արդարութեանն, այն որ զյիսուն եւ զեօթն ամ յաւուրս նորա յարմնեցաւ (կամ յարըմնեցաւ). (Եփր. ՟բ. մնաց.։)
resurrection;
act of rising;
elation, puffing up, pride, haughtiness;
օր յարութեան, sunday.
Յարութեամբ իւրով զյարութիւն մեզ պարգեւեաց։ Ծանուցեր քո յարութեամբդ զյարութիւն մեր։ Դու ես Քրիստոս, կեանք եւ յարութիւն ազգի մարդկան (այսինքն յարուցիչ). (Շար.։)
Հայր յորդւոյ եւ ի հոգւոյ առաքեալ անուանիլ անյա՛ր է. այլորդի մարդացաւ, զի անուանն յարութեամբ՝ անձամբ որդի մարդոյ անուանեսցի. (Ոսկիփոր.։)
to raise, to raise up, to cause to appear;
to erect, to set upright;
to awake, to wake up, to arouse;
to revive, to resuscitate, to bring to life again;
to stir up, to excite, to suscitate, to cause to revolt, to agitate, to move, to provoke;
to raise, to build, to elevate, to erect, to set up, to construct;
— զաւակ, to give sons or posterity;
զօր —, to raise troops, to make levies of soldiers;
— հողմ ի ծովու, to cause a wind to blow on the sea;
— վրէժխնդրութիւն, to take revenge or vengeance;
— բանս, to circulate false reports;
— զամբաստանութիւն, to accuse, to charge;
cf. Թշնամի.
Հանգեաւ իբրեւ զառիւծ. եւ ո՞ յարուցանիցէ զնա։ Տեսանիցես անկեալ ի ճանապարհի, յարուցանելով յարուսցես ընդ նմա։ Յարուցանել դատաւորս, կամ մարգարէս։ Հողմ հիւսիսոյ զամպս յարուցանէ։ Եւ Տէր յարոյց հողմ ի ծովուն։ Յարուցանել բանս, կամ հալածանս, կամ սատան, կամ վրէժխնդրութիւն։ Զամենայն երիտասարդս յարուցից ի վերայ նորա. եւ այլն։
Մի թէ մեռելո՞ց առնիցես սքանչելիս, կամ բժի՞շկք յարուցանիցեն։ Ես յարուցից զնա յաւուրն յետնում։ Զղազար կոչեաց եւեթ ի գերեզմանէն, եւ յարոյց զնա ի մեռելոց, եւ այլն։ Զիա՞րդ կարէ ասեն նման գոլ յարուցեալն ի մեռելոց՝ յարուցողին զնա ... Լուծէ՛ք զտաճարս զայս, եւ յերիս աւուրս յարուցից զսա. արդ յա՛յտ է որոց զգուշանանն, եթէ մարմնոյն յարուցելոյ՝ որդի ասի յարուցեալ ի մեռելոց. (Աթ. ՟Ա։)
to assume, to arrogate, to take too much on oneself, to pretend to, to presume.
Ոչ բաւականացաւ չարեօք մարդկան, այլեւ առ Աստուած եւս, եւ առ Սուրբս նորա յաւակնեալ։ Աստուածորդի զնա ձայնէր, զի այնու փքացեալ՝ առ հուրն յաւակնեալ զինքն տայցէ. (Արծր. ՟Ա. 14։)
addition, increase, overplus, surplus, accession, augmentation;
rest, residue;
— գրոց, մատենից, addition, supplement, appendix;
— չարեաց, redundant malice;
—ք որովայնի, excrement;
թափել զ—ս որովայնի, to ease oneself, to go to stool.
Շինուածն յաւելուածով ի նուաստութենէ ի կատարումն ելանէ։ Նոքա չարչարէին, զի յաւելուած արդարութեան առնիցեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. եւ ՟Ժ։)
increase, increment;
multiplication.
Յաւելաւ (օրէն) վասն յանցաւորութեան. եւ եցոյց վասն նոցա, թէ յաւելուածութիւն եղեւ։ Խնդրեսցո՛ւք զարքայութիւն եւ զարդարութիւն նորա, զի ընկալցուք ի տեառնէ զյաւելուածութիւն. (Մծբ. ՟Բ. ՟Զ։)
Աճեցուցեալ յաւելուածութեան կարգաւ։ Նիւթական աշխարհս յաւելուածութեամբ առ զկատարելութիւն իւր (ի բուսոց մինչեւ ի մարդն). (Արշ.։)
to add, to increase, to augment;
to join, to adjoin, to insert, to interpolate, to apply, to supply;
to reckon, to add up;
— խօսել, to repeat, to say again, to reply, to rejoin;
— ի զօրութիւն, to redouble one's strength;
— ոյժ ումեք, to sustain another's efforts;
— զինչս իւր, to increase one's wealth;
աւուրս յաւուրս —, to lengthen life;
— զվարձս ծառայի, to raise the wages of a domestic;
յաւել յիս զօրութիւն, it gave me new strength;
եւ յաւել ծնանել, and then brought forth;
ոչ եւս յաւելից անիծանել, will never curse again;
մի եւս յաւելուցուք տեսանել զերեսս իմ, see my face no more.
προστίθημι, προσδίδωμι appono, addo, adjicio, jungo, augeo. Առաւելուլ. աճեցուցանել. առատացուցանել. ի վերայ բերել. բարդել. ժողովել. ամփոփել. կրկնել. երկրորդել. յարել զբան ի բան. էւելցընել.
to augment, to be multiplied, to grow, to increase, to be enlarged;
to adhere to, to go over to, to add, to join, to incorporate;
մեռաւ եւ յաւելաւ յազգ իւր, he died and was gathered to his fathers;
cf. Հայր.
προστίθημι, προσδίδωμι appono, addo, adjicio, jungo, augeo. Առաւելուլ. աճեցուցանել. առատացուցանել. ի վերայ բերել. բարդել. ժողովել. ամփոփել. կրկնել. երկրորդել. յարել զբան ի բան. էւելցընել.
cf. Յաւելուած;
addition.
Եւ արդ ի փիւնիկեցւոց վկայութիւնն զի՞նչ պարտ իցէ աւելի յաւելումն (յն. յաւելուլ). (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Յաւէժ.
Զտարագրեալ մարդն յաւեժական կենացն՝ վերադարձուսցէ. (Զքր. կթ.։)
more;
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
cf. Յաւէժ;
— կամ նուազ, more or less.
Եւ զայն ոչ միայն քաջութեամբն՝ քան եթէ յաւէտ իմաստութեամբ յարդարեալ հնազանդեցոյց։ Իմաստնագոյնք ցուցան քան զամենեսեան, եւ յաւէտ բարգաւաճեալք։ Եղծանելի՛ է ո՛չ զյոյժ հաւաստին, եւ ոչ զյաւէտ կարելին. (Պիտ.։)
Ի փառաբանութիւն Աստուծոյ յաւէտ եւ միշտ պարապելով։ Միշտ բանիւ վարդապետիցէք, եւ գործով զնոյն յաւէտ առնիցէք. (Խոսր.։)
cf. Յաւէժ;
— քաջք, immortal heroes.
Որ զի յաւէրժ նոքա կարացին դէպ վերոյ ամենայնց լինել մարդկան. (Պիտ.։)
eternity;
perpetuity;
age;
life;
world;
—, —ս, always, perpetually, eternally;
—ենից, ի —ենից, ab eterno, from all eternity, since the world is world;
ի —ենից ոք ոչ լուաւ, such a thing was never heard of since the world began;
—ս —ենից, for ever and ever, to all ages, ever world without end, everlastingly, eternally;
հանդերձեալ —, future life;
— աշխարհի, duration of the world.
Արքայութիւն քո արքայութիւն յաւիտենից։ Յուշ լիցին քեզ աւուրքն յաւիտենից։ Զամենայն յաւիտեանս ետ ի սիրտս նոցա։ Գնաց մարդ ի տուն իւր յաւիտենից (յն. յաւիտենի իւրոյ).եւ այլն։
established from the beginning of the world, from time immemorial, perpetual, eternal.
Զայրն արդար՝ հայր աշխարհի երկրակալ՝ յաւիտենադիր ուխտիւն կացուցեալ։ Յաւիտենադիր սահմանացն Աստուծոյ հնազանդեալ գնասցեն. (Ագաթ.։)