licking, lapping;
dog-por-ridge, (made of meal and water for the dogs);
bread boiled in water.
Babylonian
Որպէս առակ պատկերի աստեղն ռեփանայ բաբելականի. (Նար. ՟Ի։)
cf. Աճեցական.
Աճելականք եւս՝ բոյսք եւ տունկք եւ սերմանք. (Խոսրով.։)
Բաժանի ի ծննդական, ի սննդական, յաճելական։ Աճելական ծանուցանելով զբնութիւնս. (Խոսրովիկ.։)
encloistered, arrested, enclosed, detained, imprisoned.
Որ արգելականս պահէին զորդիսն քո. Պանդուխտ եւ արգելական։ Արգելականք ի կուսաստանաց անտի ի դրունս ընթանային. (Իմ. ՟Ժ՟Ը 4։ Ես. ՟Խ՟Թ 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ 19։)
Արգելականք բերդին քակեալ ի միաբանութենէ ուխտին. (Արծր. ՟Գ 2։)
Սովական եւ արգելականք լեալ էին (առիւծքն դանիէլի) ի սովորութենէ կերակրոցն իւրեանց. (Ոսկ. պհ. Ոսկ. նին.։)
Աւերեաց զդժոխս, եւ զորոց անդ արգելականացն հոգւոց արձակեալ բազմութիւն՝ յարեաւ երեքօրեայ. (Պրպմ. ՟Լ՟Դ։)
Պահապանքն հոգւոցն արգելականաց. (Եզնիկ.։)
Որ իջեր կամաւ ի տարտարոսն ներքին արգելականանց բանտի. (Նար. էժէզ։)
Ի տե՛ս հիւանդաց եւ արգելականաց. (Խոսր.։)
Ի տեսանել զքեզ՝ կա՛մ մեռանիս, կամ արգելական առնէ. (՟Բ։)
Այնպէս արգելական էր, մինչ զի եւ յեկեղեցին ոչ ելանէր. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Սպասաւորեալ հպատակէր ուրեմն (ումեմն) արգելականի. (Վրք. հց. ձ։)
Գունդս վանականաց, անձաւտմուտս եւ արգելականս բնակեցուցեալ. (Կորիւն.։)
Եւ Որ ինչ անկ է միայնակեցաց. Ճգնաւորական. ժուժկալակաեն.
Որպէս զի արտաքսեսցէ յարգելական խցէն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ի բաց գնացեալ արգելական կրօնաւորութեան, եւ ախտից ի վերայ հասեալ, զհետ ի ներքս անկանի անարգելաւորութիւն. (Փիլ. լին.։)
eastern region, East.
Եւ եղիցի նոցա արեւելակողմն մինչեւ ի ծովակողմն ... Յարեւելակողմն մինչեւ ի ծովակողմն. (Եզեկ. ՟Խ՟Ը. 1. եւ 2.։ (գրի եւ ԱՐԵՒԵԼԱԿՈՂՄ)։)
Առաւել զարեւելակողմնն ամրացուցանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Արեւելակողմն.
deaf & blind.
that weeps, plaintive, mournful, dreary, sad;
groaning, moaning, wailing;
—ք, female mourners, hired female weepers at funerals, mutes;
—ն, faculty of weeping.
Տ՛եսանէ ամբոխ յոյժ, եւ լալականս, եւ աղաղակ յոյժ. (Մարկ. ՟Ե. 38։)
Արգելէք զլալականս։ արհամարհեցէ՛ք զեղարամարս լալականաց. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Դամբանական ասէ զգերեզմանականն, որ են լալական բանք եւ ձայնք. (Երզն. քեր.։)
Աչօք լալական դառնութեամբ կոծին. (Գանձ.։)
ԼԱԼԱԿԱՆՆ. գ. Կարողութիւն լալոյ եւողբալոյ. Եթէ էր ծիծաղականն գոյեղ ի մեզ բաղկացական, ապա եւ լալականն. վասն զի եւ նա մնայնում մարդոյ գոյ։ Իսկ ծիծաղականն եւ լալականն ընդդիմակք միմեանց են. Անյաղթ պորփ.։
Ընդէր միայն բանականիս է յաղագոյ ծաղրականն եւ լալականն. (Երզն. քեր.։)
crying (like a child).
Հնչումն ձայնի մարցն աղէխորով որբոց, եւ տղայոցն լալականչ առ ահաբեկութեան գոչումն. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Կոնք.
, ի-ա հլ. «կոնք» (գրուած նաև լե-կան, ղեկան, լկան) կաստ. Վրք. հց. Ա. էջ 495. Պտմ. աղէքս. էջ 1, 2. Վստկ. 80. որից լականադէտ «լականով հմայող» Պտմ. ա-ղէքս. ղեկանադիւթութիւն Պտմ. աղէքս. էջ 2։
= Յն. λεϰάνη «կոնք», որի հետ նոյն են սումեր. lahan gidda «լայն (կամ ծանր) ա-ման», ասուր. lahannu, lahnu, ասոր. [arabic word] laqna, արաբ. [arabic word] laqan և պրս. [arabic word] la-kan, lagan.-Այս բառերի փոխյարաբերու-թիւնը ճշտուած չէ. ոմանք յոյն բառը համա-րում են հնդևրոպական և կցում են լտ. lanx, lancis «ափսէ». լն. λέϰος, λεxίς «պնակ» ևն բառերին (Walde 412, Boisacq 568). ա-ւելի հաւանական է այն՝ որ յոյնը փոխառեալ է սումերականից, որից են նաև սեմական միւս ձևերը և պարսկերէնը։ Հայերէնի մէջ լեկան, ղեկան ծագում են յունարէնից, իսկ լական՝ պարսկերէնից։ Պարսկերէնից են նաև վրաց. ლაკანი լականի, թրք. legen, leyen, lehen, քրդ. legen, գնչ. leken, lokani, և թուրքերէնի միջոցով էլ ռուս. лeгинъ, ла-xань, лохань, փոքր ռուս. lochána, լեհ. lachan, բուլգ. legén, lehén, Iihén, ալբան. l'eg'én, l'εjén, ռում. ligheán ևն (Berneker 685 և 699)։-Հիւբշ. 157, 351։
հրաման տայ ոսկի լականաւ ջուր պատրաստել առ ի զոգանալ նմա. (Լաստ. ՟Ը։)
Զլկաննի մէջ բերեալ եդ։ Կառուցեալ զակնն ի լականին. (Պտմ. աղեքս.։)
a. sorcerer by means of a basin full of water.
to lap up, to lick up.
Իբրեւ զշունս լակեն։ Լեզուօք լակէին (զջուրն), եւ ոչ առնաբար ձերբացի. (Կիւրղ. ել.։)
Նախ զջուրն լակեսցուք, եւ ապա կերիցուք զկաշին. եւ սկսան լակել. (Ոսկիփոր.։)
cf. Ղակիշ.
Լակիչ ածեալ նստէին արտաքուստ։ Ածէին զգերի ի լակիչն իւրեանց. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
laconic.
laconism.
laconic, short, concise;
— ոճ, laconism;
— ոճով, laconically, briefly;
վարել զոճ —, to be laconic, to speak laconically, to express much in few words.
Laconic;
Spartan;
Lacedaemonian
λακωνικός, -ή, -όν laconicus, -a, -um. Լակեդեմոնացի. սպարտացի մանաւանդ Լակոնական. որ ինչ գտանի յերկրի անդ լակեդեմոնացւոց. մօռալը, մոռաիշի.
զառ տնկին արկանելի, եւ զերեւելի (այսինքն զթափանցիկ կտաւ) լակոնացի. (Ես. ՟Գ. 22։)
Ոսկեհուռ մետաքսիւք, եւ լակոնացի զարդուք։ Ծիրանիս, եւ երեւելի լակոնացի եւ արաբացի վիմաց. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
puppy, pup, whelp;
cf. Սկունդ.
«շան ձագ» Մարթին. Վստկ. 221-2. Տաթև. ամ. 230. յոգնակին՝ լակոտանի Վստկ. 221, լակոտունք Սամ. անեց. շար. լշջ.
= Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ ձև հմմտ. վրաց. ლეკვი լեկվի «շան լակոտ, ա-ռիւծի կորիւն» (Չուբինով 647), լազ. լակի, լաքի, լաճի «շուն», լակոտի «շան ձագ».-հայերէնը փոխառեալ համարելու պատճառն այն է՝ որ արմատը լակ՝ գտնւում է միայն կովկասեաններում։-Աճ
ՀՀԲ լակել բառից՝ իբր լակող։ Պատկ. Maт-р. для арм. сcлов. I. 9, 10 Ատրպ. թրք. [arabic word] lekte «շան լակոտ» բա-ռից փոխառութիւն։ (Նոյնը ընդունում է և Հիւբշ. 267)։-Ըստ Будaговъ 2, 191 այս բառը արտասանւում է läkätä նշա-նակում է «լակոտ. 2. տխմար», և բառի Ատրպատականից ուրիշ թրքական լե-զուի մէջ չկայ։-Այս բառն է որ տուել է գւռ. լաքաթայ ձևը, և կասկածելի է որ միևնոյնը նաև լակոտ ձևը տուած լի-նի։-Մառ ЗВО 19, 072 իբրև յաբեթա-կան բառ՝ կցում է վերի կովկասեան ձե-ւերին.-at դնում է իգականի վերջաւո-րութիւն։ (Այժմ աւելացնում և նրանց է կցում նաև սումեր. lu «առիւծ», ափ-խազ. la «շուն». տե՛ս Cpeд. nepeдвиж էջ 10)։ Վերի մեկնութիւնս հրատարա-կուած է նախ Արրտ. 1910, 449 և 1911,
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. Սլմ. լակոտ, Ախց. Երև. Կր. Շմ. լակօտ, Ալշ. Մշ. լագող, Ննխ. Պլ. Ռ. լա-գօդ, Հճ. լmգոդ, Գոր. Ղրբ. Մկ. Տփ. լակուտ, Մրղ. լակուիտ, Տիգ. լmգուդ, Հմշ. Սեբ. լա-գէօդ, Ասլ. լագէօ՝դ, լագէօ՝*. -նոր բառեր են լակոտահան, լակոտատել, լակոտակախ, լակոտ-լուկուտ (կրկնական), Ղրբ. կոչական ձև է՝ լա՛կու, ա՛ լակու։
ընդդեմ սորա յարաւգադուլոս, որ թարգմանի լակոտ. (Մարթին.։)
flowing copiously.
Լայն կայլակօք. Առատահոս. յորդահոսան.
Վտակք լայնակայլակք ջրականաց գետոց յորդաբուղխ ուղխից. (Նար. խչ.։)
ciphering, arithmetic.
Ուսաւ Զերկրաչափական եւ զթուելական. (ՃՃ. ի նեքտառինէ։ եւ Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Է.։)
patron of living.
despotical.
romantic, fabulous.
Առասպելական բանք։ (Եզնիկ.։ Եղիշ. յես.։ Եփր. պհ.։)
Առասպելական սհաբանութիւն, կամ հնչմունք, կամ կրթարան (քերթողաց). (Պիտ.։)
Առասպելական ստեղծուած (այսինքն ստեղծաբանութիւն). (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Սկսայց առակ, ոչ առասպելական, այլ որ է ճշմարիտ առակեալ. (Փիլ. սամփս.։)
Փախիցեն ի վաղենտիանոսէ, եւ յառասպելական յաւիտեանց. (Առ որս. ՟Ը։)
Առ որովք ասեն լեալ զարմանալի ինչ առասպելականք (յն. առասպելաբանեալք). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անհաստատունք եւ առասպելականք ոչ քննողացն ասացեալքն թուեսցին. (Նիւս. երգ.։)
Երթեալ հանդիպիս, զոր միշտն խնդրես, եւտիքեայ առասպելականին. (Յհ. իմ. երեւութ.։)
apostolic.
Առաքելական եկեղեցի, աթոռ, պատիւ, սահման կամ քարոզութիւն, գլուխ, կանոն, բան, հաւատք, դաս, գւոնդ, արիւն, հարսն, բուրաստան. եւ այլն. (Ժմ.։ Շար.։ Ագաթ.։ Կոիւն։ Խոր. հռիփս.։ Յհ. կթ Նար.։ Մագ.։ Եպիփ. եւ այլն։)
Սոյնպէս եւ յովհաննէս յառաքելականին իւրում. (Ագաթ.։)
Զմտաւ ածելով զառաքելականն։ Յառաքելական անդր դատապարտեցաք. (Կորիւն.։)
Սովաւ շրջէին առաքելականացն լծակցութիւնք. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
companion of the apostles, companion of mission.
Ըստ խրատու սոցին առաքելակցին ձերոցս առաքելոց. (Ագաթ.։)
Պատմէ զիւր առաքելակիցս. (Կորիւն.։)
որպէս են նոքա քաղաքացիք, նմանապէս եւ եղեն առաքելակից. (Եպիփ. ծն.։)
cf. Զմայլեցուցիչ.
Զմայլական կերակուր. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Ձեւ զմայլական. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
potable, drinkable, fit to be drunk
Ծով փոփոխի առ ըմպելական. (Փիլ. բագն.։)
cf. Ընդել.
Ընդելական համարձակութեամբ ընդ մեզ խօսեցեալ. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 1։)
Սովորականաւ ընդելականաւն հաւատասցեն երկիր պագանել խաչին փայտի։ Ընդելական կերպարանք. (Ագաթ.։)
Ընդելական սովորութեամբ։ Յընդելական սովորութենէն։ Ընդելական ընտանութեամբ. (Ագաթ.։ Մանդ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ընդելական բանիւ, կամ բարբառով. (Իգն.։ Սկեւռ. յար.։ Բրս. ՟խ. մկ.։)
Սխալեալ անկայ իբրու զողողակ մթային ոչ ընդելական ի հաղբս մահու անզգայապէս. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
familiar, intimate, bosom, linked or knit together in the closest bonds of friendship, intimately acquainted;
— լինել, cf. ԸՆդելակցիմ.
Ընդելակիցն Տիմոթէոս. (Կորիւն.։)
Զոր լուեալ էք յընդելակցաց նոցա. (Շ. թղթ.։)
to grow familiar, to make acquaintance.
Ասա՛ ինձ ո՛վ Յովհաննէս, ո՞ւր ընդ Քրիստոսի ընդելակից եղեր. (Եփր. աւետար.։)
Ընդելակցեալ են ընդ միմեանս. (Պիտ.։)
cf. Ընդելակից.
elected with another.
Որ ի Բաբելոն ընտրելակից եկեղեցին է. (՟Ա. Պետ. ՟Է. 13։)
dalmatica.
rolling, that rolls.
κλειτός declinabilis Որ կարէ թաւալիլ, հոլովիլ. հոլովական. (յն. գլիդօ՛ս, իբր գլական, գլորական).
հոլովական, այսինքն թաւալական. զի անուն ընդունակ է հոլովից. (Երզն. քեր.։)
oar;
rudder.
Զթելակս ուղղիչ նաւին ի ձեռն առեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
agent, bailiff, proctor, manager, saving man.
Էր ի տան նորին իբրեւ թելակալ. (Բուզ. ՟Զ. 5։)
Հերովդէս թելակալ պահպան էր տեղւոյն։ Ուրախ եղեն թելակալք ընդ լիութիւնն. (Եփր. ծն.։)
to endeavour, to study, to labour.
Նայեսցիս ընդ ծիծառն անջատ եւ միանձն, տեսանե՞ս զիա՛րդ դալակիցի, տկար զօրութեամբն առնիցէ դադար անձին. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Ելագ.
«խմորուկ, մորի պտու-ղը, տճկ. չիլէնկ. ռուս. клубиика. ֆրանս. fraise» Ստեփ. լեհ. արդի գրականի մէջ (արևմտեան բարբառ) գործածական է մի-այն ելակ ձևով, որից ելակենի «ելակի բոյ-սը»։
= Թթր. (Կազանի, Կիրգիզ և Տոբոլսկի) [arabic word] ︎ yilak, որ ընդհանուր անուն է ելակի, մորի, արքայամորի և նման պտօւոների. սրա համապատասխանն է թրք. [arabic word] ǰilak, տճկ. [arabic word] čilek, ռմկ. չիլէնգ, որ է «ելակ» (Будaговъ, 2, 362)։-Աճ.
Patrubány, ՀԱ, 1908, 313 ելանել բայից. մեզանից է փոխառեալ տճկ չիլէկ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. უელი ուելի «վայրի ելակ, մո-րի»։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. էլաք, հէլաք «վայրի ելակ» (գործածական է բառս միայն գիւղերում)։
wolf's cub
Կորիւն գայլոյ. գայլու լակոտ. գուրտ եավրուսու.
Այ գայլակորիւն, յիշեցեր զբարս քո. (Մամիկ.։)
cf. Խոտորնակի.
headstrong;
bold, impudent.
invariable, unalterable, immutable.
Անայլայլակ նոյնութեամբ։ Անայլայլակ խորհրդով։ Օրինակ ուղղութեան անայլայլակ վրիպութեան (այս ինքն յերեսաց վրիպութեան). (Նար.։)
cf. Անդուլ.
Անդլակի փառատրեն զէականն Աստուած. (Թէոդոր. Մայրագ.։)
Անդլակի յարակացոյց ի քարոզ ճշմարտութեանն՝ բան տեսողացն. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
of a different opinion.
Իշխանք են, որք յառաջակաց են, եւ վերակացուք են բանից այլակարծեացն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 217։)
cf. Այլաղանդ.
Զայլակդենսն փութանակի կարճեա՛ ի կենաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
transformed, transfigured;
changed, metamorphosed;
different, unlike;
disguised, masked;
յայլակերպս, incognito, in disguise;
յայլակերպս լինել, to be masked, to be in disguise, to disguise ones self;
to be transfigured;
to be metamorphosed, to be transformed;
— յորջորջումն, allegory, metaphor.
Այլակերպք եւ այլատեսակք երեւեսցին. (Փիլ.։)
Այլակերպ զայլս երեւեցուցանէ. (Խոր.։)
Գողացեալ զմերն ի մէնջ, եւ այլակերպ արարեալ. (Յհ. կթ.։)
Այլակերպ ճառագայթաձեւ երեւմամբն ի Թաբոր. (Կիւրղ. ղկ.։)
Եղեւ տեսիլ երեսաց նորա այլակերպ։ Գազանք այլակերպք ի միմեանց։ Առաւել այլակերպ քան զամենայն գազանսն. (Ղկ. ՟Թ. 29։ Դան. ՟Է. 3. 7. 19։)
Թէպէտ եւ այլակերպք իցեն (Հին եւ Նոր կտակարանք), սակայն միտքն միաբանին։ Եթէ ամենեցուն այլակերպս եւ նորս ի միմեանց էր գրեալ. (Ոսկ. ես. եւ Մտթ.։)
Յունարէն թարգմանութեանս տուչութիւն ի հրէականէն իւիք իւիք կարի իսկ այլակերպ է։ Պէսպէս երէս այլակերպս ի միմեանց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հոգին Սուրբ շարժեաց զքնարս մարգարէիցն, եւ ի բարբառս այլակերպս երգեաց ի նոսա. (Լմբ. ովս.։)
Այլակերպ յորջորջումն, կամ յորջորջանք. (Ոսկ. ես. ուր եւ ստէպ ասի)
Ուստի չիք ինչ բնաւ այլակերպաց ինչ փոփոխումն. (Կոչ. ՟Է։)
Այլակերպ լինելով ( ի նմանութիւն հրեշտակի՝) ուտեն զձեզ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Յայլակերպս եղեւ առաջի նոցա. (Մրկ. ՟Թ. 1։)
Յայլակերպս լեալ էր. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
to transform;
to disguise, to mask, to change;
to transfigure;
to metamorphose.
ἁλλοιόω, μεταβάλλω, ἑξαλλάττω. muto, vario, permuto, transmuto Այլակերպ առնել. այլայլել. այլագունել. այլազգ եւ նորօրինակ գործել. փոխել. թէպտիլ էթմէք. թէշքիլ էթմէք.
Այլակերպեաց առաջի նորա զերեսս իւր. (՟Ա. Թագ. ԻԱ. 13։)
Այլակերպէր զինքն ձեւով աղքատութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Զիրսն ամենայն այլակերպէր։ Ո՛չ զամենայն ինչ այլակերպեաց, եւ ոչ զամենայն հասարակ եցոյց ... Յորժամ կամի՝ այլակերպէ (զընթացս արեգական)։ (Ոսկ. մտթ. եւ Ես.։)
Չոքաւ առ Աբիմելէք՝ այլակերպեալ զպատճառն. (Վրդն. սղ.։)
to be transformed;
to be disguised;
to be transfigured.
Այլակերպեցաւ առաջի նոցա, եւ լուսաւորեցան երեսք նորա. (Մտթ. ԺԷ. 2։)
Արի՛, եւ այլակերպեա՛ց, եւ մի՛ գիտասցեն՝ թէ դու կին յերոբովամայ իցես. (՟Գ. Թագ. ԺԴ. 2։)
Կերպարանօք աշխարհիս վարիմք, եւ այլ եւ այլ այլակերպիմք. (Բրս. հց.։)
Այլակերպեցայց, եւ մտից ի պատերազմ ... Եւ այլակերպեցաւ արքայն Իսրայէլի. (՟Գ. Թագ. ԻԲ. 30։)
Վասն խղճին մարգարէութեան (Եղիսէի՝) այլակերպի (արքայն Իսրայէլի). (Եփր. թագ.։)
Ոչ ի մարդկան հաղորդութենէ այլակերպեցաւ, զի մի՛ խռովեցուցանիցէ ինչ. (Ոսկ. ես.։)
Կնիքս այլակերպեալ, նմանութիւնս փոխեալ. (Նար. ԿԷ։)
transfiguration;
metamorphosis;
transformation, disguise.
Այլակերպիլն Տեառն ի Թաբովր. որ եւ ՊԱՅԾԱՌԱԿԵՐՊՈՒԹԻՒՆ. ուստի եւ տօնն Վարդավառի. μεταμόρφωσις. transfiguratio, transformatio
Փայլուն ճաճանչիւք ճառագայթեալ ի մեզ, որպէս յաշակերտսն յայնմ աստուածային աւուր այլակերպութեանն. (Դիոն. ածայ. ՟Ա։)
Ի լերինն տեսանելով զայլակերպութիւն փառացն Տեառն. (Պիտ.։)
Սոսկալի հիացմամբ զայլակերպութիւն քո Տէր եւ այլն. (Շար.։)
Թուեցաւ Աքայաբու, եթէ այլակերպութիւնն ապրեցուցանէ զնա ի դատավճռէն. (Եփր. թագ.։)
Ոչ այլակերպութիւն ինչ ի բնութեան մուծանելով. (Սեբեր. ՟Բ. (որ մարթի հայել եւ ի յաջորդ նշ։))
Գիտել զայլակերպութիւնս տնկոց, եւ զզօրութիւնս արմատոց. (Իմ. ՟Է. 20։)
Չգոյր ինչ ի միջի նոցա այլակերպութիւն մինչեւ ի նշանագրացն փոփոխումն։ Խելամուտ լինել այլակերպութեան իւրաքանչիւր գուշակաւոր պատմութեանցն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զի՞նչ այլակերպութիւն կարծիցեն ի միջի ընդ նովաւն եւ ի նմանէ. ցո՛յց զայլակերպութիւնն՝ որ ի միջի կայցէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
Ահաւասիկ կարի մեծ այլակերպութիւն. զի նոքա արարածք են, եւ սա Արարիչ։ Յորժամ տեսանիցես բարւոք զերկոցունցն այլակերպութիւն. (Ոսկ. եբր. եւ Մտթ.։)
Առաւել այլակերպութեամբ մի քան զմի գերա հրաշապէս փայլեն (շինուածք). (Արծր. ՟Ե. 7։ Իսկ Նար. ԽԵ.)
Զնմանեացն այլակերպութիւն. կարծի հայել ի բ նշ։
cf. Այլակերպութիւն.
Զայլակերպումնն ի լերինն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16. եւ 42։)
of a different religion.
ԱՅԼԱԿՐՕՆ ԱՅԼԱՀԱՒԱՏ. Որ է յօտար կրօնից կամ ի հաւատոց. այլազանդ. այլակդեն. այլազգի. եւ այլափառ. ուրիշ հաւատքի կամ դաւանանքի տէր. պաշգա մէզհէպտէն.
Զվայրենաբարոյ ազգս եւ զայլակրօնս նշանակէ. (Երզն. մտթ.։)
cf. Տարմալակ.
«քուրձ, քսակ, տոպրակ» Վկ. արև. էջ 180, 182 (ներգ. ի տարմալին ձևով), Հին բռ. որից տարմալակ՝ Տօնակ. Երզն. մտթ. տարմաղակ Ոսկիփ.։
Ունէր զբաճկոնակ ինչ, կամ տարմալակ, ուր զմուրանսն ժողովէր (կոյրն). (Տօնակ.։)
Փոյթք էին զտարմալակս լայնել, եւ զքղանցսն երկայնել. (Երզն. մտթ.։)
cf. Բաբելական.
Որպէս Բաբելական. կամ ըստ օրինի երկրին բաբելոնի. պաղտատի.
cf. Ծաւալական.
Եւ որչափ ծաւալական է, մինչեւ զբնութիւնն այնոցիկ՝ որ առ բերանովն են ճանապարհացն՝ քաղցրութիւն առտուելով, մեղր ընկալաւ առասութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Հալական.
χυτός fusus, fuslis. Հալական. հալելի. հրահալելի. ձուլելի.
cf. Հալական.
cf. Շալակեմ.
Բառնալ յուսս, կամ ուսովք. շալակել. ըստանձնել. (առաւել ռմկ)
cf. Սխալական.
cf. Սխալական.
cf. Սխալական.
sun;
light;
thunderbolt.
= Եբր. [hebrew word] bazaq «փայլակ» բառն է [hebrew word] bzq «ճեղքել, պատռել» արմատից, ըստ որում փայլակը ամպերը ճեղքելով դուրս է ցայտում)։ Այս բառը գտնւում է միայն Ե-սեկ. ա. 14 հատուածում և տառադարձուած է յունարէնում βέ︎εϰ (Sophocles, էջ 304բ «lightning, փայլակ»), Վուլգատայում besec, վրացերէնում՝ ბეზეკი բեզեկի, սակայն հա-յերէն թարգմանութեան մէջ, փոխանակ մեւռնեռի նման տառադարձելու, թարգմա-նուած է «արեգակն»։ Սրանից հետևում է այն, որ բեզեկ բառը մեր մէջ մտել է առա-ջին անգամ Եւագրի թարգմանութեամբ յու-նարէնից, ուր իրօք որ գտնում ենք βζεϰ։
ԲԵԶԱԿ կամ ԲԵԶԵԿ. յորմէ եւ ԲԵԶԵԿԵԱՆ. βέζεκ besec Բառ եբրայական պաշագ. որ է Փայլիւն լուսոյ կամ Փայլակն. փայլատակումն. կայծակն. եւ լայնաբար՝ Արեգակն. (որպէս թարգմանի ի մեզ, (Եզեկ. ՟Ա. 14։))
blood-colour.
, ա հլ. գործածուած է Ս. Գըրում իբրև յատուկ անուն. բայց յետոյ իբր «արե-նագոյն կարմիր» Կոչ. 253. Նար. կը. և մծբ. Լմբ. հմբ. Շնորհ. տաղ. որից բոսորաբուղիւ «արիւնաբուղխ» Նար. կուս. 418. բոսորած «կարմրած» Ճառընտ. բոսորակայլակ «կար-միր կաթիլներով» Նար. խչ. 392. մծբ. 449. բոսորային «կարմրագոյն» Նար. Շար. բոսո-րատիպ «արիւնագոյն» Լմբ. հմբ. բոսորե-րանգեան «կարմրագոյն» Նար. տաղ. Նոր գրականում (յատկապէս բանաստեղծական լեզուի մէջ) բոսորագոյն, բոսորագեղ ևն։
Նոքա են կոչեցեալք ի սպանդն զոհին բոսորայ դիականցն։ Ի թորմանէ բոսորայ՝ կայլակք կաթուածոց. (Նար. ՟Կ՟Ը. եւ Նար. մծբ.։)
wash-hand basin.
ՆՀԲ ուղղականը ենթադրում է լիկն «լակա՞ն». իսկ ՋԲ կցելով վերի լիկ «լիճ» բառի հետ՝ իբրև սրա երկրորդ նշանա-կութիւնը, դնում է «կոնք»։
cf. Լակ;
paste;
pap (for the babies);
hasty-pudding, hodgepodge.
(սեռ. -ի) «շան կերակուր» Մանդ. «երեխայի փափուկ ուտելիք» Մարթին. ո-րից լափել «լակել, լեզուով խմել, լիզելով ու-տել, 2. ուտել, ոչնչացնել, սպառել» ՍԳր. Մծբ. 149, 151. լափումն Նոնն. լափլէզ Մագ թղ. 228. լափլիզել կամ լապլիզել Փիլ. տես. էջ 21. լափլիզող Նար. լափատել «չարաչար լափել՝ կեղեքել» Փիլ. տես. 21։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. laph-«լիզել» ար-մատից. հմմտ. յն. λαφύσσω «ագահաբար ուտել (անասունների, յատկապէս շան), գի-շատել, ուտել սպառել (կրակի)», ալբան. l'ap «լակել (շան և կատուի)», թերևս նաև ռուս. ուռ. lopati «լափել, գիշատել», lopa «որկրամոլ»։ Նոյն արմատի հնխ. lab ձևից ևն գալիս լտ. lambo, յն. λάπτω, հբգ. laffan, անգլ. lap, անգսք. lapian, իսլ. lepia, ֆրանս. laper «շան լակել», հբգ. leffil, զերմ. Lói-fel, հպրուս. lapinis «գդալ», բուլգար. lá-pam «լափել, կուլ տալ», սերբ. läptati «շան պապակիլ, հևալ», läbati «շան կամ կատուի պէս լակել», չեխ. lábati «խմել», s-յաւելու-ածով գերմ. schlampfen «խպշտել» ևն (Wal-de 409, Boisacq 561, Berneker 726, 690, C81, Kluge 309, Pokorny 2, 383)։-Հիւբշ. 45լ,
straw-berry;
arbute-berry;
տունկ —ի, straw-berry-plant.
«խմորուկ, մորի պտու-ղը, տճկ. չիլէնկ. ռուս. клубиика. ֆրանս. fraise» Ստեփ. լեհ. արդի գրականի մէջ (արևմտեան բարբառ) գործածական է մի-այն ելակ ձևով, որից ելակենի «ելակի բոյ-սը»։
= Թթր. (Կազանի, Կիրգիզ և Տոբոլսկի) [arabic word] ︎ yilak, որ ընդհանուր անուն է ելակի, մորի, արքայամորի և նման պտօւոների. սրա համապատասխանն է թրք. [arabic word] ǰilak, տճկ. [arabic word] čilek, ռմկ. չիլէնգ, որ է «ելակ» (Будaговъ, 2, 362)։-Աճ.
Patrubány, ՀԱ, 1908, 313 ելանել բայից. մեզանից է փոխառեալ տճկ չիլէկ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. უელი ուելի «վայրի ելակ, մո-րի»։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. էլաք, հէլաք «վայրի ելակ» (գործածական է բառս միայն գիւղերում)։
person;
hypostasis, personality;
creature, being;
soul;
mind;
heart;
myself, thyself, himself;
անձամբ, personally;
անձամբ անձին, by one's self, personally;
զանձամբ դառնալ, to turn back;
զանձամբ արկանել, to put on, յանձին բերել, to imitate;
յանձին ունել, to accept, to approve;
չառնուլ յ—, to refuse, to deny;
սիրէ նա զ— իւր, he loves himself;
վասն անձին եւեթ տամ պատասխանի, I only answer for myself;
երգնում յ— իմ, թէ այդ այդպէս է, on my soul, it is so;
զգաստանալ յանձին, to revive, to recover one's senses;
փոյթ ունի նա վասն անձին, he takes care of himself;
անձին առնել, to commit suicide;
եռն յանձին հարկանել, to boast of, to flatter one's self, to prick one's self;
յ— առնել, to recommend, to confide;
յ— լինել, to commend one's self, to have confidence in, to confide in, to be committed.
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. անձ, Սեբ. անձ, Ակն. օնձ «մարմին» (ինչ. անձը չփլախ «մերկ» ևն). սճերով ասւում է՝ Շմ. անձը փափուկ պահել, Ալշ. անձի միս ուտել «շատ նեղութիւն կրել». Ակն. անձինը վրայ է «մտաւորապէս թոյլ է», Տփ. Ինչ անձէն չէ, էն աշխարէն չէ (ա-ռած), օխչընձօվ «ողջ անձով, կենդանի կերպով». նոր բառեր և առումներ են՝ անձ Վն. «յղի կովի իգական անդամը», ան-ձամեռ Դվ. «թուլամորթ, ծոյլ, պղերգ», ունձ-կուտուր Վն. (<անձկոտոր) «նազելով քայ-լող, հպարտ, ինքնահաւան», անձիկ Ակն. «անձ», առընձի Ալշ. «առանձին». իսկ անձ-նահուր Ապ. «առասպելական էակ» ձևափո-խուած է ազնաւոր բառից։
ԸՍՏ ԱՆՁԻՆՆ ԱՌՆՈՒԼ կամ ԲԱՌՆԱԼ, եւ այլն. ըստանձնել. ի վերայ իւր բառնալ. շալակել. շալկել.
shell, conch-shell;
basin, wash-hand basin;
dish, bowl, porringer;
back or console of a throne;
arcade, arch, porch;
nuptial-bed.
, ի, ի-ա հլ. «գոգաւոր մեծ աման, լական» ՍԳր. Մծբ. 262. «կոնքաձև յենա-րան, բազմոց» Երգ. գ. 1. «գոգաձև կամար» ՍԳր. Վեցօր. «սրսկապան, վարագոյր» Ա. մակ. դ. 38. «մի տեսակ խեցեմորթ» Վեցօր. 140. Եփր. մրգ. 351-2. որից կոնքաձև «գո-գաւոր» Սարգ. Նչ. եզեկ. նոր գրականում կոնք նշանակում է նաև «իրանի ծայրի ոսկ. րային մասը, bassin»։
= Յն., ϰόγχη «խեցեմորթ, յատկապէս՝ ռս-տըրէի խեցի, խեցեմորթի պէս գոգաւոր ա-ման, մի տեսակ հեղուկաչափ, արկղ, խղըն-ջաձև կամարաւոր ծածկոց՝ քրիստոնէական եղեկեցիների խորանի վրայ». սրանից են փոխառեալ լտ. concha «խեցեմորթ, խեցե-մորթի կճեպից շինուած աման, չափ, կա-մար», վրաց. კონკი կոնքի «աղեղ, կամար. 2. լական, тaзъ» (եթէ ուղղակի հայերէնից չէ փոխառեալ)։-Հիւբշ. էջ 359։
(լծ. հյ. գոգ, իբր ծոց խոր. եւ յն. գօ՛նխի. խեցեմորթ՝ կոնքաձեւ) κόγχη vasculum in modum conchae cavatum. մանաւանդ λεκάνη pelvis νιπτήρ pelluvium, malluvium τρύβλιον catinus, patina. Անօթ գոգեւոր. աման ծոցաւոր. տաշտ. դաշխուրան, լական. եւ Սկաւառակ. ափսէ.
little, short of stature.
ՆՀԲ միացնում է ռմկ. քոթոտ, քիւ-թէկ, քէօչէկ բառերի հետ և սրանցից հետևցնելով՝ զուր տեղը մեկնում է «ձագ, կորիւն, լակոտ, կոզոն»։ Հիւնք պրս. kodak և թրք. kúčuk «փոքր», որով ինքն է առաջին ուղիղ մեկնիչը։ Müller WZKM 8, 97 պրս. [arabic word] ku-tāh «կարճ» բառի հետ։ Վերի ձևով Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 89։ Գաբիկեան, Հողդար 1910, թ. 1 թրք. քիւչիւք, հյ. քուչակ, գւռ. կէօտէկ, կուճուկ։
ռմկ. քոթոտ, քիւթէկ, քեօչէկ. այս ինքն Ձագ, կորիւն, լակոտ. կոզռն. եւ Մանուկ, կամ փոքր. կրտսեր. քիւչիւք.
a cub or whelp of any wild beast;
— առիւծու, lion's whelp;
— շան, puppy, pup, whelp.
(սեռ. -րեան, -րեանց) «ձագ (ա-ռիւծի, վիշապի, իժի, գայլի, շան, կէտի)» ՍԳր. Եզն. Եփր. դտ. 341. Վեցօր. 190. փո-խաբերաբար «սօսի, կնձնի և այլ ծառերի տերևների տակ ծածկուած պտղանման բռն-դակներ» Վեցօր. էջ 93 (այս երկրորդ նշա-նակութիւնը երևան հանեց Ս. Վ. Նաղարէ-թեան, Պատկեր 1893, էջ 56, մի ընտրելա-դոյն ձեռագրի ընթերցուածի համաձայն. «Կերպարանք ինչ իցեն սերման և պտղոյ, և զնոյն որ երևին ի ծառ կորիւն կոչեն... Ապա ուրեմն զօրութիւն իմն սերման է ի կորիւնսն՝ որ երևին ընդ տերևօք ծառոյն»). «դդումի, վարունգի և նման բոյսերի արձա-կած թևը» Եփր. նին. 121 (մէկ անգամ գոր-ձածուած. Զկորիւն դդմենւոյն և զծաղիկն նորա պատուես քան զանմեղ տղայսն). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. որթ և երինջ)։ Այս արմատից են առիւծակո-րիւն Վեցօր. 192. գայլակորիւն Մամիկ. ի-ժակորիւն Վեցօր. էջ 192. կորնակ «բորե-նու փոքր ձագ» Վրք. հց. Բ. 433 (չունի ՆՀԲ)։
եբր. կուր, կօր, քեփիր. σκύμνος, ἕκγονον catulus, foetus. Ձագ գազանաց. սողնոց, եւ կիտոց. լակոտ. քոտոտ.
bushel;
pannier, basket.
(ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կողով, ցամաքեղէնի մի չափ» էլ. արիստ. 64. Արիստ. ստոր. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 219։ (Հին բռ. և Բռ. երեմ. էջ 152, 160 սխալմամբ գրում են կեղթ «չափ ցորենոյ կամ գինւոյ», կաղթ «շալակ կամ վաշխ)»։
Եւ միւս այլ Բռ. շփոթելով ի բանի արծրունւոյն զնիւս, որ է ուս, շալակ, ընդ կեղթի, գրէ.
Կաղթ, շալակ։
well-bred, well-educated, versed, expert, experienced, practised;
— ախորժակ, exquisite taste;
ընդ — անցանել, to exercise, to practise, to experience;
ընդ — անցուցանել, to instruct, to teach, to educate, to bring or train up;
ի — անկանել զհետ իրիք, to devote, to dedicate oneself to;
ի — ձգեալ հասանել ումեք, to gain or close up with one running;
cf. Կիրթք.
«մարորւած, վարժուած, սովո-րած» Ովս. ժ. 11. Եբր. ե. 14. «մարզանք. հրահանգ, կրթութիւն» Ագաթ. Վեցօր. որից կրթել «մարզել, հրահանգել, վարժեցնել» Ա. տիմ. դ. 7. Եբր. ժբ. I1. Ագաթ. «լօժա-րիլ, փափագիլ, մի բանի ձգտիլ, հետամուտ լինել» Փարպ. Եղիշ. զհետ կրթիլ «յետևից ընկնել, հալածել» Խոր. Յհ. կթ. կիրթ ի մտի ունել «լաւ միտքը պահել» Ոսկ. եբր. 529. ի կիրթ ձգիլ «մէկի յետևից շտապ եր-թալ՝ հասնելու համար» Բուզ. Դ. 23 (այս երկու կարևոր ոճերը չեն նշանակած բա-ռարանները). յապուշ կրթել «ապուշ դարձ-նել, զարմացնել» Սեբեր. յապուշ կրթիլ «ապշիլ, զարմացած մնալ» Ոսկ. կիրթերա-սան «ընտել ձի» Առ որս. կրթութիւն Ա։ տիմ. դ. 8. Իմ. ը. 18. Եւս. պտմ. կրթա-գոյն Կոչ. բարեկիրթ Պարապմ. դժուարա-կիրթ «կնճռոտ, դժուարիմանալի» Լծ. պրպմ. 595. դեռակիրթ Համամ. առկ. ընդելակըր-րիլ Պիտ. անկիրթ Եղիշ. Յհ. կթ. նախակըր-թութիւն Եւագր. յարակիրթ Կղնկտ. ևն։ Այս բոլորից դուրս կրթել նաև ոստաւնան-կութեան վերաբերեալ բառ է, ինչպէս գըտ-նում եմ Տաթև. ամ. 398 և հարց. 712 «Բե-հեզն... կրթելով առնու զսպիտակ գոյնն». (հմմտ Գւռ. բառ. քռթել, քռթիչ)։
Կամ Կրթական. սովորական. ընդելական, փորձառական.
monster;
phantom, spectre;
night-mare, incubus;
—ք դըժոխայինք, the Furies;
— շառաչեմ, to drone, to hum, to buzz, to whiz.
, ի-ա հլ. «հրէշ, առասպելական ռազան» Երեմ. ծ. 39. Ոսկ. յհ. ա. 1. Եւագր որից ճիւաղաբարոյ Ագաթ. Կորիւն. ճիւաղու-թիւն Ագաթ. Կորիւն. ճիւաղական Զքր. կթ. ճիւաղացեալ Ճշ. ասւում է նաև ճուաղն, ն հլ. (-ղան, -ղանց) Մագ. որից ճուաղաբա-րոյ Յհ. կթ. ճուաղական Մաշտ. մէկ անգամ էլ կայ ճևեղիկ Միս. խչ. (Բազմ. 1911, էջ 260բ)։-Նշանակութեան տարօրինակ զար-գացմամբ կայ ճիւաղեալ «հնացած, փլփը-լած» Արծր. էջ 276։-Վերջին ճևեղիկ բառը Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 499 և 208 գիտէ իբրև «թիթեռնիկ»։ (Այս նշանակութեան հա-մար հմմտ. խիպիլիկ բառի ծագումը)։
ՃԻՒԱՂ որ եւ ՃՈՒԱՂՆ, ղան, անց. Ճեւեղիկ. հրէշ. խըրտուիլակ. գազան այլանդակ եւ խառնակ մտացածին՝ ի ճուալոյ անհեթեթ ձայնից յօդեալ. կամ ուրուական ցնորք, եւ իբր անշունչ պատկեր՝ նուաղ եւ վտիտ. ճըւճըւեղ լըղար բան մը. եւ ճըւճըւացօղ, խպըլիկ, ճիվելեկ. (եբր. ծիիմ).
cf. Կաթողիկեայ;
cathedral, basilic.
. ի հլ. «րնդհանրական քրիս-տոնեական (եկեղեցի)» Եփր. աւետ. 330, 335. Եղիշ. գ. էջ 51. Յհ. իմ. երև. «մայր կամ աթոռանիստ (եկեղեցի)» Խոր. Յհ. կթ. Տօնակ. «առաքելական թղթեր» Եւս. պտմ. Տօնակ. որից կաթողիկեայ «ընդհանրական (առաքելական թղթերի համար ասուած)» Ագաթ. Շնորհ. Գնձ. կաթողիկեցի «մայր ե-եեղեցու աւագերէց» Վրդն. պտմ. կաթողի-կէական «ընդհանրական» Նանայ. Մաքս. եկեղ։ Այս բառերը գրւում են նաև կաթուղի-կէ, կաթողիկեայ ևն. հմմտ. Բարթողիմէոս >Բարթուղիմէոս։-Միջնադարեան բժշկու-թեան լեզւով՝ կաթուղիկէ նշանակում է նպև «մեծ երակ». հմմտ. Մխ. բժշ. էջ 124 «Վե-րակն զոր կտրես՝ զկաթուղիկէն առ կամ ի բասիլիկէն». բայց յատկապէս Տաթև. հրց. 244, ուր գրուած է կաթալիկէ և մեկնուած «լեարդի ստորին մեծ երակը». հմմտ. վրաց. კათოლიკე ძაროვი կաթոլիկե ձարղվի «մայր երակ, շահդամար» Չուբինով, էջ 102։ (Բառիս վրայ տե՛ս նաև Seidel, Մխ. հեր. § 341)։
= Յն. ϰαϑολιϰή «ընդհանրական, տիեզե-րական (առաքելական թուղթ կամ եկեղեցի), մայր եկեղեցի». կազմուած է ϰαβά «ըստ» և ὄ'ος «ամենայն» բառերից. փոխառու-թեամբ անցել է բոլոր քրիստոնեայ. ազգե-րի լեզուներին. ինչ. լտ. catholicus, ֆրանս. čatholique, վրաց. კათოლიკე կաթոլիկե ևն. նոյն իսկ տճկ. ասւում է ❇ ︎ qa-tolik «կաթոլիկ հայ»։-Հիւբշ. 353։
Կաթողիկէ եւ առաքելական եկեղեցի. (Հանգ.։ Ժմ.։ Եղիշ. ՟Ա։)
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
, ի-ա հլ. «պսակ, թագ, գլխի վրայ դրուած զարդ» ՍԳր.. «հարսի ու փեսի գլու-խը դրուած մանեակը» Ես. կա. 10. Գէ. ես. «շրջանակ» ՍԳր. «արևի շուրջը բակ» Ոսկ ես. «ամուսնութեան խորհուրդը կամ օրհ-նութիւնը» Յհ. իմաստ. Վրք. հց. Կանոն. «ե-կեղեցականների գլխի կուլակը» Մարթին, «տարեշրջան» Սղ. կդ. 12. որից պսակել ՍԳր. պսակակալ Դատ. ը. 26. Ես. գ. 19. պսակահամբար Ագաթ. պսակահաս Կորիւն. պսակաւոր Իմ. դ. 2. Գ. մկ. բ. 14. քարա-պսակ «բարձրաւանդակ, քերծ» Նորագիւտ բ. մնաց. իե. 12. նորապսակ ժղ. հռոմկլ. կըրկ-նապսակ Վանակ. յոբ. մարգարտապսակ Մամիկ. բռնապսակ Մխ. դտ. խաչապսակ նար. խչ. լուսապսակ Շար. Գնձ. ևն։
ՊՍԱԿ. Բոլորշի խուզումն հերաց եկեղեցականացն ի գագաթունս նոցա. կուլակ դպիր.
fruit;
fruits;
fruit, produce, effect, result;
tip of finger;
— աչաց, pupil, eye-ball, apple of the eye;
չորս — խունք, four grains of incense;
դալար, կանաչ, վաղահաս, հասուն, չոր, փտեալ —, fresh, green or unripe, premature, ripe, dried, rotten fruit;
կեղեւ պտղոց, peel, paring;
կեղեւել զ—ս, to pare, to peel;
to decorticate, to strip;
— տալ, բերել, to bear, to yield, to produce fruits;
— քաղել, to gather, to pluck, to pick fruit;
to reap the fruit of, to derive benefit from.
, ո հլ. «միրգ, փխբ. բերք, ար-դիւնք, գործ» ՍԳր. «եկեղեցական տուրք, պտղի» Բուզ. 235. որից պտղաբեր ՍԳր. Եւս. քր. բազմապտղաբեր Մծբ. պտղազուարճ Ոսկ. ես. պտղալի Եփր. ծն. պտղաքաղ Օրին. իդ. 21. Ղևտ. ժթ. 10. պտղաքաղել Եւագր. 54. պտղի «եկեղեցական հարկ՝ բերքով» (հմմտ. ֆր. fruit «պտուղ» և իբրև իրաւագի-տաւևան բառ՝ «մուտք, ստացուածք, տուռո») Զքր. սարկ. Գ. 8. անպտուղ ՍԳր. լիապտողլ Ոսկ. յհ. ա. 31. Փարպ. միապտուղ Կիւրղ. թգ. ձիթապտուղ Ոսկ. եփես. հասարակապը-տուո Փարպ. պտղատու «պտուղ տուող» Փիւ-Նար. «պտղի, այն է՝ եկեղեցական տուրք տուող» Լմբ. մատ. 430. կաղնապտուղ Փիլ. լին. պտղառատ (նոր բառ) ևն։-Պտուղ մասնաւորապէս նշանակում է «խաղողի մէկ հատիկը». ինչ. «Հացն ի բազում ցորենոյ, բաղկանայ և գինին ի բազում պտղոց խա-ղողոյ» (Տաթև. ամ. 161). որից փոխաբե-րաբար նշանակում է նաև «աչքի բիբ» Եփր. այլակ. Նանայ. Միխ. աս. «մատի ծայրը» Առակ. լա. 20 (երկուսն էլ կլորակ ձևից առ-նելով)։ Առաջինից պիտի լինի նաև պտղակն «աչքը տկար կամ պակասաւոր» Ղևտ. իա. 20 (հմմտ. գւռ. պտղիլ «աչքի պտուղը ընկ-նիլ դուրս, աչքը պայթիլ»). երկրորդի հետ նոյն է պտեղն «մատի ծայրը» Լմբ. իմ. Վստկ. սրանք ունին պտղան, ի պտղանէ հո-լովաձևերը, որոնցից ՆՀԲ հանում է ուղ. պտեղն ձևը. բայց պտեղն չէ աւանդուած, գաւառականներում առհասարակ ունինք պր-տուղ Պլ. «մատի ծայրի փափուկ միսը», Խ. ւև «աառունը. մատի ծայրով առնուած քա-նակութիւն» (օր. մէկ պտուղ խունկ. այս ձևը ունի նաև Մաշտ. Կիլիկ., որ ՆՀԲ սխալ է մեկնում «բոլորակ հատ խնկոյ», իբր թէ լի-նէր խնկի տեսակը, մինչդեռ չափն է). և միայն Հճ. ունի բmդեղ<պտեղ «պտղունց». սրանից են կազմուած նաև պտղունց «մատ-ների ծայրով առնուած քանակութիւնը». փտղել (իմա՛ պտղել) «մատի ծայրով պտու-ղը ճզմել՝ հասունութեան աստիճանը իմա-նալու համար» Վստկ. որոնք ցոյց են տալիս թէ բառի բուն ձևն է պտուղ և ո՛չ պտեղն։
Ոչ ամենայն անդամոնց զփառս իւր եցոյց նոցա, այլ որչափ բաւական էին տանել պտուղք աչաց նոցա. (Եփր. այլակերպ.։)
multitude, crowd, quantity;
company of mourners or weepers;
repeated bursts of weeping, wailing.
, ի հլ. «մեռելի վրայ լացողների խումբ» Նար. կր. 174. Օրբել. ողբ. Ածաբ. մկրտ. «բազմութեամբ լաց, ողբ» Մխ. երեմ որից ջայլել «մեռելը խմբուելով ողբալ» Բուզ. 125. ջայլական (որ և ջալական) «ող-բական» Երզն. քեր. ջայլանք «ողբ, կոծ» Հին բռ. անշուշտ այստեղ է պատկանում նաև ջաղել «ողբալ», որ գիտէ միայն ՓԲ յաւել. (եթէ ստոյգ է, մի գեղեցիկ օրինակ է յլ=ղ լծորդութեան. ինչ. նշոյլ և նշող, թոյլ և թող. յոյլ և յողալ)։ -Ջայլ աւելի ընդհանրանա-լով նշանակել է «խումբ մարդկանց» Կանոն. (Քահանային զմեղս՝ եթէ ոք (ի] հրապա-րակի ջայլի ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաս-տան), «կենդանիներ» ԱԲ. որից ջայլական «ջոկ, խումբ» Լծ. նար. ջայլիլ «պար առնուլ» Արիստ. գրչ. ջայլիք «հօտ (ոչխարների)» Մագ. թղ. 219, «մարդկանց խումբ» Մագ. թղ. 148։-Բոլորովին ուրիշ է ջայլակոծել «գանակոծել, ծեծել» Բռ. ստեփ. լեհ. որ ծա-գում է ջալ «փայտ» բառից. տե՛ս այս բառը և հմմտ. ջալ «ջոկ կամ հօտ», որ է ջայլ։
Եղերականք ջայլից համօրէն բանահիւսից կանանց լալականաց. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
rhaeda, an ancient four-wheeled chariot.
, ի-ա հլ. «սայլակ». մէկ անգամ ունի Ոսկ. մ. ա. 23. «Նաև զփայտ և զքած այնպէս կրեն սայլիւք կամ յոպնակօք» (յն. բնագրում չկայ)։
ՆՀԲ և ՋԲ հասկանում են իբր «սայ-լակ կամ յովանակ, իշուկ»։ (Վերջին ի. մաստը անշուշտ յովանակ բառի պա-տահական նմանութիւնից հետևցնելով) ԱԲ միայն «սայլ, պզտի սայլ» (և այս է ստոյգը, որովհետև բնագրում յոպնակ չգտնուելուց հետևում է որ սայլ և յոպ-նակ հոմանիշ են)։ Եազրճեան, Մասիս. 1885, 866 կցում է սանս. յուբա «փայտէ ցից» բառին և այսպէսով յոպնակ մեկ-նում է «այն կարճ ու ամուր փայտերը՝ որովք շինութեան ժամանակ հող, քար. կիր, ջուր և այլ ծանր նիւթեր կը կրեն գործաւորք, նոյնպէս բեռնակրաց եր-կայն փայտը»։ Հիւնք. Յոբնաղ հռով-մէական յատուկ անունից։
Բառ անյայտ. որպէս Սայլակ, սայլիկ. եւ կամ Յովանակ. իշուկ.
weevil.
(սեռ. -ի) «մի տեսակ փոքրիկ միջատ է՝ մլակի կամ մնիկի պէս» Շնորհ. եդես. էջ 68, որ և մինինայ Գիր. 241.-սր-խալմամբ 1757 թուի մի Յիշատ. (Դիւան ժ. էջ 196) համարում է թռչուն և գրում է մնի-նոս. «Փոքրիկ թռչունն այն, որ կոչի մնինոս., և ըստ այլազգեաց բարբառոյն ղըմըլ... ծած. կեաց զամենայն արտօրայսն, որ ի միում հասկի գրեթէ ճ և բճ գտանիւր և ծծեցին զամենայն հիւթ հատիցն». (սրանից իմաց-ւում է որ թռչուն չէ, այլ թռչող միջատ, քա-նի որ մի հասկի վրայ 200 են հաւաքուած. ծանօթութեան մէջ դրուած է լտ. calandra)։
Միջատ որպէս մանր մուն. կամ մանրամաղ մժղուկ. մնջեխ. որ ռմկ. ասի մնակ, մլակ.
finger;
finger's breadth, inch;
tune, air, strain;
բոյթ —, thumb;
ցուցական —, forefinger;
միջին —, middle finger;
մատանւոյ —, ring-finger;
փոքր —, little finger;
մատունք ոտից, toe;
յօդք մատանց, knuckles, finger joints;
մատունք նուագարանաց, keys, keyboard, stop;
մատունք սանդղոց, steps, stairs;
մատունք որթոյ, shoots, branches or tendrils of a vine;
— աստուծոյ, the finger or hand of God;
ծայրակտուր մատամբք, with maimed fingers;
ուսոյց զմատունս իմ ի պատերազմ, he taught my hands to war;
ի ծայր մատանց, at the finger's ends;
ծայր մատանց ոտից, tiptoe;
ճարճատել զմատունս, to crack one's fingers;
—ն առնել, to point at one;
to denounce;
to defame, to laugh at, to scorn;
վաստակել մատամբք, to live by one's labour;
ի մատունս գնալ, to walk on one's toes, to walk tiptoe;
յոտն ի — յառնել, to stand tiptoe;
մոռացկոտաց զ— կապել, to resolvedly to forget, to make a memorandum;
մատամբ ցուցանել, to point at with the finger, to indicate;
ծայրիւ միայն մատին ճաշակել, to taste, to taste slightly;
դնել մատունս ի վերայ բերանոյ, to place a finger on the lips, to keep silence, to be benumbed;
— անձին իւրոյ գործել, to kill oneself, to commit suicide, to make away with oneself;
— լինել իւրեանց արծաթոյն, to lavish, to waste, to squander;
արգելուլ, ըմբռնիլ մատին ի դռնամէջս, to jamb one's finger in a door;
cf. Ճիւղ;
betraying;
— լինել, եղանիլ, to give or addict oneself to, to surrender, to give in;
— լինել, to betray;
— լինել անձին or անձամբ անձին, to betray oneself, or one's own cause, to do oneself an injury;
— առնել, — եւ տուր լինել, to betray;
to be betrayed.
, ն հլ. (-տին, -տամբ, -տունք, -տանց) «ձեռքի կամ ոտքի մատ» ՍԳր. փխբ. «սանդուխի աստիճան, երաժշտական եղանակ, մի մատնաչափ» ՍԳր. Ոսկ. «խա-ղողի որթի ճիւղերը» Վստկ. Անկ. գիրք հին կտ. 316. ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ 4 ձևերով. -ՄԱՏՆ. ինչ. մատնանշան Կորիւն. մատնացոյց Եփր. ծն. կամ մատնցոյց Գ. մակ. զ. 22. Յոբ. լդ. 26. Եփր. ել. մատնա-հատ Կաղնկտ. մատնէք «սիւնի վրայի մատ մատ ակօսները» Գ. թագ. է. 15. մատնա-շուրթն Բժշ. մատնոց Յայսմ. երկմատնի, երեքմատնի ԱԹ. հնգմատնեան Այն. վերլ. սանդղամատն «սանդուխի ոտքը» Վրդն. ա-ւետ. Մագ. և Երզն. քեր. վարդամատն Նոնն, Յայսմ. շալակամատն «պայուսակի մէկ աչ-որ» Կիւրղ. թգ. մատնանիշ, մատնանշել, մատնեմատ (նոր բառեր).-ՄԱՏԱՆ-, ինչ. մատանել «կնքել» Սարգ. Վրդ. ատմ. մա-տանի ՍԳր. մատանահար «մատանիով կնիք» Երզն. խրատ.-ՄԱՏԻՆ-, ինչ. մատինայօրին «Աստուծոյ մատով յօրինուած» Տաղ. -ՄԱՏ-ինչ. մատհրաման «յորդորական կամ հրա-մայական (մակբայ)» Երզն. և Նչ. քեր. երկ-մատենի Եղիշ. երեց. հարսնմատ «նունու-ֆար» Գաղիան.-Նոյն արմատից են ձևա. ցած նաև մատն «մատնութիւն» Ոսկ. ես. 84, մատն առնել «այպանել, նշաւակել» Սիր իթ. 35 (հմմտ. գւռ. մատի վրայ առնել), մատն գործել «սպանութեան միջամուխ լի-նել» Նանայ. մատն լինել «մատնել, ուրի-ռի ձեռքը յանձնել» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. և բ. մատն և տուր լինել «մատնել» Ոսկ. մ. բ. 6. ի մատանակ կամ ի մատնեակ արկանել «բռնել, մատնել, ձեռքը գցել» Սեբեր. 66. Ոսկ. մ. գ. էջ 125. մատնել ՍԳր. մատնիչ ՍԳր. մատնութիւն Իմ. ժէ. 11. 14. մատնտու «մատնիչ» Գ. մակ. գ. 16. անձնամատն Ա. թագ. ի. 30. տիրամատնիչ Բուզ. աշխարհա-մատն Երզն. լուս.։
Ի դղեակս (հռոմկլայի) բազմեալ մատն առաքելական (սրբոյն պետրոսի՝) լուսատու հոգւոց. (Շ. տաղ.։)
horse;
մատակախազ, որձի —, stallion, stone -;
մալեալ, որձատ —, a gelding;
մատակ —, mare;
ռազմամուղ —, war horse, charger;
որսոյ —, hunter;
ասպարիզական —, race horse;
լծաբարձ, կառաձիգ —, draught horse, carriage or coach horse;
ազատ —, blood horse;
հեծելութեան —, riding horse, saddle horse;
պալարակապ —, prancer;
բեռնաբարձ —, led, packhorse;
սայլաձիգ —, cart horse;
— հեծանելի կամ կառայց, a — fit to ride or drive;
— մեքենական, horsepower;
մատաղ —, — փոքրիկ, (բռչոյ), nag, pony;
քուռակ ձիոյ, colt, foal, filly;
ահիպարանոց, աշխոյժ, խրոխտ, եռանդուն, աներկիւղ, ուժեղ, հլու, հնազանդ, փափկերախ —, fiery or superb, highmettled, prancing or frisky, spirited, bold, mettlesome, tractable, well-bitted or well-broken, easy upon the hand -;
խստերախ, ախտաւոր, անհլու, կատաղի or խենդ, կիցընկէց, խրչան —, hard-mouthed, vicious, untractable, furious or moon-eyed, restive or kicker, skittish horse;
անպիտան —, jade;
դեղձան, գորշ or մողոշիկ, պիսակ, ճանճկէն or ճանճաճերմակ, ճարտուկ, աշխէտ, ճարտուկ-ճանճկէն, շիկակարմիր or շառատ —, yellow-dun, grey, dappled, flea-bitten, piebald, chestnut or sorrel, roan, light-bay -;
միս ձիոյ, horse flesh;
գաւակ ձիոյ, rump, croup, hind-quarter;
բաշ ձիոյ, horsehair;
խար, կեր ձիոյ, forage, provender, horse-meat;
ջրարբ ձիոց, horse-pond;
աղբ ձիոյ, horse-dung;
պայտ ձիոյ, horse-shoe;
քերոց ձիոց, curry-comb;
ողնուլար ձիոյ, crupper;
տապճակ ձիոյ, horse-blanket or horse-cloth;
վարաւանդ, կազմածք ձիոյ, horse-trappings;
ընթացք ձիոյ, the paces of a -;
ճախր ձիոյ, caracol, wheeling about;
զբօսանք ձիոյ, a ride (on horseback);
դարմանել զ—, to groom, to curry, to comb a;
պայտել զ—, to shoe a -;
վարժել զ—, to break in a -;
սանձել զ—, to master a -;
ի — ելանել, վերելակել, աշտանակել, —ի ներքս տանել, առնուլ, to ride, to get or mount on horseback, to take horse;
երթալ ի —, to ride, to go on horseback;
զգնալ, զբօսնուլ ձիով, to take a ride, to go on a party of ride, to go out for a ride;
ճախր առնուլ ձիոյ, to caracole, to move in caracols, to wheel about;
արձակերասան զ—ն առնել, to give a — the bridle, to gallop, to run full speed;
խոպալ եւ ընդվղել ձիոյ, to prance, to rear;
կատաղել ձիոյ, to run away, to take the bit between the teeth;
իջանել, թափել զինքն ի ձիոյ, to dismount, to alight, to to get down;
շրջածել երախաձգութեամբ զ—, to lead a — hither and thither, to and fro;
լծեալ ի չորից ձիոց, drawn by four horses;
—ն զուլամբ չոգաւ, թալալեցաւ or նստաւ ընդ նովաւ, his horse fell under him, fell heels upwards;
խխնջէ, վրնջէ —ն, the — neighs;
որ ձրի էառ զ—ն՝ ոչ սպասէ սանձին, you must not look a gift — in the teeth.
>ol. 104 ձի=լէզգ. ču «ձի»։ Ինճիճ-եան, Հնախ. Գ. 21 ձի հանում է ի բնա-ձայնից։ Ճիշտ մեկնութիւնը տուաւ նախ Windisch. 13. նոյնը նաև Gosche 72, Böttich. ZDMG 1850, 357, Arica 65, Lag. Urgesch. 737, Müller SWAW 38, 578, Տէրվ. Նախալ. 81, Եազրճեան, Մա-սիս 1885, 863։ Վերջինս կարծում է թէ ձի բառի նախնական հնչումն է դզի. իսկ սրա տեղ թի, դի, դիւ ձեռագրական ձևերը կեղծ են։ Մորթման ZDMG 31, 417 բևեռ. zikuni «ձիական»։ Karoli-des. Րλ. συγϰρ. 81 սանս. acva, լիթ. aszva, հսաքս. ehu և մանաւանդ կա-պադովկ. ἔϑιο «ձի» բառի հետ։ Հիւնք. հեծանել բայից։ Jensen ՀԱ 1904, 183 հաթ. dēio, dyio։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, ծան. 25, 38, 50 պհլ. սուսիա «ձի» բառից (որ է սակայն ասոր. [syriac word] ︎ sūsyā «ձի»). իսկ ձիա-ւոր= [arabic word] asūbār կամ ❇ suvār «հեծեալ» պրս. ձևից։ Erckert, Die Spr. d. kauk. Stammes, էջ 112 հյ. ձի փոխառեալ է համարում հիւս. Կով-կասեան լեզուներից։ Τ'apaя, Oбъ oт-нощ. aбхазcк. яз. (1912), էջ 49 ափ-խազ. աչը «ձի»։ Մառ, ИАН 1913, 328 և 1917, 329 վրաց. զխենի, ափխազ. աչը, ավար. չի «ձի», որոնց նախա-պատմութեան վրայ տե՛ս իր Cpeд. ne-peдвиж. էջ 19։ Նոյն ЗВО (1925), էջ 682 չեչէն. din, ինգուշ. də «ձի»։ Պա-տահական նմանութի։ն ունին կովկաս-եան մի խումբ նմանաձայն հոմանիշ-ներ. այսպէս՝ ավար. լակ. չու, վար. ու-չի, ուրչի, կուբ. ուչա, ուչէ, չէրքէզ. չը, կայ. իրչի, ուրչի, ակ. խիւր. ուրչի, աբ. կաբ. շասր. šu, šu, šəy, ši, ափխազ. աճ. աչչիւ, սվան. čaz, čaaž (յգ. čaar «ձիեր»), վրաց. լազ. մինգր. ցխենի. ինգիլ. ցխեն։ Pictet բ. տպ. Ա. 427 ձիաւոր = սանս. açvavā̄ra հոմանիշի կրճատ ձևն է, որից էլ փոխառեալ է արաբ. uswar «ձիաւոր»։ ՒՌ.-Ալշ. Ակն. Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Հճ.
intrenchment;
encampment;
camp;
army;
— ածել, գործել, to intrench, to throw up intrenchments, to pitch a camp.
տե՛ս Լակիշ։
gold;
gold coin;
gold, golden, of gold;
մուսիոնեան —, massive gold;
— շանթաձիգ, rum fulminans, fulminating gold;
մանեակ —, gold necklace;
— եղէգն, lysimachia, money-wort, loose-strife;
cf. Ընդելուզանեմ;
cf. Կշիռ.
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Տփ. օսկի, Ջղ. Սլմ. Վն. վոսկի, Երև. Շմ. վօսկի, Հճ. Պլ. Սեբ. օսգի, Ակն. օսգի, վօսգի. վէօսգի, Սչ. օսգ'ի, վօսգ'ի, Խրբ. Ռ. օսքի, Տիգ. օսգի, օզգի, Մկ. տսկը՛, Մրղ. վսկ'ը, վըիսկի, Գոր. վէ՛սկէ, Ղրբ. վրէ՛սկէ, յըսկէ, Ասլ. էօսգի, Զթ. իսգի, Ագլ. ա՛սկի, Սվեդ. իսքա։ Նոր բառեր են ոսկերել «ոսկեջրել», ոսկերած «ոսկեջրած», ոսկեբեռն, ոսկեծիլ ոսկեկտուց, ոսկեշալակ, ոսկեպղոճ, ոսկե-ջուր, ոսկեջրել, ոսկեքոչոր։
χρυσίον, χρυσός aurum. իտ. oro. Շեկ եւ շողշողուն՝ հրափայլ մետաղ, կուռ, խիտ, ծանր, եւ քաջ կռանելի՝ ծաւալական. իբր անապական.
foolish, mad;
extravagant, absurd;
carried away by passion, furious, maniac, mad for, dotingly fond of, lovestricken;
lewd, libidinous.
«խելագար, խենթ, անմիտ 2. կատաղի, մոլեգնած. 3. ցանկասէր, վա-վաշոտ» Փիլ. նխ. 10. Պիտ. Պրպմ. 234. Յհ. իմ. Երև. գրուած նաև շամուշ Ուխտ. բ. 113. որից շամշիլ «խենթենալ, գժուիլ» Ոսկ. մ. գ. 3. Կնիք հաւ. էջ 278. «մոլեգնիլ, կատաղիլ» Եւս. քր. ա. 210. «անառակիլ, շաղաշարիլ» Ոսկ. ա. թես. ը. 454. շամբշիլ Սարգ. յկ. զ յորդ. շամբշագոյն Փիլ. այլաբ. շամբշանք Ոսկ. մ. բ. 26. շամշանք Ճառընտ. շամբշա-բանել Ճառընտ. =շամշաբանել Վրք. և վկ, ա. 367. շամբշաբար Պիտ. շամբլական կամ շամշական Ճառընտ. շամբշութիւն կամ շամ-շութիւն Փիլ. Խոր. ևն։
(լծ. հյ. ուշ, որպէս շամբյերերի. եւ իտալ. սլէ՛մբիօ, շէ՛մբիօ կամ սէ՛մբիօ. եւ թ. սէրսէմ, սէքիհ ). οἱστοπώδης, εὑηθή, μανικός, ἅφρων , ἕκφρων, σκαιός, ἑλίθιος, νόθης insanus, stupidus եւ այլն. Ցնորեալ. խելագար. խօլ. խօլական. անմիտ. յիմար. մոլի. մոլեգին. ցոփ. (անձն, խորհուրդ, բան, եւ իր) իսկ ի Լծ. փիլ. լայնաբար մեկնի՝ անկիրթ կամ վայրենաբարոյ.
basin, wash-hand basin.
«մէջը ձեռք լուալու կոնք, լական» Մաշտ. ջահկ. որ և շռնիճ «կոնքի մէջ ջուր լցնելու ամանը, երպրրխ» Մաշտ. -այս ի-մաստը՝ որ ընդունուած է արդի գրականումն էլ, սխալ է, որովհետև Մաշտ. իրար յետևից դնում է «զշռնիտն և զքսեստինն և զռաստա-ռակն», որոնցից վերջինը լինելով «թաշկի-նակ, սրբիչ, անձեռոց», երկրորդը լինելով «կուժ»!, առաջինն էլ միայն «լական, կոնք» կարող է լինել։ Ճիշտ այսպէս է նաև Բիւզ. ն. γερνιβσζεστα «basin and pitcher, for washing the hands, լական ու կուժ, ռմկ լէհէն-երպրըխ» (Sophocles 1164բ)։
= Փոխառեալ պիտի դնել յն. χέ́ρνιβον «կոնք, մէջը ձեռք լուալու լական» բառից, հմմտ. յն. χερνιβόζεστα որ բոլորովին նոյն է Մաշտոցի «զշռնիտն և զքսեստինն» ձևի հետ։ Մագում է յն. χείρ «ձեռք» բառից (Boisacq 1056)։ Վերջաձայնի տարբերութեան համար պէտք է ենթադրել թերևս յետին յն. ռմկ. մի ձև, որ աւելի մօտիկ էր հայերէնին։
ՆՀԲ յն. χέρνιβον բառից։ -Կոյլաւ. Բառ. գերմ. 1341 ա դնում է բառս իբրև «միզաւառ, կրիճ, անկողին պառկած հի-ւանռի միզաման», որով անշուշտ ու-զում է կապել շեռ «մէզ» արմատին։ (Բայց այսպիսի նշանակութիւն չէ ա-ւանդուած մեր մէջ. միայն յն. γερνίβιον նուազականն է, որ նշանակում է թէ՛ «փոքր լական» և թէ «կրիճ. միզա-ման»)։
ՇՌՆԻՃ, ՇՌՆԻՏ. χέρνοβον malluvium, pelvis. Բառ յն. խէ՛ռնիվօն (ի խէ՛ռնիփս այսինքն ձեռնալուայ) այն է Կոնք. տաշտ. լական ի պէտս լուանալոյ զձեռս.
dog;
adulterer or adulteress;
Canis Major;
cf. Շնիկ;
մատակ —, bitch;
— անպիտան, cur;
— որսորդ, hound, terrier, ranger;
որսական — ոտնակառոյց, setter, pointer, setting-dog;
— մազեղ, գանգրամազ or լուղակ, water-dog;
— մեծականջ, long-eared dog;
— տնպահ, house-dog;
— պահապան, watch-dog;
պահապան — հովուաց, mastiff dog;
ցլամարտ —, bull-dog;
շան լակոտիկ, fisting cur;
— մատնիչ, խեռ, խածանող, կատաղի, a treacherous, snarling, biting, mad dog;
խշտի or խղիկ շան, dog-hole, dog-kennel;
կերակուր շան, dog's-meat, dog-porridge;
ոջիլ շան, dog-louse;
վազք շան, dog-trot;
ցնկնիլ շան, to whelp, to litter, to bring forth;
տալ կամ արկանել շանց, to give or to send to the dogs;
կերակուր լինել շանց, to go to the dogs;
— հաջէ, ոռնայ, կաղկանձէ, ղօղանջէ, կռնչէ or մռմռայ, the dog barks, howls, whines, yelps, growls;
խոնջեալ իբրեւ զ—, dog-weary, tired as a dog;
— հաջան՝ չէ խածան, a barking dog seldom bites.
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. շուն, Ակն. Ասլ. Մրղ. Սլմ. շիւն, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Սվեդ. շօն, հետաքըրք-րական է Գուրտ-փէլէն (Նիկոմիդիա) շըվըն «շուն» (Արևելք 1894 փետր. 10)։-Կան բազմաթիւ նոր բառեր՝ շուն-, շն-, շնա-, շան-ձևով, ինչ. ըունշալակ, շուննոց, շնկեր, շնդող, շնամէջ, շնահոտ, շանդող, շանգոզ ևն ևն։-Մանկական լեզւով եղած է օշո, օշօշ, օշիկ «շուն», որից էլ
above, upon, on, over;
on high, high, high up;
վեր ի վայր, ի վեր եւ ի վայր, up and down, high and down, upside down;
topsy turvy;
frequently;
ի վեր եւ ի խոնարհ, up and down, always, incessantly, at every moment, ever;
ի վեր անդր, above, up there;
ի վեր քան զամենայն, above all;
վեր ի վայր կործանել, to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset;
վեր ի վայր շրջել, to turn over, to overthrow, to overturn;
to disorder, to disturb;
ի վեր մատչել, to go higher up, to ascend;
ի վեր ունել, to bear up, to support, to sustain, to prop;
ի վեր հանել, բերել, to elevate, to raise on high;
to discover, to manifest, to unmask, to unveil, to denounce, to disclose, to reveal;
ակն ի վեր տալ, to lift up one's eyes, to look up, to raise one's head;
ձի ի վեր առնուլ, to ride, to mount on horseback;
ի վեր գալ տնկոյն, to peep out heads, to pullulate and grow, to sprout, to bud;
ի վեր կացուցանել զսպանեալն, to raise from the dead, to bring to life again;
ի վեր քան զբան, ineffable;
inexplicable;
ի վեր է այս քան զկար զօրութեան իմոյ, that is beyond my power;
ի վեր քան զպայման մերասեր բնութեան, above humanity;
որպէս ի վեր անդր ասացաք, as we have already said;
վեր ի վերոյ, apparent, superficial, feigned, affected;
երկիր պագին նմա —, they feigned to worship him;
superficially, apparently, affectedly;
— ունելով գիտութիւն, without a thorough knowledge of, having a smattering of.
«վերևը, վերի ծայրը». այս իմաս-տով ունի Յհ. բ. 7. «Լցին զնոսա մինչև ի վեր». սովորաբար գործածւում է նախդիրով. ինչ. ի վեր «դէպի վեր» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. «այն ժամանակից մինչև այժմ» Շնորհ. ա. պետ. Կանոն. «աւելի բարձր, գերադասելի» Եզն, և ի վեր «աւելի այն կողմ» ՍԳր. ի վեր քան «աւելի վեր» ՍԳր. Եզն. ի վեր և ի խոնարհ «անդադար, միշտ» Ոսկ. ես. վեր ի վայո «տաևնուվրայ» Ոսկ. բ. տիմ. «միշտ, ան-դադար» Ոսկ. մտթ. և յհ. վեր ի վերոյ «երե-սանց, հարևանցի» Եղիշ. Պիտ. «դրսից, երե-սից» Գ. մկ. գ. 1. ի վերայ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. ի վերոյ Ել. լզ. 19. լթ. 30. Ծն. ա. 7. Կորիւն. ի վերոյ քան ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. ի վերուստ ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. մաս-նիկների յաւելումով՝ վերստին ՍԳր.. Եղիշ. փիլ. վերստեայք Եւս. պտմ. 720. վերին ՍԳր Եզն. բարդութեանց մէջ՝ զառիվեր ՍԳր. զա-ռիվերակ Նորագիւտ բ. մնաց. ի. 16. Եփր. թգ. էջ 449. խաչվերաց Խոսր. Յայսմ. նախ-ավերակ Շիր. գլխիվեր Վրդն. պտմ. ծառա-վերաց Տօնակ. բարդութեանց սկիզբը վեր-ունի կրկին գործածութիւն. ոսկեդարեան նը-շանակութիւնն է «վերը, վրան, բարձրր», հմմտ. վերակացու ՍԳր. Կոչ. վերարկու ՍԳր. վերագոյն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եփր. հռ. եբր. և տիտ. վերամբարձ Եզեկ. գ. 15. Ագան Ոսև. ես. վերանալ ՍԳր. Եզն. Եփր. թգ. ևն. իսկ յետին յունաբան հեղինակների մօտ դարձել է մասնիկ՝ «վերստին, կրկին, նորից, դարձեալ» նշանակութեամբ, իբր համապա-տասխան յն. άυα-նախդիրին. հմմտ. վերա-բանութիւն=ἀναλογία, վերագրել = ἀναγράγω. վերածել =ἀνάγω վերծանել=αναγιγνιαϰω ևն։ Նոր բառեր են վերնամաշկ, վերաբանալ, վե-րաբացում, վերաբերմունք, վերաբնակիչ, վերակազմութիւն, վերակազմեալ, վերակեն-դանութիւն, վերահաստատել, վերահսկել, վերահսկիչ, վերամշակել, վերամշակութիւն, վերանորոգել, վերանորոգիչ, վերաշինութիւն, վերաշինել, վերաշինական, վերապահութիւն, ոնվերապահ, անվերապահօրէն, վերապատ-ուելի, վերաստուգել, վերաստուգութիւն, վե-բաստուգիչ, վերացական, վերազականու-թիւն, վերաքննել, վերաքննութիւն, վերաքըն-նելի, վերաքննիչ վերելակ ևն։
Ի քսանամենից եւ ի վեր։ Ի քսան եւ ի հինգ ամենից ի վեր։ Յամենայն գօտիածուաց եւ ի վեր։ Ի խոյակէն եւ ի վեր կանգնաւ։ Ի միջոյն եւ ի վեր իբրեւ զտեսիլ փայլական։ Ի բնէն եւ ի վեր ցեղջիւրսն կանգուն մի.եւ այլն։
dragon;
leviathan;
typhon, vortex, whirlpool, exhydria;
dragon, draco;
— ծովային, araneus piscis, quaviver, weever;
— ձուկն, cachalot.
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Վն. վիշապ, Սլմ. վի-շապ, վշապ, Ալշ. վիշաբ, Մկ. վիշափ, Մշ. վիշապ, չուշապ, յուշաբ, Երև. ուշապ, Ջղ. յուշապ, Հմշ. Ննխ. ուշաբ, Ագլ. հիւ՛շmպ, հի՛ւշmփ, Գոր. Ղրբ. օ՛շափ, Զթ. ուշօբ, ու-շոբ, բոլորն էլ «առասպելական հրէշ կամ դև». իսկ Բլ. Ախք. «թաթառ» և Գնձ. ծծկ. ուշէփ «քահանայ» (տե՛ս Մամիկոնեան, Հա-զարից մէկը, էջ 56)։
Վասն ի գեղջկաց տգիտաց վիշապին անուանելոյ։ Ոչ եթէ վիշապ է փոշին մանուածոյ ի փոթորկէ գետնականէ յօդս խաղացելոյ, այլ հողմ ինչ է պտուպկեալ։ Առասպելական ստութեան ունկն դնել եւ հաւատալ մի՛ երբէք յանձն առնուցուս վիշապ զնա անուանողաց. (Սարկ. շարժ.։)
mat, carpet.
ՆՀԲ մեկնում է «ախտ տապագին և ծաւալական և եռք որպէս բոր սաստիկ և ժանտախտ»։
ՏԱՊԱՍԿ կամ ՏԱՊԱՍՏ. Ախտ տապագին, եւ ծաւալական. եւ Եռք որպէս բոր սաստիկ. եւ Ժանտախտ. եւ այլն.
shine, brilliancy, lustre, glitter, splendour;
shining, brilliant, glittering;
— ի —, extremely bright, dazzling;
sparklingly;
— զ—ի տալ, cf. Փայլեմ.
, ի հլ. «պայծառ վառիլը, շողալը, պայծառութիւն» Ոսկ. մտթ. գ. Յ0. որից փայլել «պայծառ վառիլ» Եզեկ. իա. 29. Ա-գաթ. փայլիւն ՍԳր. փայլուն ՍԳր. փայլա-ծուն «պայծառ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22. փայ-լածու «մոլորակը» Շիր. Արիստ. աշխ. փայ-լական «բուրգ, պիւրամիդ» (իբր թրգմ. յն, πυράμις հոմանիշից, որ ծագում է πνρά «խարոյկ, փայտակոյտ» բառից1) Պղատ. տիմ. փայլակն ՍԳր. (կազմուած է փայլ+ ակն «աչք» բառից, ինչպէս յն. αστεροπη, ατέροπή, αστραπή «փայլակ» կազմուած են «աստղ»+ «աչք» բառերից՝ ըստ Meillet ՀԱ 1927, 760), փայլատակել ՍԳր. Ա-գաթ. ((կազմուած փայլ+հատանել՝ ըստ Meillet անդ), փայլատակն Դան. ժ. 6, Եւս. պտմ. զ. 9. Եփր. աւետ. փայլատա-կունք ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. բազմափայլ Փարպ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. լուսա-փայլ Ոսկ. յհ. ա. 14. Պիտ. գեղեցկափայլ Վրք. հց. կրկնութեամբ՝ փայլփայլումն Մեսր. եր. անփայլ (նոր բառ)։ Այս արմա-տի միւս ձևերն են՝ ՓԱՂ «փայլ». առանձին անգործածական, որից ունինք կրկնու-թեամբ՝ փաղփաղիլ «փայլիլ, ցոլցլալ» Բուզ, դ. 59, Յհ. կթ. փաղփաղուն «փայլուն» Վրք. ոսկ. փաղփաղեալ «փայլելով» Նար. կուս. 414. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 362 (տպուած է փաղփաջեալ). փաղփաղող «փայլուն» Վրդն. դան. (այս բառի վկայութիւնն է «Արջ ան-հեռեդ և փաղփաղող ատամամբք և ռնգամ-բըք և ոտիւք». ՆՀԲ, որից և ԱԲ, մեկնում է «պապաչող, մռնչող», որ անյարմար է. կա՛մ պէտք է հասկանալ «փայլուն» (իբր ած. ատամներին) և կամ կարդալ փաղաղող «գիշատիչ»՝ իբր ած. արջին)։ Յետնաբար արմատը ենթադրուած է փաղփ, ի հլ. «փայլ. շողիւն» Թէոդ. կուս. որից փաղփիլ «փայլիլ» Պիտ. Նիւս. կուս. իգն. Պտմ. աղէքս. 6Ո. փաղփեցուցանել Պիտ. փաղփեալ Լաստ. ժզ. Իգնատ. ղկ. 404. փաղփիւն «փայլուն» Պտմ. աղէքս. 155 (իմա՛ փաղփուն). փաղ-փումն Առ որս. Մագ. 120. փաղփուն Փիլ. սամփս. 569. Նիւս. կուս. ևն (առնուած է «փափուկ, կակուղ» իմաստով՝ Նար. խր. 506, ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա 154)։-ՓՈՂ «փայլ». առանձին անգռո-ծածական, որից փողել «փայլիլ» (նորա-գիւտ բառ) Օրբել. ողբ ժե. կրկնութեամբ՝ փողփողել «փայլփլիլ, շողշողալ» Բ. մկ. ժե. 21. Զենոբ. Ղևոնդ. Արծր. փողփողենէջ Նար. տաղ.։ Կայ նաև փող «լուսնի շուրջը փակ». անստոյգ և նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Վստկ. 12 Եւ թէ տեսանես ի շուրջն լուսնի գերթ կալ փողեր, բազում անձրևաց նշան է (յն. եր-կուս կամ երիս կալս, այսինքն բակս)։
Իբր զփայլ մաքուր փայլական. (Նար. առաք.։)
free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.
ԱՐՁԱԿ. ՅԱՐՁԱԿԻ. ՅԱՐՁԱԿՍ. Առանց կապանաց. յազատութան. յընդարաձակի. թուլակի. անարգել. անփակ. պնրզապէս.
root;
stump;
trunk, stem;
source, origin, cause;
—ս առնուլ, արձակել, to take root.
Գիտել զայլակերպութիւնս արմատոց (ի պէտս դեղոց). (Իմ. ՟Է 20։)
basin of a fountain;
bath, bathing tub;
pool, reservoir of water;
horsepond;
basin;
— մկրտութեան, font, baptistery.
Զոր մաքրեցեր յաւացանին (ի կոնքն, ի լականն), մաքուր ձեռօք զոտըս նոցին. (Շար.։)
consignment, deposit;
tradition.
παράδοσις traditio, δόγμα decretum Աւանդելն, աւանդիլն, եւ աւանդեալն բան. որպէս վարդապետութիւն, ուսումն, օրէնք, պատուիրան, սովորուիւն եւ այն. եւ այն՝ աստուածային, առաքելական, կամ եկեղեցական, կամ մարդկային՝ գովելի կամ պարսաւելի. որ ինչ ի նախնեաց փոխանցեալ իցէ առ յետինս՝ որդւոց յորդիս.
exceeding, superfluous;
more, ahove, beyond;
աւելեաց բանք, exaggeration;
աւելեաց, the five epagomene days of the Armenian calendar.
Ըստ կարի աղաչանաց զանուն տեղւոյն փոխեցաք յիւր աւելի անունն (այսինքն կոչեցաք վանք գլակայ, որ էր մականուն զենոբայ). (Զենոբ.։)
cf. Ապշիմ.
Հիացմամբ ափշեալ ի փայլակնացայտ երեւմանէ առնն. (Փարպ.։)
cry, scream, clamour, uproar, alarm, racket, noise, shout;
scolding;
voice;
exclamation;
— առնել՝ բառնալ՝ դնել՝ հարկանել՝ տալ, to cry, to make a noise, to alarm, cf. Աղաղակեմ.
Լուիցէ գոյժ ընդ առաւօտս, եւ աղաղակ ի միջօրեայ ժամանակի։ Աղաղակ խոյոցն մաքեաց։ Աղաղակեաց ամենայն ժողովուրդն առ հասարակ մեծ եւ ուժգին աղաղակաւ։ Ամբոխ յոյժ եւ լալականս, եւ աղաղակ յոյժ։ Աղաղակ սոդոմացւոց եւ գոմորացւոց յաճախեաց։ Եւ եղեւ աղաղակ մեծ։ Սրտմտութիւն, եւ աղաղակ, եւ հայհոյութիւն։ Ոչ սուգ, եւ ոչ աղաղակ։ Տէր լո՛ւր աղօթից իմոց, եւ աղաղակ իմ առ քեզ եկեսցէ։ Լուաւ աղաղակի իմում։ Ել ել աղաղակ նոցա առաջի Աստուծոյ ի գործոյ անտի։ Զի՞նչ է ձայն աղաղակին այնորիկ։ Աղաղակ ի բանակին այլազգեաց։ Լցցին տունք նոցա աղաղակաւ. եւ այլն։
wandering, wildness;
dissipation.
Յարդգողի ծիր, ոմանք կարծեն գոլ լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլակեն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Յեղակարծ.
իբր Այլակարծ. յեղակարծ եւ նորատեսիլ իմն անկարծելի.
bowels, guts;
tripe, garbage;
intestines, entrails;
strings, chords;
խռովին — իմ, I have pity, compassion;
որդի աղեաց, well loved son.
Առաքելական աղեացն են բանքս. (Ոսկ. հռ.։)
buckle, ring;
button;
lock;
baggage, equipage;
goods and chattels.
ԱՂԽ կամ ԱԽ. κλεῖθρον, σύγκλεισμα, πτίξις, κάτοχος claustrum, clausura, repagulum, plicatura Փակ. փականք. փակաղակ. կապ. զօդ պնդիչ. ախլակ, ախլանք, կղպաք, կպղաք. քիլիտ. պաղ. կէշմէ. քիլիտլամէ.
cf. Աճելական.
mob, riotous assembly, bear-garden;
crowd, multitude;
rabble, populace, the vulgar;
riot, tumult;
tumultuous.
Ետես զփողարսն, եւ ամբոխ յոյժ։ Տեսանէ ամբոխ յոյժ եւ լալականս։ Յետ դադարելոյ ամբոխին։ Ոչ կարաց գիտել զստոյգն վասն ամբոխին։ Ոչ բազմօք, եւ ոչ ամբոխիւ։ Ի բազմանալ ամբոխին՝ երկուցեալ հազարապետն. եւ այլն։