Definitions containing the research պատահ : 845 Results

Թիլ, թլի

See full entry →

s.

suburb, village.

Etymologies (1)

ՆՀԲ չունենալով Անեցին և Այրիվանե-զին, ո՛չ էլ Միխ. ասորու առաջին օրի-նակը և սխալելով սրա դևք, կախարդք ևն բառերից, ինչպէս և թլսմեր, տլըս-մերք «կախարդանք, յուռութք» բառերի պատահական նմանութիւնից, ստեղծում է անգոյ թլեր, ոյ կամ թիլ, թլոյ և թլաց1, ցաց ձևերը՝ «թըբլըսըմ, յուռութք» նշա-նակութեամբ։ Այսպէս է նաև ՋԲ։-Իսկ ԱԲ թէև ունի թիլ «հողաբլուր» նշանակու-թիւնը, բայց կրկնում է նաև ՆՀԲ-ի թիլ. թլացք ձևերը։ Սրանցից դուրս ՆՀԲ և ՋԲ դնում են թիլ «աւան, գիւղ», հանելով Թիլ տեղական յատուկ անունից։ԱԲ իրա-ւամբ ջնջած է այս։ Աղաբէգեան, Բիւզ. 1903, л 1943 դնում է «շիրիմ, տա-աան». վերջին անգամ Վարդանեան ՀԱ 1921, 640 ասոր. tēlā ձևից։ Վերի մեկնութիւնը Արմատական բառարանիս ձեռագրից առնելով հրատարակեց Աճե-մեան ՀԱ 1922, 592։


Թիլ, թլոյ, թլեր

See full entry →

s.

amulet, talisman.

Etymologies (1)

ՆՀԲ չունենալով Անեցին և Այրիվանե-զին, ո՛չ էլ Միխ. ասորու առաջին օրի-նակը և սխալելով սրա դևք, կախարդք ևն բառերից, ինչպէս և թլսմեր, տլըս-մերք «կախարդանք, յուռութք» բառերի պատահական նմանութիւնից, ստեղծում է անգոյ թլեր, ոյ կամ թիլ, թլոյ և թլաց1, ցաց ձևերը՝ «թըբլըսըմ, յուռութք» նշա-նակութեամբ։ Այսպէս է նաև ՋԲ։-Իսկ ԱԲ թէև ունի թիլ «հողաբլուր» նշանակու-թիւնը, բայց կրկնում է նաև ՆՀԲ-ի թիլ. թլացք ձևերը։ Սրանցից դուրս ՆՀԲ և ՋԲ դնում են թիլ «աւան, գիւղ», հանելով Թիլ տեղական յատուկ անունից։ԱԲ իրա-ւամբ ջնջած է այս։ Աղաբէգեան, Բիւզ. 1903, л 1943 դնում է «շիրիմ, տա-աան». վերջին անգամ Վարդանեան ՀԱ 1921, 640 ասոր. tēlā ձևից։ Վերի մեկնութիւնը Արմատական բառարանիս ձեռագրից առնելով հրատարակեց Աճե-մեան ՀԱ 1922, 592։


Թիւ, Թուոց

See full entry →

s. gr.

number;
enumeration;
list, order, rank;
quantity;
era, epoch;
number of chapters (in a book);
—ք, arithmetic;
վերացեալ —, abstract number;
—ք or Գիրք Թուոց, Book of Numbers;
ոչ էր or ոչ գոյ նոցա —, բազում էին քան զ—, their multitude was innumerable;
թուով ամք, մարդիկ, few years;
few men, persons;
թուով են առաքինիք, virtuous people are rare;
ի թուոյ փախչել, to be innumerable, numberless;
անցուցանել ընդ —, ի — արկանել or — համարոյ առնել, to number, to count, to calculate;
to range, to set in order;
ի — արկանել զզօրս, — համարոյ առնել զօրաց, to review the troops;
ի — or ընդ — մտանել, ի — անկանել, to be of, or among the number;
կարգել ի — այլոց, to reckon or rank among;
կարգել զոք ի — սրբոց, to canonize, to number among the saints;
ի — ասել, to recite;
ի — գիտեմ, ուսեալ եմ, I know by heart, memory or rote;
— համարուց, — համարոյ ամենայնի, the detail;
the sum total;
cf. Ոսկեթիւ. number.

Etymologies (1)

լորդ էր այլոցն թիւ»։ Boрp, Gram. comp. IV 365 համեմա-տում է վեդ. tuvi «շատ», távas «ուժ», tu «մեծանալ», լտ. tumulus «բլուր», կելտ. tywu «մեծանալ» ևն բառերի հետ։ Müller, Armen. VI յն. στῖφος «կոյտ, խումբ»։ Հիւնք. պրս. du, լտ. duo, յն. ბόο «երկու» բառից։ Patrubány SA 1, 211 սանս. tu, taviti «ուժ, արժանիք ունենալ»։ Մառ. ЗВO 22, 94 ելամ. itu, լազ. թութա, վրաց. թթուե «լուսին, ամիս »բառերի հետ՝ իբր յաբեթական ձև։ Petersson, Ar. u. Arrn. Stud. էջ 135 ռուս. за-тeвать, зa-тeять «հնարել, մտքումը մի գաղափար յղա-նալ» = ուկր. vyt'ivaty, յն. τημέλη. τημέλεια «խնամք, ուշադրութիւն» են բառերի հետ հնխ. tē, tēi, tēv, tēm ար-մատից։ Պատահական նմանութիւն ու-նին վրաց. თვლა թվլա, თულა թուլա «համարել, համրանք», թթր. [arabic word] too «թիւ, համրանք, պատիւ», [arabic word] too-lo «թուել, համրել» (որովհետև գտնւում է նաև մոնղոլերէնում՝ ըստ Будaговъ 1, 808)։-Թուելեաց երգի համար տրու-ած բացատրութիւններն են. Էմին, Վեպք հնոյն Հյստ. 20 «ժամանակագրական երգ», Դիւլորիէ JAs. 1852, 27 «չափա-կան երգ», Մխիթարեանք՝ lomaseo-ի թարգմանութեան մէջ (էջ 82 ծան.) «յանգական երգ, rimato od in versi». բնագրում թարգմանուած է «canta del-la tradizioni, աւանդական երգ». Նաւա-սարդեան, Մուրճ 1894, 443 հասկանում է «գիշերային հսկման երգ», հանելով թևել «հսկել, գիշերը հսկել» բայից (հմմտ. գւռ. թև տալ «հօտի շները պա-հապան նշանակել» և վրաց. თევა թե-վա «գիշերային հսկում»). Խալաթեան, Aрм. ənocъ, էջ 197 «այլաբանական եոգ», իբր թուիլ «երևալ» բայից. Մառ. ЗВО 11, 300-2 հանում է թովել բա-յից. հմմտ. պրս. [arabic word] afsāīdan «թովել» և [arabic word] afsāna «պատմութիւն,


Թիւրակ, աց

See full entry →

s.

storax (odoriferous gum);
cf. Ստիւրակ;
cf. Շեր.

Etymologies (1)

ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ մեկնում են «ստեւ-րակ ազգ կաղամախի և խիժ կամ աւիշկ նորա». բայց այս բանը հաստատելու համար ո չ մի ապացոյց չունին և առաջ-նորդուած են թերևս յն. στύρας բառի պատահական նմանութիւնից։ Բայց մի՞-թէ ստիւրակի խէժը պիղծ դեղ է։ Դրուած արգելքից պէտք է հետևցնել՝ որ թիւրակ նոյն է թիւրակէ բառի հետ, որ իժերի մսից պատրաստուած դեղ էր։]


Թո՜ղ

See full entry →

adv. pron.

leave off ! come on ! save, excepting, besides that;
— անդր, set aside, leave out, pass over, nonsense! go! get away, or out! fy! pooh! — թէ, so much the more, more than, rather than;
— զայն, — զի, not only;
— լիք լինել, to be abandoned, outcast.

Etymologies (1)

Brosset, JAs. 1834, 369-406 սանս. tyas, վրաց. տեվ, տիա։ Müller SWAM 42, 329 զնդ. tərə, պհլ. vitartan, պրս. guδastan, իսկ 48, 425, միայն զնդ. tərə. Պատկ. Изслед. 14. լծ. հյ. ծոյլ։ Հիւնք. դոյլ բառից։ Meillet MSL 8, 163 սանս. tari «անց կենալ» բառի հետ։ Այս մեկնութիւնը ինքը MSL 9, 154 մերժե-լով՝ առաջարկում է թոյլ ձևի դէմ լեհ. tulic՝ «հանգստացնել, խաղաղել», սերբ. tuliti «մարել», սանս. tūsnfm «լուռ», հպրուս. tusnan «լուռ», հսլ. tunje «ի զուր, ձրի», սանս. tuchyás, հսլ. tusti, իսկ թողուլ ձևի դէմ հսլ. utoliti «խա-ղաղել, հանգստացնել», լիթ. tilti «լուռ լինել», հիռլ. tuilim «ննջեմ»։ Հիւբշ. մինչև անգամ չէ յիշած այս մեկնութիւ-նը։ Patrubány SA 1, 195 յն. δολός «խորամանկութիւն», լտ. dolus «նպա-տակ», անգսք. tal «խաբեբայութիւն», գերմ. Zahl «թիւ», Ziel «նպատակ» ևն. իսկ SA 2, 285 յն. τλὴναι, գոթ. ϑu-lan սռ. tuli. tolle, tolerāre, հսլ. toliti «մեղմանալ» ևն։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 36 վերջինիս պէս։ Scheftelovitz BВ 29. 22 սանս. tulayati «բարձրաց-նել», լտ. tollo «բարձրացնել», հիռլ. tol «կամք», գոթ. ϑulan «համբերել», յն. έτλη «տանիլ, համբերել» ևն։ Բադ-րուպանեան ՀԱ 1907, 16 կարծում է որ tol արմատի վրայ աւելացած է նաև p՝ որ epi բառի համառօտութիւնն է. որով մևո արմատր լինում է p-tol։ Karst Յուշարձ. 419 թթր. tul, dul «մինակ, մերկ, լքուած, այրի կին»։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. მოთულემა մոթուլեմա «дремать, նիրհել, թմրիլ. անհոգ լինել»։


Թուխ, թխոյ

See full entry →

adj.

brown, tawny, swarthy, dark;
— հաց, brown bread;
— or —ս զգենուլ, ի —ս համակիլ, to wear mouraing, to dress in mourning, to put on mourning;
to be in mourning;
to be plunged in grief;
— զգեցուցանել, ի —ս համակել, to clothe in mourning, to dress in black, to put into mourning;
to throw into mourning, to plunge in grief;
ի —ս համակեալ, in deep mourning;
—ք, brood, covey;
ի —ս նստել, to brood;
cf. Թխեմ.

Etymologies (1)

Պատահական նմանութիւն ունի արաբ.


Թուղթ, թղթի, թղթոց

See full entry →

s. com.

letter, epistle, missive;
թուղթ գրել, to write a letter;
թուղթ առաքել, to send a letter;
թուղթ ընդունել, to receive a letter;
թուղթ աղաչանաց, written entreaty, petition;
paper;
պատառ մի թուղթ, կոտորոկ թղթոյ, a bit of paper;
շրջշրջել զթուղթս գրոց, to turn over the leaves of a book;
ծրարել ի թուղթ, to put in paper;
տոգորել, արատել զթուղթ, to blot, to waste paper;
դանակ, հատիչ թղթոյ, paper-cutter or paper-knife;
թուղթ գրութեան, writing paper;
թուղթ նամակի, letter-paper;
թուղթ տոմսակի, note-paper;
թուղթ ուրուագրութեան, drawing-paper;
ծծուն թուղթ, blotting or bibulous paper;
թաւ թուղթ, pasteboard;
թուղթ ծրարի, wrapping or packing paper;
թուղթ յոռի, անպիտան, waste, paper, old papers;
մածուցիկ թուղթ, sized paper;
թուղթ տպագրութեան, printing paper;
թուղթ մագաղաթեայ, parchment, vellum;
թուղթ ճենաց, India paper;
թուղթ ծրահանելոյ, tracing paper;
թուղթ ապիկեալ, զմռնիտեալ, emery-paper, glass-paper, sand-paper;
թուղթ մզելոյ, filtering-paper;
թուղթ գունաւոր, coloured paper;
թուղթ կճեայ, marbled or stained paper;
թուղթ սեկանման, morocco paper;
թուղթ դրոշմեալ, stamped paper;
թուղթ արծնելոյ, smoothing paper;
թուղթ ձիւթեղէն, brown paper, tar paper;
թուղթ մեքենական, machine paper;
թուղթ տաշտական՝կազմ, vat-paper, handmade paper;
թուղթ գաղափարեալ, laid paper;
bills.

Etymologies (1)

Հիւնք. հյ. տախտակ բառի հետ յն. δέλτος-ից։ Անդրիկեան, Բզմվ. 1905, 512 թերթ բառից է հանում։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին չէրքէզ. t'xət «գիրք» և t'xitpə «թուղթ»։


Խառուղ

See full entry →

s.

dried grapes, raisins;
bun, plum-cake.

Etymologies (1)

չորացեալ հիւթոյ խաղողոյ, որպիսի է կտապ չամչեղէն»։ Պատահաևան նմա-նութիւն ունի եբր. [hebrew word] xarul «փը-շոտ թուփ, մացառ, եղիճ»։


Խար

See full entry →

s.

grass, hay, forage;
food for cattle, pasture;
— or խառ, thorn;
—ի պտուղ, hips, haws.

Etymologies (3)

րովել=սանս. caru «կաթսայ, պտուկ». հհիւս. hverr «պտուկ, թաս», իսկ ՀԱ 1910, 93 խոր բառի հետ՝ հնխ. seqa «կտրել» արմատից։ Karst, Յուշարձան 427 խարել, խարոյկ, խարշել=թթր. yar «փայլիլ, այրել, բոցավառիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 341 խարկել = թրք. qavur-maq «խորովել»։ Scheš telowitz BВ 29, 68 դնում է եբր. ha-rā «այրել» ևն ձևերից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան, Արարատ 1917, 217 խորո-վել կցում է վրաց. խուրվեբա «տաքու-Ռեւն» բառին։ Petersson KZ 47, 278 և Ar. u. Arm. Stud. 43 խորովել և խար-շել մեկնում է վերի ձևով (չի յիշում խարել)։ Պատահական նմանութիւն ու-նին ասոր. [syriac word] xaurā «հանռած ա-ծուխ», [arabic word] xarek «այրել», ❇ ︎ օ-xurāka «հրդեհ», արառ. * harr «ջերմութիւն», [arabic word] harīq «հրդեհ», ասուր. aräru «այրել», եբր. [hebrew word] hārā «այրել, վառել», [hebrew word] harhur «այրումն, ջերմ», [hebrew word] harērīm «կի-զիչ տաքից այրած հող»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხრაკვა խրակվա «կարագի մէջ տապակել», ხრაკი խրակի «խանձրա-համ կերակուր», დახრაკვა դախրակվա, მეხრაკვა շեխրակվա «խորովել», მოხრაკვა մոխրակվա «խորովել, տապակել», სურვებ-րացնել, ջերմութիւն, եռանդ», გამოხურვება գամոխուրվեբա «կրակով կարմրացնել» (այս բառերի արմատն է խրակ, խուրվ=հյ. խա-րակ, խարկել, խորով), լազ. խրակ (կտր. դիխրակու) «խորովել»։-Պատահական են կիրգիզ. [arabic word] qarəmaq «ատրաշէկ երկա-թով խարել» (Будaгoвь 1, 13). քրդ. ❇ xeruz «խարոյկ» (որ Justi, Dict. Kurde 155 մեզանից է դնում), թրք. [arabic word] qavur-maq «խորովել», հիւս. օստյ. kayram «ե-փած», kavartəm, kavərləm «եփել» ևն։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը յետոյ, Meillet JAs. 1910, 465։-Patrubány IF 14, 57 նոյնը ընդ խոր! Պատահական են թւում կովկասեան լեզուներից ա-մառ. xer. xir. xrrer, խունսակ. xer, ան-ցուկ. xer, կայ, ակ. խիւր. k'ar, ագ. k'är, որոնք բոլոր նշանակում են «չոր խոտ»։


Խարակ, աց

See full entry →

s.

rock.

Etymologies (1)

ՆՀԲ պրս. խարա և թրք. qaya «քար»։ Հիւբշ. ZDMG 35(1881), 660 պրս. ❇ čārā (որ և [arabic word] xara ձևի հետ)։ Bugge IF 1, 447 իբր բնիկ հայ կցում է գերմ. skaria, հ. հիւս. sker «ծովի խութք» բառերի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի թուշ. խէր «քար»։ Pictet, բ. տպ. Ա 151 պրս. xāra «քար» բառի հետ։


Խարբ, ից

See full entry →

s. adj.

sword;
flagitious, iniquitous, wicked;
ill-bred;
lewd.

Etymologies (1)

ՆՀԲ մեկնում է «կարծի նոյն ընդ խարբանդակ, ուտօղ, խմօղ, եթէ չիցէ յատուկ անուն»։ ՋԲ դնում է «անիրաւ, անզգամ, խառնակեցիկ»։ ԱԲ միացնում է այս երկուսը։ (Բայց թէ՛ ՋԲ և թէ ԱԲ խարբութիւն մեկնում են «անիրաւու-թիւն, անառակութիւն»)։ Մառ. Гpaм. др.-арм. яз. էջ 265 ծանօթ չլինելով հյ. խարբ բառին, վրաց. ხარბი խարբի դնում է հյ. արբ, արբեալ բառից փո-խառեալ (տե՛ս Արբ)։ Կոստանեան, հրտր. Մագ. թղ. էջ 337բ ցանկում համարում է յատուկ անուն, սեռ. խար-բի, ուղ. խարիբ ձևից։ Սրա դէմ է խօ-սում Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ 187-190 և համեմատում է արաբ. [arabic word] xarba «կրօնի և ազգութեան դէմ խռովութիւն հանող. 2. թերութիւն, պա-կասութիւն», [syriac word] xarb «գողանալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 118)։ Այս բա-ռերի նմանութիւնը պատահական է, ինչպէս նաև նոր ասոր. xirbä «գէշ, յո-ռի, անպիտան»։ Հ. Գր. Սարգսեան, Բազմ. 1927, 243 դնում է արաբ. [other alphabet] xarab «փճացած, աւեր» բառից։


Խարտ, ից

See full entry →

s.

filing.

Etymologies (1)

սրա հետ է միացնում քրդ. [arabic word] xare «ciselé, մկրատուած կտորտանք»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 180 պրս. [arabic word] xurda «մանը» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] gəral «քանդակել»։ Petersson IF 43 (1925), 75 հնխ. khrd-արմատից. հմմտ. սանս. khard «կծել», որի պարզականն է kher-«քերել»։


Խաւար, ի, աւ

See full entry →

s. fig. adj.

darkness, obscurity;
grief, sorrow, affliction;
blindness, delusion, ignorance;
hell;
devil;
dark, obscure, gloomy, murky;
ընդ —, ի —ի, in the darkness, darkly;
խաւար աղջամուղջ, utter darkness;
խաւար շօշափելի, darkness that could be felt;
խաւար գիշերոյ, the shades of night;
— ******խաւար տգիտութեան, the darkness of ignorance;
ի խաւար դառնալ, to get or to grow dark, to become obscure;
ընդ խաւար գնալ, to walk in darkness, to be ignorant of;
բաժին խաւարին առնել, to condemn, to damn;
խաւար կալու զամենայն երկիր, darkness covered the whole earth;
cf. Ըմբռնիմ.

Etymologies (1)

Քերակ. զարգաց. 1408 իրար է կցում յն. χάος «քաոս», հյ. խաւ և խաւար։ Հիւբշ. 305 յիշում է ըստ Նէօլդէքէի ա-սոր. [syriac word] xabbārā «մթութիւն», որ սակայն հյ. պիտի տար *խանբար։ Pat-rubány ՀԱ 1908, 275 և LF 14. 57 հնեւ škeu «ծածկել» արմատից, ինչպէս և լտ. obscurus։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 49 պրս. [arabic word] xab «քուն» բա-ռից՝ -ար մասնիկով։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. kayara «մութ, խաւար, մթութիւն», գնչ. kivar «երեկոյ»։


Խախուտ

See full entry →

adj. s.

unstable, ill-built, weak, frail;
inconstant, mutable;
emigration;
— լինել, to emigrate, to quit one's country.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Կես. xaxəd «խախուտ», xaxədlamaq «խախտիլ, փլփլկիլ». օր. bu eν xaxədlaməš «այս տունը խախտուել հնացել է» (Բիւր. 1898, 712). թրք. գւռ. Եւղ. Տ. [arabic word] xaxəd «խախուտ» (Յու-շարձ. 330 և Բիւր. 1899, 798). գւռ. թրք. և յն. Ատն. xarxud «խախուտ» (Արևելք 1888 ն.. 8-9)։-Պատահական նմանութեւն ռ նի ուտ. խախա «կոտրած»։ Պատահական ծամել»= քրդ. xāin (Horn § 469), յն. χαχτω «ώϑω βιαίως ուժգին հրել», որ յիշում է Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. 198, ըստ որում նոյն բառը ունի նաև σαχτω ձևը։-Ո՜չ թէ փոխառութիւն, այլ համամայր ծագում են ենթադրում վրաց. სახუტი խախուտի «փըխ-րուն», დახახუტება դախախուտեբա «փխրիլ», დახახფტებული դախախուտեբուլի «ծակ-ծըկած»։


Ապուր

See full entry →

s.

pottage, soop;
nourishment;
cf. Ապուռ.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Ատանայի հայոց ճիտապուր «հե-րիսայ» բառը գործածական է նաև տեղացի թուրքերի և յոյների մէջ։-Հայերէնից փո-խառեալ եմ կարծում նաև քրդ. [arabic word] abur, ubur «պարէն. ապրուստ, moven de vivre». հմմտ. Ղուկ. իա. 4՝ Համա ուիա ժը նէչարի-թէյէ խօ հէմի ապուրէ խօ ավէթ «Բայց նա ի կարօտութենէ իւրմէ զամենայն զկեանս իւր զոր ունէր՝ արկ). Գծ. ժբ. 20՝ Զիրա ոլաթէ ուան ժը ոլաթէ փատիշահէ ապուր տը սmնտր պու (Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յար-քունուստ). Գծ. ժթ. 25՝ Ապուրէ մm ժը դրո-դէ հանm (Յայսմ գործոյ է շահ մեզ). Ա. կոր. թ. 14՝ ժը ինճիլէ ապուր պր քըն (յԱւետարա-նէ անտի կեալ)։ Justi, Dict. Kurde, էջ 280 այս բառը դնում է արաբ. [arabic word] 'ubur ձևից, որ սակայն նշանակում է «անցնիլ». Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 18 այս բառին տրուած զա-նազան նշանակութեանց մէջ չկայ ո՛չ «ապ-րուստ» և ոչ էլ մերձանիշ մի բան։ (Կարող է սակայն «անցնիլ» իմաստը յետոյ դառնալ «աւառուստ». հմմտ. թրք. [arabic word] qeé-mek «անցնիլ» և նրանից [arabic word] qeč-in-mek «ապրիլ, ապրուստ ճարել»)։-Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] ︎ *aburā «ցորեն», որ գործածուած է արդէն Ս. Գրքի մէջ և կապւում է եբր. [hebrew word] sibbōr բառի հետ։


Աջ, ոյ, ու

See full entry →

adj. s.

right;
right hand;
ընդ աջմէ, to the right;
աջոյ ձեռամբ յաջողակ, right-handed;
յաջմէ եւ յահեկէ՝ յաջուց եւ յահեկաց, to the right and left, on each side;
— թեւ բանակի, right wing of an army;
— հաւանութեան տալ՝ կարկարել ումեք, to offer one's hand, to consent;
յ— եւ յահեակ, right or wrong.

Etymologies (1)

«աջ», բոլորն էլ պատահական, ինչպէս նաև մանչուր. r iči «աջ»։


Առատուկ, տկի, տկաւ

See full entry →

s.

smalled

Etymologies (1)

ՆՀԲ նոյն ընդ առասան, իտալ. ritta։ Սխալ է առատոկ ձևը՝ որ տալիս է ՓԲ։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] rada «կամնաս սյլ. և է տախտակն


Առատիկ, ակաց

See full entry →

cf. Առատուկ.

Etymologies (1)

ՆՀԲ նոյն ընդ առասան, իտալ. ritta։ Սխալ է առատոկ ձևը՝ որ տալիս է ՓԲ։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] rada «կամնաս սյլ. և է տախտակն


Առլեզ

See full entry →

cf. Յարալէզ.

Etymologies (1)

նակ հազիւ թէ պիտի դոյութիւն ունե-նար. մինչղեռ ընդհակառակը աւս նա-հապետի ժամանակ շատ տարածուած է. ուստի ծագում է «յար լիզող» ձեւից։ Böttich, Arica 30, 5 և Lag. Gesam Abhd. 170 «թերևս կապ ունենայ ասուր. Aral «դժոխք» բառի հետ»։ Sayce, The cun. inser. of van, էջ 415 հանում է ռա-բել. Arali բառից, որ է «սանդարամետ, ստորերկրեայ աշխարհ, մահու երկիրը, ուր իջաւ Թամմուզը»։ Տէրվիշ. Լեզու 1887, 115 լիզել բայից։ Առլէզների վրայ վեց առանձին յօդուած ունին Հմայեակ Նաւեան, Եղիշե վրդ. Դուրեան, Կ. 3. Պասմաճեան, Դ. Խաչկոնց և Դ. Շառա-րեան (տե՛ս Ծաղիկ 1895, էջ 550-556 և 601-616)։ Դուրեանի կարծիքն այն է, որ յարալէզ միջնադարեան մի ձև է, իսկ «յար լիզօղ» ստուգաբանութիւնո ծա-գում է Վարդան Վարդապետից. հին և ուղիղ ձևն է առլէզ կամ արալէզ։ Sche-il, Բազմ. 1897, էջ 77 խալդեան erilas «արքայ» բառից, իբր «արքալ աս-տուածոզ»։ Մանրակրկիտ և ընտիր մի ւռուած ունի Կ. Յ. Բասմաջեան, Բազմ, 1897, էջ 525-531, ուր յաջող կերպով ցոյց է տրուած թէ առլէզները ասորես-տանեան աղբիւրից են և ներկալառնում ևն ասորեստանցոց Մարդուկ աստուածն ու սոա հետևորդ չորս շները, այն է [other alphabet] -ուկկումու «յափըշ-տակիչն», [other alphabet] Γ=)) ակկու-լու «ուտիչն», [other alphabet] իկշուդա «կորզիչն» և [other alphabet] ❇ իլթեբու «յագեցուցիչն». այստեղ էլ մեր բառը ստուգաբանուած է «յար լիզող»։ Այս յօդուածին պատասխանում են Մենեվիշեան ՀԱ 1898, 26 և Դ. Խաչ. կեան, անդ, էջ 41-44։ Առաջինի կար-ծիքն այն է թէ ուղիղ ձևն է առլէզ և թերևս պատահաբար միայն լեզ նմանութիւն ու-նի մեր լիզել բայի հետ. առ գտնւում է արիական բառագանձում ar «վէրք» ձևով, Բասմաջեան, Բիւր. 1898, 409 աատաս խանում է թէ ar «վէրք», ինչպես նաև


Առնէտ, նիտաց

See full entry →

s.

dormouse.

Etymologies (1)

Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] arnab «մի տեսակ մեծ մուկ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 149), որի ասորի համապատասխան ձևն է [syriac word] arnəbā «նապաստակ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 111 կազմուած էտ մասնիկով, ինչ. բրէտ, կրէտ։


Առու, իւ, ից, ոց, ովք

See full entry →

s.

trench, channel;
brook, small stream of water;
հեղուլ՝ հոսել —ս արտասուաց, to shed tears profusely.

Etymologies (1)

Klaproth, Asia polygl. էջ 100 պրս. arga բառի հետ։ ՆՀԲ լծ. յն. ῥύας «վտակ, հեղեղ», լտ. rivus «առուակ», թրք. ərmaq «գետակ»։ Canini, Etud étym. 78 սանս. f «հոսիլ»։ Տէրվ. Նխլ. 57. 65 հնխ. ars արմատից, որից նաև սանս. arš և հլ. արշաւել, առու(=արհ, արշ) ևն։ Նոյնպէս Müller, Armen. VI, իբր սանս. ars-, յն. ἂρσην «արու»։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. āδu «գետակ»։ Հիւնք. լտ. arula «բագին»։ Ուղիղ մեկնոթիւնը տուաւ Bugge IF 1, 452, որ չի ընդու-նում Հիւրշ. 421։ Bugge, Lykische Stud. 1. 13 գտնում է նոյն հյ. բառը Լիւկիոյ "Ἀρυϰανδα քաղաքի և Arycan-dus գետի անուան մէջ։ Գաբրիելեան ՀԱ 1910, 365 հլ. առատ, յորդ և յն. Karst, Յուշարձան, էջ 402 սումեր. ari «հոսիլ», arla «գետ», uru «հոսանք», էջ 423 օսմ. arəg «առուակ», չաղաթ. arlk. arna։ Պատահական նմանութիւն ունին եբր. [hebrew word] yəōr, եգիպտ. yoor


Աստուած, տուծոյ

See full entry →

s.

God, the Supreme Being.

Etymologies (2)

հին և ընտիր բառ, որից ունինք մի քանի հարիւր ածանցներ. հնագոյններից յիշենք հետևեալները. աստուածառարռառ Ագաթ. Վեցօր. Կորիւն. աստուածաբեր Կո-րիւն Ագաթ. աստուածագէտ Ոսկ. Ագաթ. աս-տուածագիր Բուզ. աստուածախուი Եռն աս-տուածախօս Սեբեր. Ագաթ. աստուածախօ-նել Ոսկ. ա. տիմ. աստուածահար կոչ. աս-տուածանշան Եւս. քր. աստուածեղէն ՍԳր. Իւեռ ձն. Բուր. աստուածական Ագաթ. Եզն. Ոսկ. ես. անաստուած Եփես. բ. 12. Կոչ. բազ-մաստուածեան Եզն. Սեբեր. երեքաստուա-ծեան Սեբեր. չաստուած ՍԳր. Եզն. Սեբեր. յետին են աստուածունի «աստուածային» ևնևր հաւ. 315. աստուածարել, աստուածա-րեալ ևն՝ ար մասնիկով. հմմտ. մեծ-ար-ել, հրաժ-ար-իլ։-Մեր քերականութիւնները սո-վորեցնում են թէ Աստուած բառը նշանակե-բով «ճշմարիտ Աստուածը», հոլովւում է Աս-տուծոյ, յԱստուծոյ, Աստուծով, իսկ «չաս. ռուած» նշանակութեամբ հոլովւում է աո-տուածոյ, աստուածոց, աստուածով ևն (տե՛ս Բագրատունի, Քերակ. զարգաց. էջ 24), բայց այս կանոնը սխալ է։ Ստոյգն այն է, որ ա-ռաջին նշանակութեամբ բառս երբեք ամ. բողջովին չէ գրուած մեր ձեռագրերի մէջ, այլ միշտ պատուվ՝ Ած, Այ, յԱյ, Ավ։ Օրինակի համար կրկնագիր Ագաթանգեղոսի մէջ ած, ოծն. ιծ, զածս պատահում է 10 անգամ, իսկ բարդութեանց մէջ 20 անգամ և միշտ գրուած է ած. սեռական այ՝ 20 անգամ. բա-ցառական յայ՝ 3 անգամ. ընդամէնը 53 ան-գամ և միշտ պատուով (տե՛ս իմ յօդուածը ՀԱ 1913, էջ 4)։ Այսպիսի համառօտագրու-թիւններով ի հարկէ կարելի չէ իմանալ բառի ճիշտ ընթերցումը. բայց կարելի էլ չէ առանց պատճառի պնդել թէ հին հնչումն էր Աստու-ծոյ։ Ընդհակառակը՝ յոգնակի հոլովները, չաստուածոյ սեռականը, անաստուած, ան-աստուածի, անաստուածիւ ձևերը և հայերէ-նի ընդհանուր ձայնափոխութեան օրէնքները ցոյց են տալիս թէ հին հայերէնի մէջ աստու-ծոյ ձևով մի բառ չէր կարող գոյութիւն ունե-նալ և թէ աստուած՝ ամէն նշանակութեամբ էլ հոլովւում էր աստուածոյ, աստուածով ևն. Մեր ձեռագրերում կան արդէն մի քանի դէպ-քեր, որոնք վերի կանոնին հակառակ են. այս-պէս՝ էջմիածնի Կարինեան թ. 526 ձեռագրի (ՋՉ=1457 թուից) մագաղաթեայ պահպա-նաևում գտնում ենք աստուծոյն ամբողջա-կան գրութիւնը (Գրծ. ե. 43, որ տպագրում աստուածոյն է. Մ. վրդ. Մաքսուդեանց ՀԱ 1913, 312). կրկնագիր Ագաթանգեղոսում՝ էջ 52բ գրուած է աստուծոց և 30 ա աստու-ծոցն (Աճառ. ՀԱ 1913, էջ 4). բայց երեք պա-րագային էլ խօսքը չաստուածների վրայ է և հետևաբար՝ ըստ ենթադրեալ կանոնի՝ պիտի լինէր աստուածոյ, աստուածոց։-Աստուծոյ, ձևը միջին հայերէն է, որ կանոնասորապէս յառաջացած է հնագոյն *աստուածոյ սեռա-կանից, միջին ա-ի անկման օրէնքը հաստա-տուելուց յետոյ. *աստուածոյ ձևը տառացի գրուած չլինելով անհետացել է և ժողովրդա-իսկ հնագոյն բնագրերի մէջ։ (Այս գաղափա-րը յայտնած և պաշտպանած է Meillet. վեր-ջին անգամ տե՛ս իր Altarmenisches Fle-mentarbuch1913, էջ 20. Հիւբշման ևս համա-ձայն է նրան (անձնական). միայն Pedersen ծում է թէ աստուծոյ հին հայերէնի յատուկ մի ձև է և յառաջացած է երաժշտական շեշ-տի պատճառով *աստուածոյ նախաձևից։ Բայց այս պարագային ինչո՛ւ «չաստուած» նշանակութեամբ մնաց աստուածոյ։

ղաքի Աստուած» (վեդ. vastu «բնակա-տեռի»), որ ինքը SA 1, 211 մերժե-լով դնում է սանս. stávati, զնդ. Stao-iti «օրհնել, գովել»։ Bugge, Lvk Stud 1, 13 Պամփիւլիոյ λσπενδος. λστfεδιινς քաղաքի անուան մէջ. հայերէնում ած մասնիկ է։ Սանտալճեան, L'idiome, էջ 16, զնդ. astu և բևեռ. aste։ Marqoll-uth, Բիւր. 1900, 335 զնդ. astvath «գո-յութիւն ունեցող». հայից փոխառեալ է եբր. [other alphabet] səbāō̄ϑ «Սաբաւովթ»։ ǰensen ZDMG 1899, 453 և ՀԱ 1ეρ.. 42» հաթ. Uστϰσος Մեծ Ած, որ աւանրում է Ստեփանոս Բիւզանդացի (նոյնը նաև lensen IF Anz. 14, 55)։ Թիրեա-քեան, Կարնամակ, ծանօթ. 91 պհլ. ուզ-տիշ «կուռք» բառը աուզտաս կարդա-լով՝ նոյն է դնում Աստուած բառի հետ։ Աւետիսեան ՀԱ 1907, էջ 277-285 ու-նի մի ձանձրալի յօդուած Աստուած բառի մասին, որ մեկնում է asti «է, կալ» բառից՝ ant ու vant մասնիկներով։ Patrubány ՀԱ 1908, 188 հասկ տուած։ Pedersen KZ 39, 213 հաստ կամ հաս-տել բառից։ Մառ առաջին անռամ ա-ղիղ համեմատեց վերի փռիւգական ձե-վերի հետ (տե՛ս Borъ ἕαβαζιος y Армянъ, ИАН 1911, էջ 759-774, հյ. թրգմ. Արարատ, 1911, էջ 794-9). Մառը չի մեկնում բառը, այլ հարց է տալիս թէ արդեօք յաբեթական չէ՝, որ յետոյ Փռիւգիա և այնտեղից էլ Թրա-կիա է անցել. հայերէնի մեջ տ ձայնը համարում է յետոյ աւելացած, հին ար-մատական ձևը ասված։ Նոյն հեղինակը ИАН 1912, 829 նոյնին է եռում նաև սվան. ափսադ, ափսատ, ափսաստ «որսի աստուած»։ Յ. Գ, Մ., Պատմ. գրակ. էջ 16 սանս. իզվարս։ Սանտալ-ճեան, Hist. de 1' Arménie I 61 ուռարտ. asta, aste, astas «հաստող», Oštir, Btrq. alarod. 66 լն. *Ἀσγνπαλուռ յատուկ անուան մէջ, որ մեկնում է «Ասաու ածների սեղան»։ Պատահական նմանութիւն ունի ռունական ծածկա-


Զուիրակ, աց

See full entry →

s. bot.

origanum, wild marjoram.

Etymologies (1)

Պատահաևան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] zufrā «կապնդեղ, livèche» (տես Շթայնշնայդէրի հաւաքածոն WZKM 12, 91)։


Թարախ, ոյ, ոց, ի, աց

See full entry →

s.

matter, sanies, corrupted matter.

Etymologies (1)

Հիւնք. արաբ. տէրեաք «գինի և թե-րիակէ» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի վրաց. თხრამლი թխրամլի «վէրքի թանձր թարախ»։ Petersson LUA 1916, 72-3 (չեմ տեսած) դնում է հնխ. (s) ter արմատից. հմմտ. նորվ. գւռ. stora «փտիլ, նեխիլ, ապականիլ», ռուս. sterva, լեհ. scierw, սորբ. sc erb «դիակ», բուլգ. toru «թրիք», սերբ, toriti «աղբել, թրքել», լիթ. ter-menü «ապականել, կեղտոտել», teršiu «ապականել, կեղտոտել, մարգը տիլով ծածկել», tresiu «աղբով պարարտաց-նեւ» trašai «ամէն տեսակ փտած ապա-կանուած բան», trešau «փտիլ, ապակա-նիլ», traš̌á «աղբ, թրիք», traskanos «աչքի թարախ», նորվ. traa, իսլ. ϑrar «փտած, կծուած», լտ. stercus «աղբ, Առիք», կիմր. trwnc «մէզ, դիրտ, մրուր», troeth «լուացքաջուր, մէզ», բրըտ-štron «կղկղանք», troaz «մէզ», յն. *τεοτάνος «թրիք», անգլսք. ϑreax «փտութիւն», հիսլ. Vrekkr, մբգ. drec, դերմ. Dreck (*tregno-, trekno-) ևն (տե՛ս Pokorny 2, 641)։ «Աղբ, ապա-կանութիւն» նշանակող բառերը լեզուից լեզու այլազան ձև ունին (Meillet, Dict étvm. lat. էջ 931)։ Հայերէնի հա-մար պէտք պիտի լինի վերցնել ter ար-մատը (որովհետև ster տալիս է ստեր-), որից կարելի է ենթադրել թարախ և թրիք, եթէ խ և ք համարենք աճական կամ մասնիկ։


Երկ, ոց

See full entry →

s.

work, labour;
endeavour;
pain, trouble, toil;
—ս արկանել, to strive hard, to make an effort to, to tire one's self;
to endeavour, to try, cf. Ճգնեմ, cf. Վաստակեմ, cf. Ջանամ.

Etymologies (1)

ՆՀԲ լծ. յն. ἔ́ργον «գործ» և պրս. (ի. մա՛ արաբ.) [arabic word] 'araq «քրտինք»։-Windisch. 8, 29 յն. ἐογνν։ (Յոյն բա-ռիս նմանութիւնը պատահական է. իբ-րև փոխառեալ պիտի տար *երգոն կամ առառաւելն *երգ, իսկ իբրև բնիկ՝ տա-լիս է գործ. տե՛ս այս բառը)։ Bugge, Btrg. 15 սանս. gurù-«ծանր», յն. βα-*erv, *gerv նախաձևից, ինչպէս ունինք երկան


Եփ

See full entry →

s.

cooking, dressing;
յ— արկանել, to cook.

Etymologies (1)

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որ համեմա-տում է յն. ἐῥω, ἐωησις ձևերի հետ. թէև ապուր բառի տակ կցում է պրս. էպա «ապուր» բառին։ Diefenbach, Beri. Jahrb. 1843, 449 յն. πεπτειν, ἐυε︎ և պրս. puxtan «եփել» բառերի հետ։ Böttich. Arica, 33 յն. ἐνειν սանս. sap՝ Muller, SWAW, 42, 252 յն, ἀπ-τάω ὄπ-τέω։ Pictet, 2, 257 դնում է նախա-հաւ *pepel ձևից՝ իբր սանս. naί «ե-փել»։ Lag. Arm. Stud. § 743 «չգիտեմ, ասում է, յն. πεσσειν, ὄπταν, սեմական [arabic word] afi «եփել» ձևերի առնչութիւնը»։ Canini, Et. étym. 107 պրս. āf «արև», մալայ. äpi «կրակ» բառերի հետ։ Տէրվիշ. Նա-խալ. 46, 91 սանս. զնդ. pač, լն. πέσ τω լատ. coquo, հսլ. peštu ձևերի հետ *pak արմատից. մեր բառը իբրև *pa պարզականի *փեփ>*հեփ>եփ կրկնականից։ Հիւնք. յն. ἐώω։ Հայ. և հնխ. ձևերի յարաբերութեան վրայ տե՛ս Osthoff, SA, 2, 51։ Սանտալճեան, ՀԱ, 1913, 401 խալդ. yabi «եփեսցեն» և յն. ἔώω, Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [arabic word] efā «եփել», ասուր. epù, եբր. [hebrew word] afā «եփել», եգիպ. 'apa «խորո-վու», արաբ. [arabic word] mīfa «վառարան» ևն։


Զատիկ, տկի

See full entry →

s.

Easter;
— Հրէից, the Passover;
գառն զատիկ, paschal lamb;
խթումն զատիկ, Easter Eve.

Etymologies (1)

զատուելու ժամանակ էր պատահում, որով և պատշաճապէս զուգորդուեց Հրէից պասեքին։ Մուշեղ եպս. (Գաւառի տարեցոյցը, 1911, էջ 55) հնդ. Սատի աստուծոյ և հյ. ազատ բառի հետ։ Հ. Ն, Անդրիկեան, Բազմ. 1907, 107 բուն նշա-նակութիւնը դնում է «զոհի անասուն» և կցում է գւռ. զատ «կերակուր» բառին։


Երգ, ոց

See full entry →

s.

chant, song, canticle;
air;
hymn;
recitative;
ballad;
canto;
language, voice;
— համառօտ, canzonet;
—ս առնուլ, to sing;
յ— արկանել, to sing or compose a song;
to make songs on, to lampoon;
յ— անկանիլ, to be the subject of a song;
— անհեդեդ, bad song;
նուագարան երգոց, musical instrument;
— երգոց, the song of songs, the song of Solomon.

Etymologies (1)

երկրորդ մասը։ Տէրվ. Նախալ. 63 ևաս. ևածով սանս. arčc «մռնչել, գոչել, եր-գել», յն. λάσϰω «հնչել, երգել, խօսիլ», լատ. loqui «խօսիլ», հսլ. rekti «խօսիլ» ձևերի հետ հնխ. ark, rak արմատից։ Հիւնք. երկ բառից։ Patrubány, SA, 1, 18 վօգուլ. erγem ērγa «երգուած երգ» ձևի համար ասում է թէ յիշեցնում է հյ. երգ բառը. իսկ SA, 1, 224 հայերէնից փոխառեալ է դնում հունգ. rege «հին երգ», regél «մի հին երգ երգել»։ Մառ, ИАН, 1915, 852 սվան. երծի «եղէգ» բառի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. რეკა րեկա «ձայն, բաղ, խիւն»։


Երդ, ոց

See full entry →

s.

dormer window, sky-light;
roof, house, family.

Etymologies (1)

Pictet, 2, 244 իռլ. art «տուն»։ Էմին. Հայ հեթ. կրօնը, հայ թրգմ. Յոյս, 1875, 347 և Ист. Aсoxикa, 276 համե-մատում է անգլ. hearth «վառարան» բառի հետ. ար, եր արմատը գտնում է նաև երկինք, երկիր, այրել, արեգ, օր, ե-ռալ բառերի մէջ։ Հիւնք. (ինչպէս նաև Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340) բրք. vu-*d «տեղ, վայր»։ Bugge, IF, 1, 443 սանս. grhá-, զնդ. geredha-բառերի հետ հա-մեմատելով՝ հայր դնում է *գերդ-նա-խաձևից։ Պատահական նմանութիւն բ.-նին գերմ. herd, հ. սաքս. hêrth, անդլ. hearth, հոլլ. haard «վառարան, տուն, երդ» և հյ. երտ «խանձող», որովհետև գերմանական բառերը ծագում են հնխ. qer-«վառել» արմատից (տե՛ս Waide 130, Kluge 215)։ Պատահաևան նմա-նութիւն ունի լտ. atrium «հռովմէական տան գլխաւոր սենեակը, որի կտրի մէջ, տեռում գտնւում էր երդիքը». համար-ւում է ater-«մուր» բառից ածանցուած


Երիզ, ոյ

See full entry →

s.

band, bandage, ligature, fillet, string.

Etymologies (1)

Հիւնք. պրս. ras «չուան», raza «ա-պաւանդակ» բառերից։ Աճառ. MSL, 20, 160 կցում է լտ. rīca «գլխաշոր», լիթ. riszն. riszti «կապել», ryszys «կապ», լեթթ. risu, rist, հպրուս-rēist «կապել» ևն բառերին, որոնց. նախաձևը Walde, 652 դնում է հնխ-wreikā (նախաձայն w-ի համար հմմտ. անգլսք. wrīon, կիմր. gwregys «գօտի», կորն. grugus «գօտի»). հայե-րէնի համար Աճառ. ենթադրում է հնխ. wreig'ha. բայց wr >եր ձայնափոխու-թիւնը կասկածելի է։ Պատահական նը-մանութիւն ունի արաբ. [arabic word] harad, ha-raz «հագուստի եզերքը կարուած երիզ» Կամուս. թրք. թրգմ. Բ. 417։


Երինջ, րնջոց

See full entry →

s.

heifer, young cow;
fit, wife, spouse.

Etymologies (1)

ռերմ. *ϑraujan։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 152 կցում է հբգ. hrind, մբգ. rint, նբգ. Rind «եզ» բառերի հետ։ (Բայց այս բա-ռերը ըստ Kluge, 396 ծագելով հնխ. k'era-«եղջիւր» բառից, չեն կարող ձայ-նապես միանալ մեզ հետ)։ Petersson, KZ, 47, 257 յն. ἐριτο, «բուծ, ուլ», լիթ. éras, erytis, erukas, erytukas «գառ-նուկ», լեթթ. jers, հպրուս. eristian «գառնուկ», սերբ. jarina «գառան գեղմ», հսլ. jarici «բուծ», լատ. aries, -etis «խոյ» բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Պատահական նմանութիւն ունի սոգդ. rуnckh (կարղա՛ renčak) «տղայ, փոքրիկ»։


Գորգ, ոյ

See full entry →

s.

carpet.

Etymologies (1)

Հիւնք. գործ բառից։ Kорաъ, թրգմ. Հովիտ, 1914, 455 ֆինն. verka «կեր-պաս» բառի հետ։ Պատահական նմա-նութիւն ունի արաբ. [arabic word] kurr «կա-պերտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 96)։


Գործ, ոց

See full entry →

s.

work, affair, thing, deed, action, operation, business, trade, negotiation, practice, agency, enterprise, labour;
commission;
fact, effect, merit;
manufacture;
make;
— քաջութեան, esploit, signal action in war;
այր —ոց or —ոյ, an active man, a clever man;
օր —ոյ, a working day;
— է գտանել, it is difficult to find;
— առնել, ընդ — արկանել, to make use of, to employ, to use;
to practise, to effect, to accomplish, to execute, to realize;
ի — ածել, to use, to employ, to make use of;
բան ի — առնել, to establish, to advance, to take for granted, to agree;
ձեռն ի — արկանել, to undertake, to begin, to commence;
—, or —ք Առաքելոց, the Acts of the Apostles;
նովին իսկ ով, ipso facto, caught in the act;
— առ —ով, — ընդ —ով, transitorily, indifferently, cf. Երկրորդաբար, cf. Հարևանցի;
ի — or ընդ — մտանել, to enter on one's duties;
— ունել ընդ ումեք, to have to do with some one, to have business with some one;
ի — արկանել զերկիր, to cultivate or till the ground;
— դնել հողմոյ, to make use of the wind;
— օրական, journey work.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Պատահական նմանութիւն ունին անշուշտ վրաց. գորջա, թուշ. գորջադալար «աշխատիլ, յոգնիլ»։


Գորով, ոյ

See full entry →

s.

tenderness, sensibility, pity, compassion;
fondness, sympathy;
a. affectionate, tender.

Etymologies (1)

ՆՀԲ «խորովումն սրտի», սանս. գա-ռունեա։ Տէրվ. Նախալ. 80 սանս. har, գերմ. gern «հաճելի», յն. χαιρειν «ու-րախ լինել» ձևերի հետ հնխ. ghar-«սիրել» արմատից։-Հիւնք. էջ 207 կորով <լտ. vigor, «յորմէ ի հակառա-կէն» գորով, գորովիմ, յորմէ անագո-րոյն, անագորոն և որովայն. բայց էջ 348 մոռանալով սրանք՝ դնում է նախ որովայն, յորմէ գորով, «յորմե ի հա-կառակէն» կորով, Karst, Յուշարձան, 4Ո5 սումեր. gur «շողոմել»։ Տե՛ս և գուրգուրալ։ Պատահական է սանս. kar-va «սէր»։


Գուբ, գբոց

See full entry →

s.

ditch, hollow;
well, cistern;
abyss;
subterraneous place;
cell of honeycomb.

Etymologies (1)

= Ասոր. ❇ gubb, [syriac word] gubbā «գուբ, փոս, ջրհոր, բանտ», արամ. [hebrew word] gōb, ն. ասոր. gubá «փոս, խրամ, խորութիւն», եբր. [hebrew word] gēὶ︎ «փոս, գուբ, ջրամբար», ա-րաբ. [arabic word] ǰubb «ջրհոր», ասուր. gubbu «ջրամբար»։ Այս բոլորը միասին հաստա-տում են, որ բառը ընդհանուր սեմական է, բայց նոյնը գտնում ենք նաև հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ. ինչպէս՝ սանս. kupa «քարայր, խոռոչ, փոս», յն. ϰνπη «խոռոչ, նաւաև, գաւաթ», լտ. cupa, cuppa «կոնք, տաշտ, տակառ», լեհ. kubek «բաժակ», պրս. [arabic word] kūp «կուժ» ևն։ Ոմանք կարծում են որ այս հնդևրոպական բառերը փոխառեալ են սեմականից. բայց ըստ նորագոյն քննու-թեանց՝ նմանութիւնը պատահական է։ Հընդ-ևրոպական ձևերը կազմում են անջատ և անկախ մի խումբ, որ պատկանում է հնխ. qeup-, qeub-արմատին (տե՛ս Walde, 213 -4, Boisacq, 536)։ Պարսկերէնից են փո-խառեալ քրդ. [arabic word] kup «հողէ մեծ աման», արևել. թրք. [arabic word] kóp «հողէ աման», թրք. [arabic word] kup «թակոյկ. կարաս», որի միջոցով էլ սերբ. cup, cupa, բուլգար. kjup. նյն. ϰουμπὲς, ալբան. kupe ևն։ Բառիս վրալ ա-ւելի երկար համեմատութիւններ տե՛ս Mar-šel Cohen, BL, M 81, էջ 91-93։ -Հիւ-բըշ. 302։


Գութ, գթոյ, գթով

See full entry →

s.

pity, compassion, tenderness, commiseration, feeling, mercy, sensibility, tender heart;
ի — ածել՝ շարժել, — արկանել, ի — խանդաղատանաց շարժել, to move, to soften, to entreat tenderly;
փակել զ—ս իւր յումեքէ, to harden one's heart against another;
—ք նորա առաւել եւս են ի ձեզ, he loves yon more intensely;
առ — տոհմի նորա, for the love of his race;
յիմրիլ ի — երեսաց ուրուք, to go mad on account of the beauty of some one;
— մեր առաջի երեսաց քոց, let our supplications find favour in thy sight;
կին առնուլ ի նմանէ զի — անկցի, to marry into bis family for the purpose of strengthening the bonds of friendship;
-ք, the Goths, the nation of Goths.

Etymologies (1)

ՆՀԲ «խութ, խթումն և գալարումն աղէաց»։ Հիւնք. խութ, խեթ, քիթ ըն-տանիքից։ Oštir, Wörter und Sachen 3, 205 հնխ. dhuopto-, իբր զնդ. dvai-ša «ցաւ», անգլսք. dofian «խենթե-նալ» կամ հնխ. uōk'to, իբր յն. οἰxτος «գութ» և կամ հնխ. ghuq-to, իբր լատ. prae-fica «եղերամայր»։--Պատահական նմանութիւն ունի սանս. kut «այրիլ, ցաւիլ, նեղուիլ»։


Գումար, աց, ից

See full entry →

s.

assembly, session;
action;
addition, summing up;
sum, amount;
— առնուլ, to assemble;
— դնել ընդ ումեք, to fight or quarrel with some one.

Etymologies (1)

Ft. clym. 141 գումար=լտ. summare. Bugge, KZ, 32, 36 գում, գումար կը-ցում է յն. όμός «նոյն», ὄμοῦ «միասին», ὄμόω «միացնել», ὄμιλος «հաւաքոյթ. բանակ» ևն բառերին, գ յաւելուածով։ Müller, WZKM, 9, 295 վերի իրանե-ան ձևերին ավելացնում է հսլ. gumino «կալ»? Պասմաճեան, Բիւր. 1899, 686 ասուր. գիմիր «լրացնել, վերջացնել» բառի հետ։ Մեր մէջ ոմանք կարծած են թէ բառիս արմատն է գում, որից ածանցւած է գում-ար՝ ար մասնիկով. ինչ. մեծ-ար-ել, զարդ-ար-ել ևն. սրա դէմ է գրում Տերվ. Մասիս Κ 3161 1882 թ. ապրիլ 16 (մանրամասն տե՛ս Գամապետ)։ Karst, Յուշարձ. 400 ա-սուռ. gamru «կատարեալ, ամբողջ» gimru «համագումար», gammaru «ամ-բողջական», 423 չաղաթ. kób «շատ». օւմ. köpúr «խումբ», gubre «դէզ», ույ-գուր. komar «կծիկ»։ Վարդանեան, ՀԱ, 1921, 245 Զգոնի գումարիլ «բնակիլ» նշանակութիւնը չկարենալով կցել միւս-ների հետ՝ այս ձևը համարում է բուո-ոովին անջատ բառ և հանում է ասորի բնադրի ❇ 'əmar «բնակիլ» (=ա-րաբ. [arabic word] omr «կեանք») ձևից (տառա-դարձութիւնը չի թողնում սակալն ա-նել մի այսպիսի ենթադրութիւն)։-Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] ǰamra «մարդկանց խումբ», [arabic word] tajmīr «հաւաքել, դիզել», [syriac word] lamr «մարդոց հաւաքուիլը», [arabic word] ijmār «հա-ւաքուիլ. 2. արագ քայլել. 3. ընդհա-նուր գումարը հաշուել», [arabic word] ǰamār «համագումար, ամբողջ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 801-803)։ ՒԻՌ.-Առաջին նշանակութիւնները կո-+ են ամէն տեղ. արևմտեան հայոց մէջ


Գունդ, գնդի, աց

See full entry →

s. adv.

assemblage, band;
troops, brigade, battalion, regiment, legion, cohort, phalanx;
globe;
sphere;
ball, bowl;
pincushion;
pommel;
sounding line, plummet;
— փոքրիկ, bullet;
globule;
— անսւոյ, nave of a wheel;
— կշռոց, weight;
— կապարեայ, lead;
չափել զծով գնտով, to sound;
— գունդ, cf. Գունդագունդ.

Etymologies (1)

302 նաև ասոր. gud։ Lag. Gesam. Abhd. 24 զնդ. vaϑwa «խումբ, բազ-մո ևեւն»։ Մորթման, ZDMG. 26, 59Ո բևեռ. umuvadinici=հյ. համազունդ։ Հիւնք. պղակունդ բառից։ Bugge, Lvk. Stud. 1, 62 լիւդ. xñtavata բառի մէջ է ուզում տեսնել, մեկնելով այս ձևը իբր «գնդապետ» (մերժում է ինքը 2, 16)։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բեկ, Յուշարձ. 39z կորն. guntel, նոր գալլ. cynnull «հա-ւաքել», իռլ. comul «հաւաքում», լա. cumulo «դիզել», հին բրըտ. contulet «հաւարում»։ Karst, Յուչարձ. 405 սու-մեր. gun «հպւաքում»։-Պատահական նմանութիւն ունին սանս. gunitā, kān, da «գունդ, խումբ»։-Հյ. գունդ «կլոր» և զունդ «վաշտ» բառերի բաժանումը դրաւ Հիւբշման։


Գռեհ, ից, աց

See full entry →

s.

street, road.

Etymologies (1)

ՆՀԲ գայռ «ցեխ» բառից, իբր գայռոտ ռահ։ Հիւնք. հանում է գրոհ բառից։ Թի-րեաքեան, Բանաս. 1900, 315 առս. guruh «գրոհ» բառից։ Մառ, Бaтум, էջ 34 վրաց. գլեխ, գլախակ «յոռի» բառխ հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] qarha «կեղ, հնացեալ վէրք»։ Ադոնց, Aрм. въ. ən. Юcт. էջ 436 վրաց. գլեխի բառի հետ ցեղակից է համարում։


Գօտի, տւոյ, տեաց

See full entry →

s.

girdle;
twist;
belt;
zone;
— ածել, — ընդ մէջ ածել, to gird, to tie or to draw close round the body;
to be prompt;
այրեցած՝ բարեխառն՝ սառուցեալ —, torrid, temperate, glacial zone;
— լերանց, chain of mountains.

Etymologies (1)

տի և ագուցանել կցում է պրս. cátն «ծածկոց», cádar «վերարկու» բառերին (իմա՛ čātə, čadra)։ Տէրվ. Նախայ. 102 զգեստ և զգենուլ ձևերի հետ սան-vas, գոթ. vasjan, լատ. vestire, յն. ἐσϑέω ևն։ Հիւնք. արաբ. թավիս, թավս «աղեղն, կամար, գօտի»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 126 փարս. [arabic word] kušti «գօտի» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արչ. kotol «գոտի»։


Դալար, ի, ոյ

See full entry →

adj. s.

green, that is not dry;
fresh;
—, գեղ —, verdure, herb, grass, greens.

Etymologies (1)

ՆՀԲ լծ. հայ. դալ, տաղ, ճիւղ, թրք. dal «ճիւղ», յն. ϑάλλος «ճիւղ, տերև», իտալ. giallo «դեղին»։-Wlndisch. 11 սանս. dala «տերև»։ Lag. Urgesch, 211 դեղին, դալուկն բառերի հետ լտ. fulvus «դեղին, դեղնականաչ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ" 6 դալար, դեղ, դե-ղին, դալուկն բառերը դնում է դալ կամ դաղ ձևով մի արմատից։ Հիւնք. լուրթ բառից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ. 1898, էջ 370-1։ Պատահական նմա-նութիւն ունի արև. թրք. ys tala «դա-լարավայր»։


Դամոն, ի

See full entry →

s.

prune, damson, damask plum.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. դ'ամոն, Ախց. դ'ամօն, Վն. տmմոն, Ոզմ. դ'mմուն, Մկ. տmմուն, Հմշ. դ'օմուն, Հճ. դ'ամին.-Վերջինը փոխաբե-րաբար նշանակում է «գէշ, չար (մարդ)».-իսկ Սեբ. խուլ-դ'ամէօն, «բթամիտ»։-Յաւտնի չէ, թէ նո՞յն ծագումն ունի գւր դամբուլ «մի տեսակ սալոր», որ ունին Աւէոս. Ագլ. Ղրբ. Ղրդ. Երև. Դվ. (սրանցից Ղրբ. տmմբիւլ և Երև. դամբիլ ձևով)։ Այս բառը գտնում ենք նաև ավար. դամբուլի և ուտ դամնուլ ձևով. (պատահական նմանութիւն ունի չաղաթ. [arabic word] dónbul «դեռակազմ խակ պտուղ»)։ Մեր բառը անշուշտ հին է և չի կարող փոխառութիւն համարուել, ինչպէս ցոյց է տալիս Ղրբ. տ նախաձայնը։


Դան

See full entry →

s.

knife claspknife;
սրել զ—, to sharpen a knife.

Etymologies (1)

ՆՀԲ «որպէս թէ հատ հատ, դանէ դա-նէ», որով ուզում է հանել պրս. [arabic word] dāna «հատ. հատիկ» բառից.-Հիւնք. պոս. թիւնիւք «նուրբ թիթեղն երկաթոյ»։ (Այսպիսի ձև չգիտէ ԳԴ. կայ միայն [arabic word] tunuk կամ tanuk «նուրբ կամ անօսր (կերպաս, ոստայն), ծանծաղ (ջուր)» և [arabic word] tanaga «թիթեղն երկա-թեայ կամ պղնձի. թէնէքէ»)։ Patrubány, ՀԱ, 1910, 93 սանս. dhārā «կտրել, սրել» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ.։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 132 պրս. [arabic word] dahna «սուր բերան» >դահնայ ձևի նուազա-կանն է։ Պատահական նմանութիւն ու-նի սանս. lañka «դանակ»։


Դուն, — ինչ

See full entry →

cf. Դոյզն;
— ուրեք, seldom, rarely. cf. Դաշոյն.

Etymologies (1)

ՆՀԲ պրս. [arabic word] dūn «ցած, անարգ»։ Հիւնք. հյ. տուն բառից։ Scheftelovitz, BВ 29, 46 լտ. tenuis, հբգ. dunni, գերմ. dunn, յն. ταναός, սնս. tonu «եր-կար, նեղ, բարակ» ձևերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Այս բառերի նախաձևն է ոստ Walde, էջ 772 հնխ. tenus, որ պիտի տար հյ. թան կամ *թին, բայց ոչ բնաւ դուն)։ Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն։ էջ 61 պրս. [arabic word] dun «ցած» բառի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 64 օսս. rä-dowun, հիւս. գերմ. duven, «զարնել, բաղխել». յն. τύφοι «սեպ» բառերի հետ հնխ. dhubh-արմատից, իբր dhubhno-> դուն։ Պատահական են վրաց. დუნე դունե, დუნი դունի «թոյլ, ոչ ձիգ». დუნედ դունեդ «թուլաբար, ոչ ձիգ», დადუნება դադունեբա «թուլացնել». მოდუნება մոդունեբա «ձգուած մի բան թուլացնել»։


Դռոյթ

See full entry →

cf. Գռոյթ.

Etymologies (1)

ՆՀԲ կերևայ թէ լաւագոյն ձևն է հա-մարում դրուղ, որ դնում է «արմատ դրդելոյ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 21 կցում է ենթադրական զնդ. *draoϑra, *draoϑi, *draoϑa ձևերին, որոնք ածան-ցում է dru «վաղել» արմատից։ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 9 հարազատ ընթերցուածը համարում է դռոյթ կամ դռոհ, որ ըստ Ս. Եազրճեանի համե-մատում է սանս. տրու, դրու «ընթա-նալ, ճեպով ընթանալ», տրուդա, դրու-դա «ընթացք» բառերի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 30, 89 դռոհ և դռոյթ կցում է սանս. dhvar, զնդ. dvar, պրս. dava-ridan, լն. ϑόρνυμι ձևերին, իբր հնխ. dhvar, dhru «դիմել, թափառիլ» ար-մատից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. druta «արագ»։


Դստիկոն, աց

See full entry →

s.

story, floor.

Etymologies (1)

= Յն. δίστεγον «երկյարկանի կամ երկ-րորդ յարկ» բառն է, որ կազմուած է ὄίς «երկիցս» և στέγη «յարկ» բառերից. հա-յերէնի մէջ ստացել է ընդհանուր իմաստ. Պետօ չէ կարծել թէ փոխառութիւնը ևատա-րուած է Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամա-նակ, որովհետև այն երկու վկայութեանց դէմ, ուր պատահում է այս բառը, յունարէն օրինակի մէջ գտնում ենք Նπερώω (Գծ. թ. 37) և τριστεγον (Գծ. ի. 9), բայց ո՛չ δίστεγος։ Փոխառութիւնը անշուշտ հին է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառի տառադարձութիւնը. δίστεγον > *դիստեգոն, որից ձայնաւորների նմանու-թեամբ *դիստիգոն և առաջին ձայնաւորի անկումով *դստիգոն. անկանոն է միայն գ-ի տեղ կ։


Դրասանգ

See full entry →

s.

festoon

Etymologies (1)

Պատահական է քրդ. [arabic word] derazink կամ [arabic word] terazink «դռան սեմը, դռան փայտեայ զարդերը», որի հևտ lusti, Dict. kurde, էջ 177 համեմա-տաւմ է պրս. dārabzin, darafzīn «յե-նարան, որ լինի յեզերս սօֆայի, փոքր պատուհան, որ լինի ի վերայ դրան», թրք. [arabic word] derabzin, [arabic word] tarab-zan «վանդակորմ, ճաղեր», իբր յն. τρα-τէζιον ձևից։


Դրոշմ, ից, աց

See full entry →

s.

character, mark, print, note, impression, stamp;
seal;
bodkin;
blemish;
confirmation.

Etymologies (1)

Lag. Gesam. Abhd. 62, 13 դրօշակ բառի հետ. drafš արմատից, որ մեր-ժում է Հիւբշ. 147։ Justl, Dict. kurde 181 ռառիս հետ նոյն է դնում պրս. [arabic word] durōš «է գործի իմն ի գործեաց արիւնառուացօ, քրդ. [arabic word] durūw «նը-շան, խարան, մարմնի վրայ մնացած հետք, դէմքի նմանութիւն»։ Canini, Ft. étym. 89 պրս. darāyiš «գծել, դրոշմել»։ Հիւնք. դրօշել բայից։ Mul-ler, WZKM, 10, 354 դրօշ «արձան» բառի հետ։ Scheftelowitz, BВ 29, 67 պրս. duroš «խարան» բառից փոխա ռեալ. մ մասնիկ է։ Պատահական նմա-նութիւն ունի ասոր. [syriac word] ︎ rušmā «նշան»։ Justi, Kurd. gram. 94. քրդ. durūw դնում է հյ. դրոշմ բառից՝ շ-ի անկումով և մ> ձայնափոխութեամբ։


Ելագ, աց

See full entry →

s.

straw-berry;
arbute-berry;
տունկ —ի, straw-berry-plant.

Etymologies (1)

Patrubány, ՀԱ, 1908, 313 ելանել բայից. մեզանից է փոխառեալ տճկ չիլէկ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. უელი ուելի «վայրի ելակ, մո-րի»։


Ելակ, աց

See full entry →

cf. Ելագ.

Etymologies (1)

Patrubány, ՀԱ, 1908, 313 ելանել բայից. մեզանից է փոխառեալ տճկ չիլէկ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. უელი ուելի «վայրի ելակ, մո-րի»։