Յայն իմն միտել սովոր եմք։ Ի պճնելն յաճախ միտեցին. (Ոսկ. մ.։ ՟Ա. 4։ ՟Բ. 24։)
Կէս ննջեմք, կէս յօրանջեմք. (Գր. տղ. թղթ.։)
Յորժամ ի ձեռն մարգարէից եւ առաքելոց խօսի ընդ մեզ, յօրանչեմք եւ վեհերիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
ՆՕԹՃԵՄ կամ ՆԱՒԹՃԵՄ. εὑαγγελίζομαι, κατεπαγγέλλομαι , καλέω եւ այլն. annuntio, nuncio, profiteor, alloquor եւ այլն. լծ. ընդ հյ. Աւետիչ, կամ Նիւթիչ լինել, եւ ընդ լտ. նօթօ, ծանուցանել, նշանակել կամ նունցիօ, ազդել. աննունցիօ, աւետարանել։ Քանզի վարի երբեմն՝ որպէս Աւետել. պատմել. յայտ առնել. նշանակել. բարբառել. ձայնել.
Եւ երբեմն՝ որպէս Նիւթել. հիւսել. հայթայթել. առթել. հնարել. ճարտարել. յարդարել. կազմել պատրաստել.
Զիա՞րդ վասն սնափառութեան եւ իշխանասիրութեան չարաբանիցեմ զընկերէ. (Խոր. ՟Գ. 64։)
by day, in daytime, during the day, in broad daylight;
զցայգ եւ զցերեկ, day & night;
զօրն ցերեկ, all day long.
Զցերեկ այրեալ լինէի ի տօթոյ, եւ զցայգ ի ցրտոյ։ Զցայգ պահ արկցուք զմեօք շուրջ, եւ զցերեկ գործեսցուք։ Աղաչեմ զցայգ եւ զցերեկ զտէր Աստուած երկնից։ Զցայգ եւ զցերեկ գնալ, կամ չուել, կամ աղաղակել.եւ այլն։
thickness, abundance or beauty of hair.
Գովասանութեամբ հոգւոյն սրբոյ վարսագեղութեանց ընծայաբերեմք քեզ. (Թէոդոր. կուս.։)
oats.
βρόμος avena. Արմտիք վարսաւոր ի հասկին, բուտ պիտանի ի կեր երիվարաց. cf. ՎԱՐՃՈՂ. եսւլաֆ, ելեմ, եէմ.
hairy, long-haired;
blazing-tailed;
comose, leafy, tufted;
Nazarite;
comet.
Սովորութիւն էր հնոցն վարսաւոր լինել. (Մխ. երեմ.։)
ՎԱՐՍԱՒՈՐ. ա. τρίχα ἕχων . Ունակ վարսից. առատ կամ թաւ վարսիւք գլխոյ. Երբեմն իբր վարսաւոր հինաւուրցն երեւի. (Ոսկ. ես.։)
luxurious, profligate, licentious, dissolute, lewd, rakish, libertine, lecherous, obscene.
Առնամոլին եւ վավաշ, շամբուշ բորբորիտն՝ պիղծ սմբատ (թոնդրակեցի)։ Կոյս ոմն ողջախոհութիւն պահելով, վարեալ յումեմնէ վաւաշէ (կամ վաւվաշէ) ընդ լերինս. (Մագ. ՟Ա։ Տօնակ.։)
superexcellent, supreme, eminent.
Տեսեալ զքեզ ի բեմբ վեհագոյ՝ բազկատարած ընդդէմ սեղանոյ։ Եւ տապանին նոյեան վեհագոյ։ Եւ տաճարին գտեալ վեհագոյ. (Գանձ.։)
κρείττων praestantior, melior μέγιστος maximus. Առաւել վեհ. վերագոյն. գերագոյն. մեծագոյն. գերյարգոյ. վսեմագոյն. լաւագոյն. ազնուագոյն.
Ի վեհագունիցդ կոչմանց էր երբեմն զի էի։ Պատուեալ աստուածային պատկերին վեհագոյն հարստութեամբ. (Նար. ՟Ծ՟Զ. եւ Նար. յովէդ.։)
superiority, pre-eminence.
ՎԵՀԱԳՈՒՆՈՒԹԻՒՆ βελτίωσις major praestantia τὸ κρείττον optimum, bona pars ἑξαίρετον electum, peculiare ἁμείνον amoenissimum. (գրի եւ ՎԵՀԱԳՈՅՆՈՒԹԻՒՆ). Վեհագոյնն գոլ. գերազանցութիւն. առաւելութիւն. վսեմութիւն. մեծութիւն. բարձրութիւն. լաւութիւն. ընտրականութիւն.
to be exalted, ennobled or elevated.
Վեհացեալ տեսանեմք յաւէտ՝ քան թէ վեհացուցեալ, օգտեալ առաւել՝ քան թէ օգտեցուցեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
to be afraid, downcast, discouraged, to be a coward, to take fright, to lose courage, to shrink for fear of, to be held back by fear, to quail before, or at sight of danger;
to start back, to recoil;
to grow lazy, indolent.
cf. Վեհերեմ.
divinely inspired.
Իմացօղ բարձրագոյն իրաց. վսեմամիտ. նրբահայեաց.
sixteenth.
Վեշտասաներորդն՝ եմմերայ. վեշտասաներորդ՝ անանիաս։ Յաւուրն վեշտասաներորդի ամսոյն առաջնոյ. եւ այլն։
analogical.
ἁναλογικός analogicus, proportionalis. Համեմատական. նմանական. խորհրդաւոր.
analogy.
ՎԵՐԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ կամ ՎԵՐԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. Բառ երկդիմի. որպէս յն. ἁναλογία analogia, propositio, similis ratio եւ ἑπιλογία epilogus, summa. Վերաբերութիւն բանի. համեմատութիւն. եւ Վերագոյն բան, հանճար. խորհուրդ. գիտութիւն. կամ Վերջաբանութիւն. բովանդակութիւն. լրումն.
Լսօղ եղեալ իմ խնդացուցանողն ձայնի, եւ խօսակից անհամեմատելի վերաբանութեան. (Պիտ.։)
Առաքեցին զմեզ յաղեքսանդրիա ի լեզու պանծալի (հելլենական) ի ստոյգ յօդանալ ճեմարանին վերաբանութեան (կամ վերբանութեան). (Խոր. ՟Գ. 62։)
relatively.
ἁναφερῶς dum sursum fertur ἁναγογικῶς anagogice. Ի վեր բերմամբ. եւ Վերածաբար. համեմատաբար.
elevation, rise, ascension;
presentation, offering, Anaphora;
relation, reference, regard;
eructation, vomiting;
anaphora;
— ունել, to be in correspondence or relation with.
Մանաւանդ՝ Յարաբերութիւն. եւ Համեմատութիւն.
overseer, inspector;
bishop.
Թեթեւագոյն եւ թռչուն բանիցն (ընդդէմ ծնողաց)՝ ծանրագոյն են տուգանքն, քանզի վերադիտող առ այսոսիկ կարգեալ է՝ իրաւանց հրեշտակ նեմեսիս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
imposed, added, additional;
imposition, addition;
epithet, adjective;
exponent, index;
article (ս, դ, ն);
a note.
Վերադրաւն հանդերձ գազանս վայրենիս կոչեմք (զչարս). (Ոսկ. ես.։)
ՎԵՐԱԴԻՐ ՏՈՄԱՐԱԿԱՆ. ἑπαίτος, ἑπακταί, παρεμβολή intercalatus, intercalatio, epacta. Չափ մետասան աւուրց՝ որովք առաւելու արեգակնային տարին քան զլուսնականն. երբ զայս յաւելուած ամ ըստ ամէ հաշուես, եւ ՟լ ՟լ ի բաց թողեալ, գտանես զմնացեալն, այն կոչին եւ է վերադիր տարւոյն։ (Սարկ. տոմար.։ Զքր. կթ.։ Վանակ. տարեմտ. եւ այլն։)
Նովին համեմատութեամբ Վերադիր կոչի եւ տարբերութիւն ամսոց ըստ այլեւայլ հաշուի ազգաց.
cf. Վերագիր;
— անուն, surname.
Բացբարձական աստուածաբանութիւնքն գերագոյնք են եւ հզօրագոյնք յաստուած քան զվերադրականսն. եւ են վերադրականք, որպէս յորժամ ասեմք զաստուած թագաւոր, ի վերայ նորին դնելով զամենայն, եւ տէր, եւ բարի, եւ լոյս. (Վահր. երրդ.։)
to be regenerated or born again;
to spring up anew, to revive, to come to life again.
imminence, nearness.
Որ ոք կամի վերահասու սոցին լինել։ Ոչ կարեմ մտօք վերահասու լինել. (Լմբ. պտրգ.։)
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
raised on high, lifted up, ascending;
ascensive;
bearing, carrying in the arms, raising from the earth.
Աբրամ թարգման հայր վերամբարձ. ցուցանէ զաստեղագիականն։ Հայր վերամբարձ առ վերաբարձ բանի եւ ուսմնական։ Առ վերամբարձսն ամբառնայ ելեալ թեթեւացեալ։ Վերհամբարձիցն ցանկացեալ տեսլեան՝ արփիաճեմ լինելով. (Փիլ.։)
cf. Վերաշնչումն.
Եւ այսմ իսկ սեռի վերաշնչութիւն, եւ արտաշնչութիւն ասեմք ... ի ներքս եւ արտաքս վերաշնչութեան գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
respiration, breathing;
— հողմոց, blowing of the wind.
Եւ այսմ իսկ սեռի վերաշնչութիւն, եւ արտաշնչութիւն ասեմք ... ի ներքս եւ արտաքս վերաշնչութեան գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
to take or carry on high, to raise, to heave up;
to receive, to take home;
to glow, to leap with joy, to exult;
յաստուածութիւն — զոք, to place among the gods;
յաստուածութիւն վերառեալ լինել, to receive divine honours.
Վերառեալ ցնծան երկինք։ Վերառեալ տօնեմք. (Շար.) իմա՛ խայտալ եռանդեամբ. որպէս լտ. exulto. եւ ռմկ. ճխալ։
director;
bishop.
Զարտեմիս առեն որսոյ եւ աղեղնաւորութեան վերատեսուչ գոլ։ Վերատեսուչ որթոյ ասեն զդիոնիսոս։ Աթենա ասի վերատեսուչ կարկամ. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
direction.
Հայցեմ ի հանուրց վերատեսչութենէդ. (Բենիկ.։)
cf. Վերաքարոզեմ.
high gate;
flood-gate, sluice;
stocks, ceps.
Արգել զնա ի վերնադրանն։ Եհան պասքովր զերեմիա ի վերնադրանէ անտի. (կայ եւ ձ. վերնադրանդ. դէ). (Երեմ. ՟Ի. 2. 3։)
abacus, capital.
Զսիւնսն պղնռիս տան տեառն, եւ զխարիսխսն, եւ զոտսն, եւ զվերնախարիսխսն. (Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 18. (որ պակասի ի յն)։)
the highest floor, garret, attic;
palate;
պատուհան —ի, garret-window;
բնակիչ —ի, garretteer.
Ո՛հ որ շինէ զտուն իւր, եւ ոչ արդարութեամբ, եւ զվերնայարկս, եւ ոչ իրաւամբք։ Որոց ելանիցեն ի վերնայարկսն, եւ ի միջնայարկացն յերրորդ յարկսն։ Յարկար ի վերայ ջուրց զվերնայարկս նորա. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 13։ Եզեկ. ՟Խ՟Ա. 7։ Սղ. ՟Ճ՟Գ. 3։)
Ընդ վերնայնոցն կցորդութեան անկապուտ փառաց։ Երբեմն էի վերնային, եւ այժմ անդնդային։ Կամար վերնայինն երկնի։ Ամրացո՛ վերակացութեամբ վերնայնոցդ. (Նար. ՟Ծ՟Բ. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Է. ՟Ձ՟Դ։)
highest floor or story, upper room;
guest-chamber;
high place, heathen temple;
belvedere, gallery, terrace;
երկրորդ —, the second floor;
— եկեղեցւոյ, women's gallery in churches.
Ներքնատունս եւ միջնատունս եւ վերնատունս գործեսցես ի նմա։ Փակեաց զդուրս վերնատանն։ Դուրք վերնատանն փակեալ էին։ Ել ի վերնատուն դրանն։ Տաճարին եւ սենեկաց նորա, վերնատանցն, եւ շտեմարանաց ներքնոց.եւ այլն։
giving from Heaven, granting from on high;
the great Giver.
Հայցեմք ի վերնատուողէդ զպարգեւս կենաց անվախճանից. (Ժմ.։)
end, finish, conclusion, close;
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.
Ընդէ՞ր ի վերջէ յետ արարածոցս մարդն։ Ի վերջէ մարդն ցուցաւ։ Ի վերջէ զիս շտեմարանաց։ ԺԱՄԱՆԱԿԱՒ ի վերջէ։ Ի վերջէ կամ ի վերջ եկեալքն։ Զմեծագոյն ամբաստանութիւն ի վերջէ դնէ. (Նիւս. կազմ. ՟Գ։ Ածաբ. նոր կիր. եւ մակաբ։ Պիտ.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
to remain back, to be behind;
to abandon, to leave off, to desist, to renounce;
to fail, to want, to be short of;
to die.
Աղաչեմք զձեզ, ի մէնջ մի՛ վերջանայք. (Զենոբ.։)
posterior, ulterior;
last, extreme, final;
չորք —ք մարդոյ, the four last things, (death, judgment, heaven and hell).
Բանք արքայի դաւթի առաջինք եւ վերջինք։ Ատիցէ զնա այրն վերջին։ Լինիցին առաջինքն քո սակաւք, եւ վերջինքն քո անբաւք։ Զվերջինս զի՞ գիտիցեմ։ Ի վերջնում աւուր մեծի տօնին։ Մեծ եղիցին փառք տանդ այդորիկ վերջինն քան զառաջինն։ Ես եմ առաջին եւ վերջին.եւ այլն։
to dance, to hop, to jump, to skip about;
to put on a cuirass, to wear a coat of mail.
of six ages or epochs.
Պարունակօղ զդարս վեց՝ պէսպէս առմամբ դարուց ի սկզբանէ աշխարհի մինչեւ յառաջին կամ յերկրորդ գալուստն քրիստոսի. որպէս եւ ըստ համեմատութեան վեցօրեայ արարչութեան, եւ հանգստեանն աստուծոյ յաւուր եօթներորդի. ըստ որոյ եւ հրէայք ըստ եղիական դպրոցի, եւ ոչ սակաւք ի հարց վեց հազար ամս ընծայեն տեւողութեան աշխարհի.
Այն՝ որ գործէ վզեան։ Ի գիր դաշանցն դնեն զվզեանն, եթէ ելցեն ի սահմանեալ ուխտէն։ Անթերի հատուսցէ զվզեանն։ Տայ զկենդանին կամ զվզեանն։ Զվճար վզենին այսպէս սահմանեմք։ Վզենն կնոջն է։ Վզեն տացէ դատախազին, որ (ոք) արար զամբոխումն։ Վզեն առնեն, եւ ոչ հատուցանեն. (Մխ. դտ.։)
history, narration, tale, story, account;
romance;
poem, poetry.
Իբրեւ զառաջին քաջացն, զոր ի վէպսն պատմեն, եւ լսեմք. (Փարպ.։)
scratch, incision, cut;
rippling, gentle motion;
— մետաղական, moire metallic, crystallized tin-plate;
rippling, waving gently, flowing, undulating;
—ս —ս, curling, rippling gently, playfully;
— —, — ի — խաղալ, to ripple, to undulate, to rise in small waves, to swell with a gentle breeze;
ալիք կուտակին —ք —ք, the surging waves accumulate.
Ի ժամանակի քաղցրաշունչ օդոցն, որ ճօճեալ ճեմեցուցանեն զվէտս վէտս ալեացն։ Յորժամ քաղցրաշունչ սողոխ վէտս վէտս զմկանունսն ճօճեալ. (Վեցօր. ՟Դ։)
young gazelle;
pricket.
Վիթ փոքրիկ. որթ եղանց՝ այծեմանց եւ յամուրաց. (լծ. լտ. վի՛թուլուս. ռմկ. հորթիկ, հորթուկ ... ).
fluid, running, flowing.
Ձկամբքն, այսինքն ասեմ, որք զխոնաւ եւ զվիժանուտ կեանս ախորժելով ընդունին կամօք, այլ ոչ զժուժկալականն եւ զառողջամիտն եւ զտեւող. (Փիլ. լին. ՟Բ. 56։)
cf. Վիժեմ;
cf. Վիժեցուցանեմ.
contentiously.
Որք ոչ վիճաբան ինչ ունին յաղագս այնր, թէ աստուած մարդկային իրացն հոգ տանի։ Ապա եթէ վիճաբարոք ի ներս գայցէ, զայս ասեմ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Անյաղթ պորփ.։)
clergyman, ecclesiastic;
incumbent;
— եպիսկոպոս, diocesan, bishop.
Վիճակաւորք հպարտք։ Զվիճակաւորսն այնպէս յարդարէր ի խորհրդածութեանն պաշտօն։ Վիճակաւորք զքահանայս կոչէ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Վրք. սեղբ.։ Մխ. երեմ.։)
diocesan.
Ընդունօղ եւ ունօղ զվիճակ իշխանութեան կամ զթեմ.
as hard as stone.
Զվիմակարծր նսեմութիւն անդնդապտոյտ կենցաղոյս. (Բենիկ.։)