cf. Ճռուողեմ.
Ճնճղուկն միշտ ի ճռուղել (կամ ճռւուղել) կայ։ Որպէս ճնճղուկ միշտ ճռուղեմ կամ ճռւուղեմ). (Լմբ. սղ. ՟Ձ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
to chirp, to cheep, to pip, to twitter, to chirrup, to warble, to sing.
Ճնճղուկն միշտ ի ճռուղել (կամ ճռւուղել) կայ։ Որպէս ճնճղուկ միշտ ճռուղեմ կամ ճռւուղեմ). (Լմբ. սղ. ՟Ձ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Մագիստրոս.
Առաքեաց կայսրն առ նա մագիստրիանոսս։ Մագիստրիանոսքն ունէին վանս իւրեանց ի քաղաքին. (Բուզ. ՟Դ. 10։)
in agony, dying, at the last gasp;
— մերձ ի մահ լինել, to be very low, dying, to be giving up the ghost, in the pangs of death, on one's death-bed.
Յարոյց յաղբեւացն, յորում մազակառաչ հիւանդութեամբ անկեալ կայաք. (Լծ. կոչ.։)
cf. Մածնում.
Որ այսչափ շուրջ զմեօք մածեալ ունիմք զբազմութիւն վկայից։ Իբրեւ զմարախ մածեալ զցանգով յաւուր ցրտոյ։ Մածեալ է ի տախտակս սրտից նոցա։ Մածանէր ահն ի վերայ. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 1։ Նաւ. ՟Գ. 17։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 1։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 15։)
to be glued, to stick or cling to, to adhere;
to join, to unite;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
Որ այսչափ շուրջ զմեօք մածեալ ունիմք զբազմութիւն վկայից։ Իբրեւ զմարախ մածեալ զցանգով յաւուր ցրտոյ։ Մածեալ է ի տախտակս սրտից նոցա։ Մածանէր ահն ի վերայ. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 1։ Նաւ. ՟Գ. 17։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 1։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 15։)
to paste, to glue, to solder, to join, to cement, to conglutinate, to fasten;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal, to thicken.
Գերծեցին զգլուխն, եւ կայծակախառն հրով մածուցին։ Կայծակամբք հրոյ մածուցին. (Հ. հոկտ. ՟Ժ՟Ա.։)
cf. Վերնագիր.
Զդիտաւորութիւն իրին առաջիկայի բազում անգամ ի մակագրութենէ բանին դիւրածանօթապէս կարէ ոք ի միտ առնուլ համառօտագոյն. (Սարկ. հանգ.։ Կամ ըստ պէսպէս առման բայիդ Մակագրել.)
Այսքան առկայասցի առ ասացեալս՝ պատճառ մակագրութեան. (Մագ. ՟Դ։)
to impose, to lay on, to put upon, to super-add;
to surname.
Արդ հոռոմոց կայսըր կացեալ, պերփեռուժէնըն մակադրեալ. (Վահր.։)
knowledge, erudition, science.
Մակացութիւն ենթակայումն է անձին. եւ զենթակայէ ասի զքերականութենէ։ Առաքինութիւն՝ չարութեան ներհական է, եւ մակացութիւն՝ անգիտութեան. (Արիստ. ստորոգ.։)
plain, level, even, equal.
Բարձրահասակդ, եւ մակաւասարդ քաջաց։ Որ ոչն մակաւասար ենթակային տրամախոհի, զիա՞րդ տնօրինաբար բաժանէ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Ը։)
to die with another, to share death with another.
Ցանկային մահակից լինել քաջ նահատակացն։ Մի՛ երկիցուք մահակից լինել քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Ե։ Նոյնպէս եւ Արշ. ՟Ի՟Է։ Նար. երգ.։)
to be swallowed up by death.
Մարդկայինս բնութեան կառք յահագնահայեաց վիհ կորստեան գահավիժեալ՝ մահակուլ եւս բնաւին կամէր լինել. (Լծ. եւագր.։)
worthy of death, deserving death;
condemned to death;
— առնել, առ —ս ունել, to condemn to death.
Որդի անակայ մահապարտի, որ սպան զհայրն քո. (Ագաթ.։)
epileptic;
lunatic.
Մի՛ կայք բացագլուխ ըստ լատինացւոց իշխանացն եւ թագաւորացն, զոր հայք մաղասկաթացն ասեն ձեւ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
wearing a necklace;
curled;
— գունտ, armillary sphere.
Հազար ծառայք կամարաւորք եւ մանեկաւորք եւ կերպասազգեստք կային առաջի սորա. (Վրք. հց. ձ։)
to spin;
to twist, to twine;
to complicate;
to weave.
Եկայք մանեսցուք պսակ ի ծաղկանց. (Ճ. ՟Բ.։)
violet.
Երանէին ոմանք զգեղեցկութիւն մանիշակի. եւ ի ծաղկիլ շուշանին՝ բնաւին անյայտ կայր մանիշակ. (Մխ. առակ.։)
infantile, puerile, childish.
Այսոքիկ են մանկականքն ... ոչ ցանկաս մեծութեանն՝ որ յաստուծոյ կայ մնայ միշտ, այլ՝ խաղուց մանկականաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 35։)
Որ ոչ ի մանկականսն կայ մնայ, այլ յառնագոյն խոհմունս. (Փիլ. իմաստն.։)
young woman, maiden or girl.
Է՞ր արդեօք հնար աղջկան միոյ մանկամարդոյ զդէմ ունել առն հսկայի. (Ագաթ.։)
spinning;
twisting;
weaving;
turn, bend, winding;
winding, complication, intricacy, intrigue, entanglement;
— բանից, ambages, circumlocution, circuit, roundabout way;
beating about the bush, circumlocutory speech;
— մտածութեանց, caprice, whim, fancy, freak;
— ականջաց, helix, the outer margin of the ear.
Գերակայ գագաթան ընդելուզին մանուածովք շարամանեալք արքայիցն (քարինք պատուականք). (Մագ. լ։)
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
Լուարո՛ւք մանկունք զխրատ հօր։ Անիծեալ քանան մանուկ։ Գայր մանուկ քահանային։ Մանուկ իմ անկեալ կայ ի տան։ Յարեան ի մանկանցն բենիամենի երկոտասանք, եւ ի մանկանցն դաւթի երկոտասանք.եւ այլն։
to be impatient, fretful, to fidget, to lose patience, to be vexed;
to be ill-tempered, cross, angry, irritated, exasperated.
Վտանգեալ քաղցոյ եւ ի ճանապարհէն՝ սակաւ նեղասրտեցի, եւ անկեալ կայի ի գետնի. (Վրք. հց. ձ։)
fraudulent, cunning, wily, sly, insidious;
gloomy, sullen, saturnine;
treacherous, disloyal, perfidious, felonious;
roguish, swindling.
Զայր արիւնահեղ եւ զնենգաւոր։ Ի մարդոյ մեղաւորէ նենգաւորէ։ Ի շրթանց նենգաւորաց։ Շրթամբք նենգաւորօք։ Զլեզուս նենգաւորս։ Վկայ անօրինաց նենգաւոր է։ Ոչ պատահեսցէ որս նենգաւորի, եւ այլն։
balista;
arbalet, crossbow;
catapult.
βελόστασις (նետակայք). locus ad tela explodenda constitutus, machina bellica, balista, aries. որ եւ ասի ՆԵՏԱՁԻԳ ԱՇՏԱՐԱԿ. Մանգղիոն. բաղիստր. Տեղի ի մարտկոցի կամ ի բանակի ի պէտս նետաձգութեան. եւ Գործի ձգելոյ զմեծամեծ նետս եւ զքարինս, որպէս խոյ. բաբան.
drawing a bow;
serving to launch an arrow;
cf. Նետընկէց;
— առնել, լինել, to shoot, to let fly an arrow, to draw a bow, cf. Նետահարեմ.
Նետաձիգ արարին ի սուրբ վկայն Քրիստոսի։ Եւ նետաձիգ արարեալ ի նա՝ աւանդեաց զհոգին առ աստուած. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։)
introductory.
Յորս յարձակեցաւն, ստորադասէ յենթակայէ ներածական։ Թեւակոխեցի մերով մակստացական եւ ներածական վարժմամբ։ Զներածական քո մտածութեան տրամակայումն դիտաւորութեան ծանեայ. (Մագ. ՟Լ. ՟Խ՟Ա. ՟Կ՟Դ։)
to become weak, lean, faint, to grow languid.
Յոյժ ներգեւեալ էր ի բազում պահոցն, կամ ի ճգնութեանցն, կամ ի սաստիկ սովոյն, եւ ի տանջանաց։ Ներգեւեալ էին ամենայն անդամք մարմնոյ վկային. (Ճ. ՟Բ.։ Վրդն. պտմ.։ Կիր. պտմ.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Զ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Յորժամ ոչ այտոյց իցէ, եւ ոչ ներգեւեալ, զի՞նչ այնր ուրախութեան զոյգ կայցէ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
internal, interior, inward;
innate, natural.
Անեղն, անմահն, եւ որքան այլ ինչ են այսպիսիք՝ ըստ բնութեանն ներգոյք՝ յաստուած։ Կոչէ եւ ձեռն՝, վասն ներգոյին ի նմա ամենագործ զօրութեան։ Ի ներգոյէն բարեփառութենէ նորա։ Ի ներգոյէդ ի ձեզ բարեփառութենէդ։ Ներգոյին ի նմա ի վերայ ամենեցունց գերակայութեանն։ Գիտեմ զներգոյիդ ի ձեզ հաւատոյ անշարժութիւն. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։)
to do, to act, to operate, to influence.
ՆԵՐԳՈՐԾԵԼ. Ներգործութեամբ գործել. այսինքն արդեամբք եւ ներկայ զօրութեամբ առնել.
activity, energy, force, virtue;
influence, operation;
act, deed, work;
— հաւատոյ, act of faith.
ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Գործողութիւն կամ գործ երդեամբք եւ ներկայ.
made of fibres or nerves.
Հանեալ յասպազինէն զներդեայ եւ քեմըխտապատ պարանն։ Ահեակ ձեռամբն ի ներդեայն աճապարեալ հսկային. (Խոր. ՟Բ. 82։) (լծ. յն. νευρώδης, νεῦρον nerveus, nervus ).
to dye, to colour, to tinge;
— ի կարմիր, to give a red dye to, to dye red.
Բոսորային կայլակօք ներկեաւ։ Որոց արեամբն ներկեան ողկոյզք խաղողոյն. (Նար. կուս.։ Լաստ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Հակառակ.
ἑναντίον contrarius, oppositus, adversus, adversarius. Տակեալ ի միւս կողմն. հակառակ, հակակայ ծայրէ ի ծայր. ընդդէմ. ընդդիմակ. եւ Հակառակորդ.
cf. Հակառակութիւն;
ներհակութիւն գունոց, contrast of colours.
որ գրի եւ ՆԵՐՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. ἑπαναντιότης contrarietas, repugnantia, oppositio. Ներհակն գոլ. հակակայութիւն. դիմամարտութիւն. ընդդիմութիւն. հակառակութիւն.
indulgence;
pardon, remission, mercy, pity;
ներողութեամբ, indulgently.
συγχώρησις, αἵνεσις, συγγνώμη concessio, permissio, consensus, venia, indulgentia. Ներողն լինել. ներումն. զիջումն. թոյլտուութիւն. մարդասիրութիւն. երկայնամտութիւն. ներողամիտն լինել. ժոյժ. եւ Թողութիւն. քաւութիւն մեղաց՝ եւս եւ պատժոց.
cf. Ներումն.
Ոչ անգոսնիս յերկայնամտութեանց, ոչ եպերիս ի ներութեանց. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
in, within, inside;
cf. Ներքս.
Եւ ես ի ներս կայի. (Մեծոբ.։)
eunuch;
ձայն —նւոյ, shrill voice;
— առնել, —ս խզել, cf. Ներքինացուցանեմ;
անմորուս են —, eunuchs have no beard.
Ի ծառայից կարգի կայցեն ի դրան արքային բաբելոնի, արասցեն ասէ ներքինի. (լս. դարփսեցի. իմա՛ դարպասեցի) (Գէ. ես.։)
under, nether, lower;
—, ի —, under, below, beneath;
in, within, through, inwardly, inside;
ի — արկանել, to subdue;
ի — կացեալ, անկեալ, subject, submissive, dependent, cf. Հպատակ;
պատել ի —, to line, to cover on the inside;
—ք, the inside, interior.
ὀ ἕσω, ὀ ἕσωθεν intrinsecus ὀ κάτω inferior. որպէս Ներքին, այսինքն խորին. միջին. ներքսագոյն. եւ Ստորին, ներքոյ անկեալ. որ ինչ կայ ընդ այլով կամ ղկնի այլոց իրաց։ ներսի, տակի.
in, into, inside;
մտանել ի —, to go in, to enter;
ընկալաւ զնա ի —, he took him in, he received him;
եդաք ի — ի սենեակն, we placed it in the room.
Էին ի ներքս աշակերտքն։ Ի ներքս զոք ոչ գտաք։ Արքայութիւնն աստուծոյ ի ներքս ի ձեզ է, Որ ինչ անդ էին։ Մինչդեռ ի ներքս է։ Որ ինչ ի ներքս կայցէ (յանօթն). եւ այլն։
anathema;
excommunicated.
Յետ նզովածոյ անտի ձախողակի շառափնատ կապարճս դարձուցեալ։ Վասն նզովածին՝ որ ի վրանի նորա թաղեալ կայր. (Եփր. յես.։)
lancer, pikeman, halberdier;
— աստղ, lance-shaped meteor.
Զօրագլուխ նիզակաւորացն լեալ անարի ոմն սկայ. (Խոր. 9։)
holding or professing the doctrine of the council of Nice.
cf. Նիրհեցուցանեմ.
Ի կայծականց վերայ նիրհին, անքուն որդանցն կեր լինին. (Յիսուս որդի.։)
to spin, to twist;
to weave, to plait;
to prepare, to form, to project, to design;
to cause, to produce, to excite;
to contrive, to machinate, to plot;
— զնենգութիւն, to weave plots or snares, to conspire, to plot, to lay snares;
դաւ —, to frame or plot a treacherous design, to hatch treason;
կործանումն —, to ruin, to cause the ruin of;
չարիս — ումեք, to meditate evil against a person, the ruin of;
— խորհուրդս չարութեան, to meditate gloomy, foul or heinous thoughts;
— անձին չարիս or զկորուստ, to contrive one's own ruin;
— նիւթ, to accumulate;
— զգործն, to undertake, to execute, to put into execution;
լրբենի սէր նորա մահ նիւթեաց նմա, his infamous passion cost him his life.
description;
picture, painting;
representation, likeness, portrait;
delineation, design, plan, model, form;
style;
text;
cf. Նկարագիծ;
painted;
described;
պատկերակերպ —, portrait, likeness;
— բնութեան, the picture of nature;
ըստ —գրին, literally;
մեկնել ըստ —գրին, to explain literally.
Ընկէց զինքն առաջի նկարագիր պատկերի վկային. (Ճ. ՟Ա.։)
literal history;
text.
Նախատիպ գրուած. բնագիր. Թէպէտեւ նկարատիպ բանիցն այլափոխ իցեն, սակայն զօրութիւն համաձայն է մտացն. (Վանակ. հց.։)
cf. Նման.
Նմանագոյն ձայնիւ եւ երջանիկն Պօղոս վկայէ։ Անկանել երկրորդ անգամ ընդ նմանագոյն թշուառութեամբք։ Օրինակս ինչ նմանագոյնս առաջի դնէ. (Պիտ.։ Նիւս. կուս.։ Սարգ. յկ. ՟Ե։)
portraying faithfully;
traced, counterdrawn.
Նմանահան ճշգրտութեամբ յօրինեալ է եւ զփառազարդ պատկեր արքային Գագկայ. (Արծր. ՟Ե. 8։)