cf. Լուսաւորեմ.
Ինքն լոյս ծագեաց, եւ լուսաւորեցոյց. եւ ոչ նոքա նախ ընթացան եւ եկին ի լոյսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
illuminator;
սուրբ Գրիգոր՝ — Հայաստանեայց, St. Gregory, the illuminator of the Armenian nation.
ընկալան զլուսաւորիչ հուր կենդանութեան, այսինքն զբանն աստուածոյ։ ինքն սրբութիւն սրբոց՝ լուսաւորիչ է բանական բնութեանս միշտ. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ա։)
Լուսանըկար ծընօղ անմահին լուսաւորիչ ազգիս մարդկային. (Գանձ.։)
Լուսաւորիչք տիեզերաց։ Որ երկոքումբք ընտրելովք՝ լուսաւորչօքն աշխարհի. (Շար.։)
light, brightness, glare, splendour;
illumination.
Զիշխանականն եւ գերիշխանական աստուածապետութեանն հօր լուսաւորութիւն։ Աստուածապետութեանն լուսաւորութեամբ մաքրի։ Մականունութիւն քերովբէին, գերագունին լուսաւորութեան ընդունական. (Դիոն. ստէպ.) (յն. φωτοδοσία լուսատուութիւն, կամ լուսատրութիւն. գուցէ եւ ի հյ. մարթ է այնպէս վերծանել։)
Մտանեն ընդ ականջս պէսպէս լուսաւորութիւնք. (Վահր. յար.։)
Շնորհք սուրբ հոգւոյն իջանէ ի վերայ նորընծային իբրեւ ի լուսաւորութեան աւուրն. (Մաշտ.։)
shining with light, resplendent, glittering, refulgent, dazzling.
Զլուսափայլ բանից ճառագայլ. (Շ. ընդհ.։)
to shine, to shed light, to be brilliant.
Եւ անդուստ լուսափայլեալ ամենայնն միանայ ընդ աստուած. (Լմբ. սղ.։)
cf. Լուսափայլեմ.
Եւ անդուստ լուսափայլեալ ամենայնն միանայ ընդ աստուած. (Լմբ. սղ.։)
moonlight, moon-shine;
moon-light night;
ի լուսնակի, by moon-light, in the moon-light.
ԼՈՒՍՆԱԿ ԼՈՒՍՆԱԿԱՅ. Ռմկ. լուսնկայ, լուսընկայի լուս. Լոյս լուսնի. եւ աղօտ պայծառութիւն որպէս զլոյս լուսնի.
cf. Լուսնակ.
ԼՈՒՍՆԱԿ ԼՈՒՍՆԱԿԱՅ. Ռմկ. լուսնկայ, լուսընկայի լուս. Լոյս լուսնի. եւ աղօտ պայծառութիւն որպէս զլոյս լուսնի.
lunar, lunary;
monthly;
lunatic;
epileptic;
— ամիս, տարի, lunar month, lunar year.
Զի ջերմութիւնք տուրընջենային, եւ լուսնականքըն գիշերային. (Յս. որդի.։)
Ասիցէ ոք. եթէ ոչ էր լուսնական՝ ախտն, ընդէ՞ր լուսնոտ անուանեաց. (Երզն. մտթ.։)
Jupiter, Jove (planet)
Լուսնթագն բնութեամբ իսկ յաղթութիւն է։ Լուսընթագն պատէ զգօտիքն յերկոտասան ամն։ Լուսնթագն ի վեց պարունակին. (Շիր.։)
to scold, to reproach, to abuse, to imprecate.
(լծ. ընդ յն. լիտօռէ՛օ) λοιδορέω, -έομαι convicior, probris insector. Բամբասել, նախատել. թշնամանալ. հայհոյել. անիծել. չարաբանել. պարսաւադիր լինել.
Ընդդէմ ամենեցուն լուտայ։ Բամբասեցա՞ր յումեքէ, նախատեցար, լուտացաւ ընդնէմ քո. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
hearing, audition;
audience;
news, account, report, relation;
hearsay, rumour;
renown, fame;
discourse, sermon;
obedience;
noise that wakes or rouses;
sound, voice, cry;
Աստուած ամենայնիւ լուր է, the ail-hearing God;
լուր չարեաց, bad news, ill news;
լուր առնել, to warn, to avert;
to acquaint;
to announce;
զխուլս ի լուր առնել;
to cause the deaf to hear;
լուր լինել;
to be heard;
to be announced;
լուր դնել;
to listen;
to hear;
լուր լինել առ ոք, to come to one's knowledge;
ելանել լրոյ ուրուք, to spread one's fame;
լուր ի ականջաց լսել, to hear with one's own ears;
ի լրոյ, by hear-say, by current report;
— ! listen ! — օր, workday.
Ել ել լուր նորա ընդ ամենայն երկիրն ասորւոց։ Լուաւ հերովդէս զլուր յիսուսի. (Մտթ. Դ. 24։ ԺԴ. 1.) եւ այլն։
Խոժոռեալ ընդ լուր խրատական մեր բանի. (Շ. ընդհանր.։)
Լեզու էր՝ որ բախէր ընդգործիսն, որ կազմեալ են հանել զհնչիւն ձայնից, եւ տան արտաքոյ զլուրն իւրեանց. (Վեցօր. Բ։)
gay, joyful;
sprightly, lively;
sober, grave, imposing, serious;
— երեսօք, seriously;
ի բարբառ —, with a serieus voice;
ի լրջեաց, ի լրջէ, in a waking state.
cf. Լուրթ.
Կապոյան ընդ սպիտակի խառնեալ՝ զլուրջն գործէ. (Պղատ. տիմ. յորմէ եւ Ոսկիփոր.։)
Յորժամ ի լրջեաց ծուլայցէ, գիշերական երազովքն ամփոփի ընդ երկիւղիւ. (Եզնիկ.։)
Յերազի. խօսիս այժմ ընդ իս, եթէ ի լրջեաց. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Է.։)
to light, to kindle;
to inflame, to burn.
ἄπτω (լծ. ընդ աբեթ). ἁνάπτω, καίω (լծ. գաւ ). ἁνακαίω accendo, succendo, uro, comburo. Վառել լուսով. բորբոքել. այրել.
to cause to slip;
to slip;
to slide, to glide.
ընչեղութեան դիւրութիւն սրագոյն ունի եւ լպրծող զմերձաւորութիւնն՝ զայլս յայլոց փոփոխել բնաւորեալ. (Բրս. սղ.։)
Կամաւ մարմնոյս լպրծողին՝ գթեաց ընկէց զիս թշնամին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Լպիրծ.
Որք ընդ լպրծուտ մեղաց։ Փրկիմք ի տղմուտ եւ ի լպրծուտ մեղաց մարմնոյ. (Վրդն. երգ.։ Երզն. մտթ.։)
cf. Լպիրծ.
Որք ընդ լպրծուտ մեղաց։ Փրկիմք ի տղմուտ եւ ի լպրծուտ մեղաց մարմնոյ. (Վրդն. երգ.։ Երզն. մտթ.։)
cf. Լկտանամ.
ԼՊՐՇԵՄ ԼՊՐՇԻՄ. ἁπαναισχύνομαι, ἁναιδεύομαι impudenter ago. Լպիրշ լինել. լրբիլ. լրբաբար գործել. անամօթիլ. յանդգնիլ. ժպրհիլ. երեսը պատռիլ, երեսի ջուրը կորսընըցնել.
cf. Լկտանամ.
ԼՊՐՇԵՄ ԼՊՐՇԻՄ. ἁπαναισχύνομαι, ἁναιδεύομαι impudenter ago. Լպիրշ լինել. լրբիլ. լրբաբար գործել. անամօթիլ. յանդգնիլ. ժպրհիլ. երեսը պատռիլ, երեսի ջուրը կորսընըցնել.
fond of silence, taciturn.
Որ լռասէրն է, զզգայութիւնսն պահեալ՝ ընդխորհուրդսն մարտնչի. (Եւագր. ՟Ժ։)
to hold one's tongue, to remain silent, to be silent;
to keep silence, to cease to speak, to hold one's peace;
to cease, to be at rest, to repose, to rest;
to be out of work;
net to mention, to say nothing of, to suppress, to pass over in silence.
Լռեսցէ մերձ ընդ մերձ թագաւորութիւն յազգէգ արշակունեաց. (Փարպ.։)
ԼՌԵԼ. ն. հյց. խնդ. նոյն ընդ վվ.
silence, secrecy;
taciturnity;
calm, quiet, tranquillity;
պատուել զ—, to preserve silence;
լուծանել, աղմկել զ—, to break silence;
նստել ի լռութեան, to live in tranquillity, to lead a peaceful life;
ընդ լռութեամբ անցանել, to pass over silently;
ի խոր լռութեան գիշերոյ, in the deep silence of night;
եթէ խօսքն է արծաթի՝ —ն է ոսկի, words are silver, silence is gold;
— ! silence ! hush !
acoustic.
Որպէս ըստ մասին լսականն ընդունիչ ազդման. (Երզն. քեր.։)
hearing, ear;
hall of audience, auditory;
university.
Եւ ընդ լըրոյ տըգեղ բանին՝ յունակութիւն լսարանին. (Յիսուս որդի.։)
audible;
that hears;
— առնել, to cause to hearken to, to cause to grant;
— լինել, to be heard or listened to;
to be hearkened to;
— եղեն աղօթք քո, your prayers have been heard;
— եղեն դից մաղթանք նորա, the gods grant him.
ԼՍԵԼԻ ԼԻՆԵԼ. ἁκουστός γίνομαι, εἱμι audibilis fio, sum լսիլ. հռչակիլ. եւ ընդունելի լինել.
to hear;
to give audience to, to listen to;
to grant, to hearken to the prayer of;
to understand;
— զչար հոտ, to perceive the odour;
չլսելոյն, չլուելոյն առնել, to turn a deaf ear to;
լուայ զի, I have heard it said that;
լուարուք ինձ, listen to me, hear me;
լուր մեզ, hearken to us, grant our prayer;
ոչ լսեն ինձ, they do not listen to me.
Եւ Ըմբռնել զիմաստ, կամ լսել ներքին ունկամբ. ի միտ առնուլ. իմանալ. հասու լինել. հասկընալ.
Ազգ՝ որոյ ոչ լսիցես զձայն նորա. ազգ՝ որոյ ոչ լսիցես զլեզու նորա։ Խօսեաց ընդ ծառայս քո ասորերէն, զի լսեմք։ մի՛ լսիցեն իւրաքանչիւր բարբառոյընկերի իւրոյ։ Ոչ գիտէին, թէ լսէր յովսէփ. զի թարգման կայր ի միջի։ Տացես ծառայի քում սիրտ լսելոյ, եւ դատելոյ զժողովուրդ քո. եւ այլն։
ԼՍԵԼ. տր. խնդրով. Ունկնդիր լինել յոժարութեամբ. եւ Անսալ. հնազանդիլ. ընդունել զասացեալն, կամ զխնդիրն. անկարճ՝ ուշ դնել, մռել.
Լսելն՝ զընդունելն զաղաչանս եւ տալն զխնդրելին ասէ։ Խնդրեմք ինչ, եւ ի չկամելն տալ՝ չլուաւ ասեմք. եւ ի տալն զխնդիրնասեմք, լուաւ. ո՛չ զայն ցուցանեմք, թէ յականջս ազդեցաւ ձայնն, այլ թէ կամացն ընդունակ եղեւ. (Խոսր.։)
fully, copiously, perfectly.
Զլրումն աստուածութեանն լրապէս ընդունելով. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Ե։)
impudently, insolently, with effrontery.
Լրբաբար գործելով զանպատշաճսն. (Շ. ընդհանր.։)
insolent, impudent, foulmouthed.
Բնակել ընդ կնոջ լրբախօսի. (Ոսկիփոր.։)
to be shameless, impudent, bold, brazen-faced;
to behave with insolence, to say silly, or impertinent things.
ἁναισχυντέω impudens sum, impudenter ago. լրբութեամբ վարիլ. լիրբ գտանիլ. անամօթիլ. ժպրհիլ. յանդգնիլ. լրբանալ, երեսի ջուրը կորսընցընել.
Թէպէտ եւ յոյժ ամաչէին, բայց ի կարեացըն լըրբէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
entire estate, complement, completeness, fulness;
accomplishment, completion, perfection, consummation;
satiety;
reunion, multitude;
— լուսնի, full moon;
ի — ածել, to accomplish, to complete, to finish, to crown, cf. Կատարեմ;
ի — գալ՝ ելանել՝ հասանել, to be accomplished, to be fulfilled;
ի —, for the completion of;
ի — աղետիցս, to complete my misfortunes, to give me the finishing blow, to fill up the measure of my misfortunes;
— ժպրհութեան, եղերան, the height of insolence;
the lowest depth of crime;
— եղեւ փառաց նորա, his glory was at the highest pitch.
Տեսութեամբ աչացն, եւ լրութեամբ ունկանն Ճշ. (տեառնընդառաջ.։)
cf. Լրութիւն
որպէս զի եւ բանտապետին ընդ հրաշափառ տեսլեանն եւ լրմանն խռովութիւն լինել. (Նիւս. թէոդոր.։)
to awaken, to wake up;
to become sprightly, to indulge in mirth, to make merry.
Յայտնեցաւ տէր անանիայ, եւ շաւուղի, զի առանց երկմտութեան լրջասցի ընդ առաջ բժշկին իւրոյ. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Լրջամիտ.
Վասն է՞ր այնպէս լրջմիտ ընկալաւ զնա (զանառակ որդին). (Ոսկ. ես.։)
good humour, merriment, jollity, gaiety, joy;
vivacity;
vigilance, alertness, watchfulness.
Լրջմտութեամբ ընկալեալ կատարէ. մտադիր. (Դիոն. եկեղ.։)
Լրջմտութեամբ խօսէր երկարս ընդ վասակայ. (Փարպ.։)
to fill, to fill up;
to satiate;
to accomplish, to complete, to effect.
πληρόω, ἑμπλήθω impleo χορτάζω saturo եւ այլն. Լնուլ, լի առնել. Ճոխացուցանել. լեցընել.
to leave, to abandon, to desert, to forsake, to quit, to give up;
to disable;
to dismantle;
to discourage, to dishearten.
(լծ. լտ. լինքուօ, լիքուի). λείπω, παραλύω linquo, derelinquo, dejicio, rejicio, negligo. Ի բաց կամ ի վայր թողուլ. ընկնուլ յերեսաց. ի բաց արձակել՝ լուծանելքակել՝ մերժել յիւրմէ. տարագրել. անտես կամ ապախտ առնել. Երեսի վրայ թողուլ.
to weaken, to enfeeble;
to dispirit, to discourage, to dismay, to drive to despair.
παραλύω, καταπαύω dissolvo. որ եւ ասի ԼՈՒԾԱՆԵԼ. Տալ. լքանիլ թուլացուցանլ. ԴՎհատեցուցանել. Կթուցանել. մեղկացուցանել. կասեցուցանել. թուլցընել, լղքեցնել.
Ի փախուստ դարձաւ ... Զի տէր լքոյց զնա։ Լքոյց զնոսա զարհուրեցուցեալ։ Լքոյց զիս, եւ արար յապականութիւն։ Լքուցանէին զձեռս ժողովրդեանն։ Ոտք քո ընթանան, եւ լքուսցեն զքեզ. եւ այլն։ Զհետ մտեալ կամի զքեզ լքեցուցանել. (Եղիշ. ՟Գ։)
bannocks, meal cakes;
cyclamen;
cf. Թաղթ.
ԼՕՇ κυκλάμινον, -ος cyclaminum, -us;
tuber, rapum terrae. որ եւ ԱՐԱՆՑ ԾԱՂԻԿ. Բոյս կամ արմտիք նման գետնախնծորոյ. (Գաղիան.) (Իսկ ռմկ. լօշ ՝ նոյն է ընդ Լաւաշ)։
place covered with moss.
Առակէ զքաղաղքս եւ զդեղս ի լօռ, ի պըտու ... որ ընդ ջրով գետոյն էին։
that runs by itself.
Ոչ ընտիր ինքնարշաւ վազիւքն. (Նար. ՟Կ՟Ղ։)
by himself, personally, in person;
դու —, yourself, (thyself);
ես — իսկ եմ, it is I (myself);
թագաւորն —, the king himself, in person;
դուռն — բացաւ, the door opened of itself.
Ինքնին տէր փրկեաց զնոսա ... ինքնին (յն. ինքն) փրկեաց զնոսա ... ինքնին (տէր) ետընդ նոսա պատերազմ. (Ես. ՟Կ՟Գ. 9. 10։)
absolute, sovereign, independent, free, uncontrolled;
despotic
Աստուած ազատ արար զմեզ եւ ինքնիշխանս. (Շ. ընդհ.։)
կեանս ընձեռել զօրէ ինքնիշխան բաւականութեամբ. (Նար. ՟Ժ։)
selfhood, individuality, personality;
essence, nature, property.
Հարկ է ... մի աստուածութիւն ընդունել ի մի ինքնութիւն հօր եւ որդւոյ հաստատութեան։ Ոչ թերի է եւ ոչ պակաս ի հօրն էութենէ, եւ ինքնութենէ, եւ գոյութենէ որդի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. եւ 6։)
autonomous, independent;
capricious, fanciful;
capriciously.
ինօնօրէն անձնահաճ կամապաշտութիւն. (Շ. ընդհ.։)
Ընդ ծով արկեալ պատրաստաբար ջոկս ջոկս չորքոտանեաց եւ թռչնոց զոմանս ինքնօրէն (կամ ինքօրէն) ընդանիս, զոմանս վայրենիս. (Մաշկ.։)
mule.
Ոմն ձի ընդ ումեմն իշոյ եկեալ ի միաբանութիւն յիշակիսոյն ծնունդ. (Անյաղթ պորփ.։)
wild ass.
Սոքա (ցիռք) անձին երամակս եղեալ, առաջնորդութեամբ իշայրոյն յանապատս արօտական եղեալ՝ ոչ անկանին ընդ ձեռամբ. (Վանակ. յոբ.։)
իսկ (Ստեփ. լեհ.) ընթեռնու
cf. Իշեան.
Զանթիւ արօտականս ընդանի իշանց. (Փարպ.։)
Բազում իշանս (կամ իշեան) յայնկոյս որմոյն ընկենոյր. լաւ եւս է ըստ յն. ընթեռնուլ, զբազումս ի շանց։ Այլ ըստ հասարակ հյ. ասի եւ ի Շ. վիպ.
donkey-driver;
goad, spur, stimulus for asses.
Էշ զճանապարհ՝ ընդ որ միանգամ անցանէ, այլ ոչ մոռանայ. եւ դէպ լինի զի իշաւարն մոռանայ, նա իբրեւ տեղեակ զուղղորդն տանի. (Վեցօր. ՟Ը։)
prince, sovereign, despot;
minister;
magistrate;
ruler, governor, chief, commander;
—աց —, — աշխարհի, the sovereign, the king;
prince, crown-prince, heir-apparent;
— զօրուն, general of the army;
—երգոց, cf. Դասապետ;
—ք, the authorities;
— լինել, to rule, to command, to be in power, in authority;
— առնել զոք, to give power to some one;
— էր իւրոց ախտից, he was master of himself, or his own master;
քում գլխոյդ չես —, you are not lord of your own life;
չէ —, he cannot, he is not authorised to;
cf. Թեկն.
Խօսեցաւ յովսէփ ընդ իշխանսն փարաւոնի։ Ոչ նենգել զարդարն՝ իշխանաց յիրաւանց վերոյ։ Տուրք մարդոյ ընդ իշխանս նստուցանեն զնա։ Վա՛յ իշխանացդ՝ որ խառնեն զցքին։ Զիշխանս յուդայ, եւ զիշխանս երուսաղէմի.եւ այլն։
Եթէ քում գլխոյդ չես իշխան, զիա՞րդ ընկերին լինիցիս. (Մանդ. ՟Բ։)
Կամ ἱσχύων (լծ. ընդ հյ. իշխող) potens, valens.
Տեսանեմ զոմանս իշխան գոլ, որպէս աստուածայինն. եւ զոմանս իշխան՝ եւ ընդ իշխանութեամբ, որպէս զմարդկայինս. (Սահմ. ՟Ժ։)
Յառաջ քան զմկրտութիւն ընդ զօրս թշնամւոյն մարտնչել իշխան մի՛ լինիր. (Կոչ. ՟Գ։)