Entries' title containing ալի : 368 Results

Չհաւատալի

See full entry →

adj.

incredible, beyond all belief;
— թուէր, it seemed incredible, it would be difficult to believe it.

NBHL (3)

Անհաւատալի. լաւտալու.

Զիրս անարժանս եւ չհաւատալիս գործէր. (Բուզ. ՟Զ. 8։)

Եւ այս որ ասացաւ, մի՛ ումեք չհաւատալի կարծեսցի. (Վեցօր. ՟Զ։)


Չմնալի

See full entry →

adj.

transitory, temporary, fleeting.

NBHL (1)

Զի՞ այնչափ ծնգիցիմք ընդ չկայսս եւ ընդ չմնալիս. (Ոսկ. փիլիպ.։)


Չյուսալի

See full entry →

adj.

unhoped for;
hopeless, desperate.

NBHL (1)

Եւ արդ զի՛նչ չյուսալի քան զմամոնայն կայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)


Սանդալիկ

See full entry →

s.

small sandal, slipshoe, slipper.

NBHL (1)

Փոխանակ ոսկէկար եւ մարգարտահուռն կօշկաց ունիմ զսանդալիկս զայս յոտս իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)


Սառնալիճ

See full entry →

s.

frozen lake.

NBHL (1)

Ի սառնալիճն՝ զոր ժողովեալ, զջուր ծովակին արեամբն ներկեալ. (Գանձ.։)


Սարսռալի

See full entry →

cf. Սարսռալից.

NBHL (5)

Անբնակք մնացին (մասունք ինչ երկրի) յաղագս ստէպ ստէպ սարսռալի հասեալ կալաւ զերիկամունս ամենայն մարդկան. (Օրբել.։)

φρικώδης, φρικωδέστατος horrendus, terribilis. Սարսռալի, եւ սարսռալից. քստմնելի. եւ Ցրտագին. սոսկալի. ահագին.

Սարսռալի բարբառ, կամ իրաւունք, կամ ցաւակցութիւն, կամ կեանք։ (Ոսկ.անոմ.։ Արիստակ. մկրտ.։ Բրս. հց.։ Ածաբ. ժղ.։)

Եթէ սարսռալիքն ոչ զարհուրէցուցանեն, եւ հրճուելիքն ոչ յորդորեն, քարեղէն սրտի խօսիմք. (Բրս. ընչեղ.։)

Յուշ արար զառաջին զսարսռալիսն։ Զեւս սարսռալին ած ի մեջ, թէ հրեշտակն տաղտկացեալ ի չարեաց նոցա. (Ոսկ. եբր.։ Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի՟Դ։)


Սարսռալից

See full entry →

adj.

horrible, terrible, fearful, tremendous.

NBHL (1)

Ղողեալ սալարեալ սարսռալից դողմամբ. (Արծր. ՟Բ. 7։)


Սգալի

See full entry →

adj.

mournful, lugubrious, sorrowful, sad, fatal, gloomy.


Սրտալիր

See full entry →

adj. adv.

hearty, sincere;
heartily, sincerely.

NBHL (2)

Լիասիրտ. լի սրտիւ. խնդալից.

Սրտալիր ուրախութիւն, եւ ակնավայել տեսիլ. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)


Պտղալի

See full entry →

cf. Պտղալից.

NBHL (3)

cf. Պտղալից.

Կանաչազուարճ ձիթենի, արմաւենի պտղալի. (Տաղ.։)

Իբրեւ զհոտ պտղալի անգոյ. (Եփր. ծն.։)


Պտղալիր

See full entry →

cf. Պտղալից.


Պտղալից

See full entry →

adj.

full of or loaded with fruits, rich, fertile, prolific.

NBHL (10)

Ծառ պտղալից։ Ձիթենի պտղալից։ Պտղալից շիեսցի երուսաղէմ.եւ այլն։

Սէր սուրբ ձիթենի պտղալից է ի սրտի բարեխորհին. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)

Խնձոր (խնձորենի) պտղալից. (Զքր. կթ.։)

Կատարեալ ստեղծան ... ծառքն, եւ պտղալիցս. (Շիր. զատիկ.։)

Այգի պտղալից. (Իսիւք.։)

Անդ պտղալից. (Արծր. ՟Գ. 9։)

Խէչ բառնայ զոստս պտղալիցս, եւ երկիւղն աստուծոյ զառաքինի անձն. (Նեղոս.։)

Ոստ ձիթենւոյ պտղալից. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Լցուցեր զամենայն երկիր պտղալից վայելչութեամբ. (Մաշտ.։)

Վարք աստուածահաճոյ կենաց հանդերձ բարեպաշտութեամբ պտղալից զարդարտին. (Կանոն.։)


Ջրալից

See full entry →

adj. med.

of water, aqueous, waterish;
— ուռոյց, hydrosarca;
— փոշատնկութիւն, hydrocele.

NBHL (3)

Եղիցես որպէս զպարտէզ ջրալից. յն. արբուցեալ. (Ես. ՟Ծ՟Ը. 11։)

Ջրալից յորձանօք։ Ջրալից ամպովք։ Ջրալից միգով. (Նար. յովէդ.։)

Ջրալից էր երկիր իբրեւ զյատակ տան. (Վրդն. սղ.։)


Յոգնագնալի

See full entry →

adj.

practicable.

NBHL (2)

Յոքունց գնալի. ունօղ զբազում գնացս. յն. բազմայեղանակ. παντοδαπός varius, multiplex.

Եւ այլ ճանապարհք են (յառաքինութիւնս անդր՝) բազումք, եւ յոգնագնալիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)


Յողալի, լիք, լեաց

See full entry →

adj.

lazy, slothful, sluggish;
inquisitive.


Յորդալի

See full entry →

adj.

brimful.

NBHL (1)

Ծոմաջան աշխատութեամբ, եւ յորդալի ընթերցուածովք. (Զքր. կթ.։)


Յուսալի

See full entry →

cf. Յուսական.


Յուսալիր

See full entry →

cf. Յուսալից.

NBHL (4)

Ունկնդիր լինել Աստուծոյ՝ պաղծառ եւ յուսալիր ունի զյանգումն. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)

Որպէս վասն երկայնմտութեան համբերողացն, եւ յուսալից սպասելոցն գայցէ երեւել. (Ագաթ.։ եւ Բուզ. ՟Դ. 5։)

Համարձակութիւն առեալ յուսալից փութով՝ զիւրեանց մշակութիւնն ցուցանեն. (Կորիւն.։)

Հանգո՛ զնա յուսալից հաւատով. (Եփր. ծն.։)


Յուսալից

See full entry →

adj.

full of hope or confidence, hopeful.

NBHL (4)

Ունկնդիր լինել Աստուծոյ՝ պաղծառ եւ յուսալիր ունի զյանգումն. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)

Որպէս վասն երկայնմտութեան համբերողացն, եւ յուսալից սպասելոցն գայցէ երեւել. (Ագաթ.։ եւ Բուզ. ՟Դ. 5։)

Համարձակութիւն առեալ յուսալից փութով՝ զիւրեանց մշակութիւնն ցուցանեն. (Կորիւն.։)

Հանգո՛ զնա յուսալից հաւատով. (Եփր. ծն.։)


Նախանձալից

See full entry →

adj.

full of envy, very invidious.


Նաւալիւղ լինիմ

See full entry →

sv.

to navigate.

NBHL (1)

Աքսորեցաւ, եւ ի նաւալիւղն լինել՝ ընկեցեալ ի կղզի ինչ, ջարդեաց զնաւն. (Խոր. ՟Գ. 30։)


Յարդալից

See full entry →

adj.

full of straw;
— անկողին, straw-mattress, straw-bed.


Մոխրալից

See full entry →

adj.

full of ashes, ashy.

NBHL (2)

Մոխրալից ատրուշանացն սովորութեանցն. (Արծր. ՟Ա. 14։)

Չբերել ընդ մեզ զթիւնաւոր՝ զմոխրալից՝ զպղծախառն ցանկութիւն. (Եպիփ. բարոյ.։)


Մսալի

See full entry →

cf. Մսալից.

NBHL (1)

Անդամունքն (ձիոյ) մեծ, եւ մսալի բոլոր. (Վստկ. ՟Յ՟Զ։)


Մսալիր

See full entry →

cf. Մսալից.


Մսալից

See full entry →

adj.

fleshy, brawny.


Մարդալից

See full entry →

adj.

full of man, peopled, very populous.

NBHL (2)

Ետես նա զերկիրն, զի էր մարդալից բնակչօք իւրովք. (Եփր. ծն.։)

Պտղալից մարդալից շինեսցի երուսաղէմ. (Լմբ. ովս.։)


Հրալից

See full entry →

adj.

full of fire, ardent, burning.

NBHL (6)

Անձրեւ հրալի. (Վրդն. ծն.։)

Ծաղր առնէ զշարժումն հրալից. (Յոբ. ՟Ի՟Ա. 20. յն. հրազգեաց կամ հրակիր։)

Սիւն գործեալ ի հրալից վիմին. (Շար.։)

Ջահ վառեալ սուրբ սերովբէն՝ կայր ի սպասու հրալից վիմին. այսինքն վերեզմանին քրիստոսի. (Շ. տաղ.։)

Եռանդնակայծակ հրալից արիւնոտ. (Թէոդոր. խչ.։)

Ա՛ռ զհրալից սկտեղս, եւ տա՛ր մօրն քո. (Եփր. ի յհ. մկ.։)


Հրաշալի, լւոյ, լեաց

See full entry →

adj.

wonderful, marvelous, worthy of admiration, surprising, amazing.

NBHL (11)

θαυμάσιος, θαυμαστός mirus, mirificus, miraculosus, stupendus. Սքանչելի. արժանի հրաշանալոյ, եւ հրաշիւք լի. սխրալի. գերագոյն. աննման. վսեմ. եւ Անակնունելի. խիստ զարմանալի, խելքէ վեր.

Ամենասրբուհի՛ գերագոյ եւ հրաշալի։ Հրաշալի բարբառք։ Հրաշալի յարութիւն։ Հրաշալի նախահարք։ Հրաշալի ճգնութեամբ. (Շար.։)

Վասն զկապ սիրոյ հրաշալւոյն անխզելի պահելոյ։ Հրաշալի արուեստիւ հելլեն գրչութեամբ. (Խոր. ՟Բ. 6։ ՟Գ. 53։)

Նշան հրաշալի ի դէմս առաքելոյն արքայն տեսանէր. (Յհ. կթ.։)

Որպէս հրաշալին ասէ յոհան. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Առաքեալք աղօթիւք հանդիսացան, մարգարէքն հրաշալիք ցուցան. (Խոսր.։)

Հրաշալի դաս, կամ գեղեցկութիւն, բարեփառութիւն, տեսութիւն, բարշ. (Պիտ.։)

Հանդերձեցեր զհրաշալիսն. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)

Սքանչելագործութեանն օրինակք, եւ հրաշալիքն ամենայն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)

Որ ի մէջ երկնի եւ երկրի են հրաշալիք։ Համակ ի հրաշալեացն ցուցաւ պատերազմականս իրագործութիւն։ Անդէն իսկ ի ծնանելն՝ հրաշալեօք իմն գոգցես յինքեան զեկուցանէր համօրէն զփրկութիւն եւ զազատութիւն ազգին. (Պիտ.։)

Չարք հրաշալի մահուամբ կորիցեն. (Վանակ. յոբ.։)


Հրճուալի

See full entry →

cf. Հրճուալից.

NBHL (7)

ՀՐՃՈՒԱԼԻ ՀՐՃՈՒԱԼԻՐ ՀՐՃՈՒԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ հրճուանօք. ցնծալից. ուրախալից.

Հրճուալի ձայնիւ օրհնէր զաստուած. (Ճ. ՟Ա.։)

Հրճուալիր բերկրալից ուրախութեամբ բարգաւաճեալ. (Զքր. կթ.։)

Հրճուալից էին։ Հրճուալից կենացն. (Պիտ.։)

Բոլոր անձամբ հրճուալից լինի. (Համամ առակ.։)

Պարք աստեղացն հրճուալից փայլեն. (Զքր. կթ.։)

Հրճուալից զուարճանան. (Պիտ.։)


Հրճուալիր

See full entry →

cf. Հրճուալից.

NBHL (7)

Հրճուալի ձայնիւ օրհնէր զաստուած. (Ճ. ՟Ա.։)

ՀՐՃՈՒԱԼԻ ՀՐՃՈՒԱԼԻՐ ՀՐՃՈՒԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ հրճուանօք. ցնծալից. ուրախալից.

Հրճուալիր բերկրալից ուրախութեամբ բարգաւաճեալ. (Զքր. կթ.։)

Հրճուալից էին։ Հրճուալից կենացն. (Պիտ.։)

Բոլոր անձամբ հրճուալից լինի. (Համամ առակ.։)

Պարք աստեղացն հրճուալից փայլեն. (Զքր. կթ.։)

Հրճուալից զուարճանան. (Պիտ.։)


Հրճուալից

See full entry →

adj.

joyful, gay, cheerful, merry.

NBHL (7)

ՀՐՃՈՒԱԼԻ ՀՐՃՈՒԱԼԻՐ ՀՐՃՈՒԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ հրճուանօք. ցնծալից. ուրախալից.

Հրճուալի ձայնիւ օրհնէր զաստուած. (Ճ. ՟Ա.։)

Հրճուալիր բերկրալից ուրախութեամբ բարգաւաճեալ. (Զքր. կթ.։)

Հրճուալից էին։ Հրճուալից կենացն. (Պիտ.։)

Բոլոր անձամբ հրճուալից լինի. (Համամ առակ.։)

Պարք աստեղացն հրճուալից փայլեն. (Զքր. կթ.։)

Հրճուալից զուարճանան. (Պիտ.։)


Ձանձրալի

See full entry →

cf. Ձանձրանալի.

NBHL (3)

ՁԱՆՁՐԱԼԻ ՁԱՆՁՐԱԶԼԻՑ. Որ ինչ բերէ զձանձրութիւն. տաղտկալի. թանձր եւ ծանր, եւ դժուարակիր.

Ե՞րբ իցէ, զի ելից ի թանձրադանդաղ ձանձրալի մարմնոյս. (Եղիշ. ՟Ը։)

Անկրելի սառնամանեաց, եւ ձանձրալից անձրեւաց. (Մաշկ.։)


Ձանձրանալի

See full entry →

adj.

tiresome, tedious, fastidious, troublesome;
disgusting, cloying.

NBHL (3)

cf. Ձանձրալի.

Ոչ եթէ ծանր ինչ է, այլ ո՛չ ձանձրանալի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)

Քանզի բնութիւն մեր է յայտնի, արագայագ եւ ձանձրալի. (Յս. որդի.։)


Ձեռնկալիմ, եցայ

See full entry →

vn.

to be helped, succoured, to find aid or assistance.


Ձիթալից

See full entry →

adj.

full of olive-oil.

NBHL (1)

Ընկեցին ի հրացեալ տապակ ձիթալից. (Հ. կիլիկ.։)


Ձիւթալից

See full entry →

cf. Ձիւթաւոր.


Ձիւնալիր

See full entry →

cf. Ձիւնալից.

NBHL (1)

Բարձրագագաթն՝ ձիւնալիր (լեառն). (Արծր. ՟Ա. 11։)


Ձիւնալից

See full entry →

adj.

full of snow, snowy.


Ձորալիր

See full entry →

adj.

inundating or overflowing valleys.

NBHL (1)

Իբրեւ զջուր ձորալիր պարանոցաթաղ յորդեսցի. (Ես. ՟Լ. 28։)


Ձուալից

See full entry →

adj.

hard-roed, with spawn.


Մաղձալից

See full entry →

s.

bilious.

NBHL (1)

Իբրեւ զմաղձալից հիւանդ. (Մխ. ապար.։)


Նետալից առնեմ

See full entry →

sv.

to pierce with many arrows.

NBHL (2)

Ելից զիս նետիւք իբրեւ զնպատակ. արար զիս նետալից. (Ողբ. ՟Գ. 13։)

Գտեալ անդ զպատկերս թագաւորին պարսից՝ նետաձիգ եդեալ նետալից առնէր. (Բուզ. ՟Դ. 39։)


Նողկալի

See full entry →

cf. Նողկտալի.


Նողկտալի

See full entry →

adj.

nauseous, loathsome, fulsome;
disgusting, detestable;
tiresome.


Ողջունալի

See full entry →

cf. Ողջունական.

NBHL (1)

(Գաբրիէլ՝ մարիամու) ետ զհրովարտակն ողջունալի՝ գրեալ ի բարձրելոյն. (Եփր. ծն.։)


Որդնալից

See full entry →

adj.

full of worms, crawling, maggotty, rotten.

NBHL (4)

Զորդնալի վէրս մարմնոյ իմոյ. (Բենիկ.։)

Եղեալ որդնալից սատակեցաւ. (Գծ. ՟Ժ՟Բ. 29։ Որդնալից հարեալ։ Որդնալից տրորեալ. Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ի՟Ա։)

Նեխեցաւ մարմինն, եւ եղեւ որդնալից. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Ոմանց նեխեցան բերանք, եւ որդնալից եղեալ լեզուացն՝ կորեան. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի՟Է.։)


Մրգալի

See full entry →

adj.

full of fruit.

NBHL (2)

Լի մրգօք. պտղալից.

Վեր յարեւելս կայր քաղաք մի՝ խիստ բարեւէտ եւ մըրգալի. (այն է դրախտն) (Շ. առակք.։)


Մրրկալից

See full entry →

cf. Մրրկախառն.

NBHL (1)

Ձմեռն սառնասառոյց մրրկալից յերկարացեալ։ Օդն խտացեալ թանձրացաւկ միգախառն մրրկալից։ Զկոհակսն մրրկալիցս դադարեցուցին. (Խոր. ՟Գ. 68։ Արծր. ՟Բ։ 7։ ՟Գ. 4։)


Որոճալից

See full entry →

adj. adv.

well dilucidated, clear, distinct;
cf. Որոճողաբար.

NBHL (1)

Որոճալից մանրէ զբանս գրոց՝ զանյայտսն յայտ ածելով. Այս ցուցանէ զմանրապատում որոճալից վարդապետութեան բանս. (Նար. երգ.։)


Definitions containing the research ալի : 3180 Results

Տիղմ, տղմոյ

See full entry →

s. fig.

mire, mud, slime, dirt, filth, soil, slough, muck;
cf. Թաթաւիմ, cf. Թաւալիմ;
ի քարշ ածել ընդ —, to drag in the mud;
to cover with shame;
մաքրել զ—, to rub of the dirt, to perfrigate, to clean, to brush off.

Etymologies (2)

Տէրվ. Նախալ. 128 վերջաձայն մ մասնիկ է համարում։ Bugge KZ 32, 67 համեմատում է յն. τέλμα, τελμις հոմանիշների հետ։ Այս մեկնութիւնը անապահով է համարում Հիւբշ. 498, որովհետև յն. τέλμα ենթադրում է հնխ. k2elmn-։ Հիւնք. յն. τέτμα, τέλμος, Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 67 փոխառեալ է դնում յն. τελμα ձևից։ Scheftelowitz BВ 29, 20 պհլ. dlīm «կեղտ», պրո. dulum «բշտիկ, պալար» բառերին ցե-ղակից։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. տեղ «անձրև», թրք. dalga «ալիք», dökmek «թափել», dolmaq «լցուիլ», սումեր. dig «թափել» ևն բառերի հետ։ Peters-son IF 43 (1925). 75 նոյն ընդ տեղ «անձրև»=բրըտ. delt, գաէլ. ϑealt «խոնաւ, խոնաւութիւն»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] tumla, tamla «աւազանի տակ մնացած ջուր կամ սև տիղմ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Գ. 273).

ԳՒՌ (dialectal) Արմատական տիլ ձևն ունին Ալշ. Ապ. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ. Սր. Վն. տիլ և Չն. դիլ «ջրալի ցեխ, թաց տիղմ», Երև. Ղզ. Վն. տիլ «գինու ևն տակին նստած դիրտը». յի-շում է նաև Բառ. երեմ. էջ 217 մրուր բառի բացատրութեան մէջ. «Մրուր. բրոր, դիրտ կամ տիլ»։ Նոր բառեր են տլոտ, տլաժա-ժանք. տլոտել, տլտլայ։


Վառ, ի

See full entry →

adj. s.

ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.

Etymologies (2)

var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-

Հներից Քերթ. եկեղ. մեկնում է «Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ և վառ իսկ կոչի. այսինքն խիստ ձայն»։ Վերի ձևով մեկնեցին ՆՀԲ և Հիւնք.։

NBHL (1)

Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ եւ վառ իսկ կոչի այսինքն խիստ ձայն. (Քերթ. եկեղ.։)


Վառ

See full entry →

s. adj. mus.

standard, banner;
purple, royal mantle, veil, tulle, gold brocade, royal robes. grave;
bass;
— ձայն, the sixth metre in the Armenian hymnal;
cf. Խաչվառ.

Etymologies (2)

var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-

Հներից Քերթ. եկեղ. մեկնում է «Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ և վառ իսկ կոչի. այսինքն խիստ ձայն»։ Վերի ձևով մեկնեցին ՆՀԲ և Հիւնք.։

NBHL (1)

Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ եւ վառ իսկ կոչի այսինքն խիստ ձայն. (Քերթ. եկեղ.։)


Վարձ, ուց

See full entry →

s. mar.

stipend, salary, hire, pay, wages;
emoluments, perquisities;
retribution, recompense, payment;
letting out on hire, hiring, renting;
—ք տան, rent, house-rent;
— բժշկի, physician's fees;
cf. Նաւ;
տուն ի —ու տալի, house to let;
—ս արկանել, դնել, to contract, to make an agreement, to agree;
ի —ու ունել, առնուլ, to rent, to farm, to hire;
to freight, to charter;
ի —ու տալ, to let on hire, to let out, to lease;
ի —ու ունել զտուն, to rent a house;
հատուցանել զ—ս տան, to pay house-rent;
տալ զարծաթ ի —ու, to put out money to interest;
արժանի է մշակն —ու իւրոյ, the labourer is worthy of his hire.

Etymologies (1)

Պրս. բառերի հետ համեմատեց նախ Lag. Arm. Stud. § 2113։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 264 և Arm. Gram. 245 համե-ձում է թէ հայ բառը բնիկ է. իսկ էջ 515 աւելացնում է թէ հայերէնը բնիկ լինե-լու դէպքում՝ ա՛յն ժամանակ միայն կարող է համեմատուիլ պրս. բառի հետ, երբ այս վերջինը ծագած լինի հնխ. verg'h արմատից և այսպէսով բա-ժանուի զնդ. vərəz «գործել» ձևից։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 ա-սում է թէ կապ չունի misdha բառի հետ, այլ գալիս է զնդ. varəzana «վարձկան մշակ» (?) բառից։ Հիւնք. արս. ֆարսէ կամ բարսէ «մուրացկա-նութիւն, երգեցիկ կանանց տրուած վարձքը»։ Pictet,բ տպ. Գ. 115 սանս. vrt «դարձնել», գոթ. vairth «արժէք. ղին», լիթ. wersti «փոխանակել» բա-ռերի հետ։


Օտար, աց

See full entry →

s. adj. adv.

stranger;
foreign;
remote, distant;
other;
extraordinary, strange;
vainly, in vain, unjustly, wrongfully.

Etymologies (1)

317 և Müller WZKM 9, 299 սանս. ántava-, գոթ. anϑar, լիթ. antras հսլ. vútory ձևերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Meillet, Rev. crit. 1896, 423 պհլ. ya-vītar, որ տուել է յաւտար>հաւտար> օտար (հ-ի անկումով)։ Հիւբշ. 511 մեր-ժում է Müller-ի մեկնութիւնը՝ սպատե-լով գոնէ աւդար >օդար. իսկ Meillet-ի հակառակ՝ ցոյց է տալիս թէ վերի պհլ. բառը պէտք է կարդալ yuttar, իբր yut արմատից բաղդատական= զնդ. yutā-«բաժանեալ»։ Հիւնք. 118 տար բառից, 340 վտարել բայից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 66 աւ (=սանս. ava-, լտ. au-ferre) մասնիկով՝ տանիմ բայից։

NBHL (1)

Որ ինչ ի զգալիս արեգակն, յիմանալիսն աստուած, ասաց ոմն յօտարացն. (Առ որս. ՟Է։)


Օրէն, րինի

See full entry →

s. adv.

law;
precepts;
faith, religion;
constitution;
rule, regulation;
right;
principle, maxim;
usage, uses, custom;
institution;
condition, fashion, mode;
district, canton, province;
— աւետեաց, guerdon or gift to a bringer of good news;
—ք քահանայապետականք, decretals;
հմուտ քահանայապետական օրինաց, decretalist, canonist;
—ք կանանց, menses, menstrua, catamenia;
—ք, or Գիրք Բ. օրինաց, or Երկրորդումն օրինաց, Deuteronomy;
—ք ազգաց, the law of nations;
—ք մտաց, principles;
— պատուոյ, decoration, insignia, badge;
—ք անօրէնք, corrupt practice, abuses;
—ք հզօրադունին, the law of might, the good old rule;
հակառակ or ընդդէմ օրինաց, against all rule, illegally;
աստուածային՝ յաւիտենական՝ բնական՝ քաղաքական՝ զինուորական՝ հին՝ նոր՝ աւետարանական՝ գրաւոր օրէնք, divine, eternal, natural, ancient, new, evangelical, written, civil, military law;
according to law, legally, legitimately, lawfully;
duly, suitably, regularly, properly;
խնդրել —ս, to come to Communion;
տալ —ս, to administer the Sacraments, to communicate;
արժանի լինել օրինաց, to be worthy of receving the Sacrament;
—ս դնել, հաստատել cf. Օրինադրեմ;
—ս դնել, to dictate or lay down laws;
to give laws to, to prescribe laws;
—ս տալ, to give laws;
պահել զ—ս, to keep, to obey the laws;
ընդ օրէնս համարել, to lay down or state as a principle;
խոտորել յօրինաց, to swerve, to depart or deviate from the laws;
զանցանել օրինօք, to transgress, to violate the law;
բառնալ՝ ջնջել զօրէնս, to abolish, to repeal, to abrogate a law;
բազում օրինօք հակառակիլ, to resist or oppose in many ways;
լինել ի կանանց օրինի or ի կանանց —ս, to have the menses;
ի կանաց օրինաց պակասել, to cease to be after the manner of women;
եթէ — իցէ ասել, if it may be said;
— է, it may be, it is allowed, one may;
— էր նմա, he was allowed to;
— էր քեզ, you might;
օրէ՞ն իցէ, իցէ՞ —, is it allowed to ? չէ —, it is not permitted to;
յետ օրինացն կցորդութեան, after the Holy Communion;
—ս իւր կալեալ էր, he holded as a maxim or principle;
—ս կարծեցին անձանց, they believed themselves permitted to.

Etymologies (1)

Schrōder, Thesaur. 45 քաղդ [hebrew word] aurītā «տեղեկութիւն, օրէնք» բա-ռից. Lag. Urgesch. 221 զնդ. vərəna «յղութիւն»։ Justi, Zendsp. 270 կասկա-ծով զնդ. varona «հաւատք, կրօնք» ռա-ռի տակ։ Ludwig SWAW 55, 190 ցնդ. *ahuraena։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 6 սնդ. *aorəna։ Müller SWAW 64, 452 օր բառից՝ իբր «առօրեայ կեանքի վե-րաբերեալ»։ Մառ ЗВO 5, 316 պրս. āyīn բառից և Արաքս 1890 Ա. 112 զնդ. daena-«դէն»։ Մառի վերիվերոյ համե-մատութիւնը գիտական սիստէմի վե-րածեցին Andreas և Meillet (տե՛ս Maspero, Recueil 18, 216)։ Meillet. Rey. crit. 1896. 423 և յետոյ JAs 16 (1910), 383 գտնում է որ օրէն, օրի-նակ՝ պրս. āyīn, ā̄yīna բառն է, որի պհլ. ձևն էլ կայ, բայց անստոյգ ընթեր-ցուածով. այս անիմանալի գրչութիւնն է յօբϰ, որ ինքը կարդում է awiδen, իսկ Bartholomae՝ -εvānak' Մարք-վարտ (անձնական, նամակ 1926 թ. յունվ.) կարդում է պհլ. [other alphabet] aδvēn

NBHL (1)

Տայցեն պատերազմ քաղաք ընդ քաղաքի, եւ օրէնք ընդ օրէնս։ Յերիցն օրինաց՝ որ յաւելան, ի ձեզ, եւ ի շամրտացիս, եւ ի գալիցիս։ Զերիս օրէնս։ Համարել ընդ երկոսին մի օրէնս։ Հաստատեալ եմ զքեզ ի վերայ չորիցն օրինաց. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 2։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)


Քառ, ից

See full entry →

adj.

floor.

Etymologies (1)

, ի, ի-ա հլ. «չորս» Փիլ։ Արծր. Նար. Մագ. հների մէջ առանձին չէ գործած-ուած, բայց գտնւում է մի խումբ ածանց-ների մէջ. ինչ. քառամեայ «չորեքամեայ» Եւս. քր.. ա. քառեամ «չորս տարի ժամա-նակ» Ոսկ. բ. տիմ. քառասուն ՍԳր. (տե՛ս առանձին). յետոսկեդարեան շրջանին ո՛չ միայն առանձին կայ։. այլ և տալիս է շատ բազմաթիւ ածանցներ. ինչ. քառաթիւ Պիտ. քառաժանի Շիր. քտռաձի Փիլ. քառակերպ Գնձ. Նար. քառակուսի Յայտ. իա. 16 Շար. քառակ «տետրակ» Տիմոթ. կուզ, էջ 122, 127, 151, 170. նոյն ոճով նոր գրականի մէջ՝ քառահատոր, քառաձայն, քառամեակ, քտռանիւ, քառապատկել, քառաստիճան. քա-ռատառ, քառատրոփ, քառարշաւ, քառոր-դական ևն ևն։

NBHL (1)

Եւ զգալի տարերց քառից՝ հակառակաց միաբանից։ Ծաղկանց քառիւք ընդ սոյն խառնութեամբ նշանակեցեր։ Ի քառեացս բնութեանց մեզ բաղկանալ. (Ժմ.։ Գանձ.։ Մագ. ՟Ե։)


Քարուակ

See full entry →

adj.

infamous, disparaged, disgraced, blasted;
— կալ, to bear, to pocket an affront, to put up with an insult, to behave in an infamous manner, to behave brutally, filthily.

Etymologies (1)

. ի-ա հլ. «խայտառակ, ամօ-թալի» Ոսկ. կողոս. 604. որից քարուակ կալ «ամօթալի գործով խայտառակուիլ» Ոսկ. մ ա. 15. բ. 6. քարոականութիւն Ոսկ. մ. ա. 13, բ. 24. քարուականք Ոսկ. մ. ա. 15 բ. 23, որից և Սարգ. յկ. ը. բ. տպ. էջ 108։

NBHL (1)

ἁσχήμον indecorum, turpis, ignominiosus. բայիւ ἁσχημονέω turpiter ago. Ամօթալի. խաղք ու խայտառակ .... Ուստի ՔԱՐՈՒԱԿ ԿԱԼ՛Է Գործել զամօթալիս, եւ խայտառակիլ.


Քօշ, ից

See full entry →

s.

he-goat, buck.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჭოϑი քոշի կամ ჭომიკი քո-շիկի, լազ. քոշատի «մէկ տարեկան արու այծ». սրանք ուշ ժամանակի փոխառութիւն-ներ են, ինչպէս ցոյց է տալիս աւ>ո տա-ռադարձութիւնը։ Լազ ձևի հետ հմմտ. յատ-կապէս քօշոտ Ակն։

NBHL (1)

Նշխարացս յայտնեալ՝ սուրբ քօշիցս ընտրեալ։ Նշխարքն ըղձալի՝ քօշիցն երամի. (Գանձ.։)


Քաղցր, ցու, քաղցունք, ունց

See full entry →

adj. s. adv.

sweet, delicious;
mild, pleasant, agreeable, charming, amiable, affable, dear, be loved;
sweetness, honey;
— or —ցունս, sweetly, softy, gently, pleasantly, nicely;
— հայեցուածք, mild, looking;
— բնաւորութիւն, good temperedness;
— բարք, gentle manners;
— յիշատակ, pleasing remembrance;
— է տեսանել, it is pleasant to see;
— է նեաց, it is a pleasure for them to;
— է ինձ, I should like;
— էր մեզ տեսանել, we saw with pleasure.

Etymologies (2)

(-ցու, -ցունք, -ցունց, -ցուք. յետին են -ցրի, -ցուի, -ցրունք) «անուշ. համեղ» ՍԳր. բառս տալիս է հարիւրի չափ ածանցներ, որոնց մէջ ներկայանում է եր-կու ձևով. 1. քաղցր, ինչ. քաղցրանալ ՍԳր. քաղցրացուցանել ՍԳր. Եզն. Ագաթ. քաղց-րաբան Կոչ. Եւագր. քաղցրալից Ոսկ. մ. գ. 17. քաղցրուսոյց Կորիւն. Ագաթ. քաղզրուտ Եփր. ասաց. Նիկ. (Յուշարձան 206).-2. քաղց-. ինչ. քաղցու «նորաքամ գինի, շիրա» Յոբ. լբ. 19. քաղցոալից Գծ. բ. 13. քաղցու-ենի «քաղցր պտուղ տուող (ծառ)» Վեցօր. 99. Մծբ. ևն։ Նոր բառեր են քաղցրաբոյր. քաղցրադաշնակ, քաղցրալեզու, քաղցրօղի ըç,

= Այս գաղափարի համար հնդևրոպական լեզուները ներկայացնում են երեք տարբեր ռառ, որոնք են. 1) հնխ. dlkú-? որի ժա-հանգներն են յն. γλυϰός և լտ. dulcis «քաղցր». 2) հնխ. suād-, որից ունինք աանս svādú-, յն. ἠδός, դոր. ἀδός, լտ. suā-vis (<*suaduls), հսաքս. swōti, հբգ. suozi, անգսք. swέte, հհիւս. sotr, գոթ. suts, գերմ. súss, անգլ. sweet, հոլլ. zoeh «քաղցր». *) հնխ. saldu-, որից յառաջանում են միայն լիթ. saldus, լեթթ. salds, հսլ. šladuku, լեհ. slodki, ուկր. soiodkyǰ, ռուս. cладкiи «քաղցր»։ Սրանցից երեքն էլ մօ-տենում են մեր բառին, բայց ո՛չ մէկը չի ծածկում նրան, որ ըստ ձևի պահանջում է հնխ. sul-sk-։ Այս պատճառաւ էլ զանագան քննիչներ վերի ձևերը զանազան փոփռևու-թեանց ենթարկելով՝ ուզում են հասցնել նրան։ Այս փորձերի մասին տե՛ս տակը։ Երրորդ խմբի saldu-ձևը յառաջանում է հնխ. sāld-«աղ» բառից (ինչպէտ հյ. աղ և աղու), որ տալիս է հյ. աղ, աղտ, և հետ-ևաբար գործ չունի քաղցր բառի կազմու-թեան հետ։

NBHL (1)

γλυκύς dulcis ἠδύς, χρηστός suavis, jucundus, frugalis, utilis, probus, opimus, clemens, bonus, benignus. Անոյշ. համեղ. յոր լինի քաղցնուլ իբր յախորժահամ. նմանութեամբ՝ ախորժելի, հաճոյական. ցանկալի. հեշտալի. դիւրիչ. լաւ. ընտիր. գեղեցիկ. քաղցրաբարոյ. բարի, եւ բարերար, եւ այլն. քաղցր, անուշ.


Փրփուր, փրոյ, փրոց

See full entry →

s.

froth, foam, scum;
slaver, drivel;
— օճառի, soap-lather;
— ի վեր բերել, to froth, to foam;
ի բաց առնուլ or բառնալ զ—ն, to skim, to scum, to despumate.

Etymologies (2)

, ռ հլ. (յետնաբար յգ. փրփր-րունք, -րանց) «փրփուր» Վեցօր. որից փըր-փըրել, փրփրիլ Մրկ. թ. 17, 19. Յուդ. 3. եսն. փրփրեցուցանել Ղկ. թ. 39. փրփրածին Նռնն. Մառ. փրփրերախ Յհ. իմ. պաւլ. եղեգնափրփուր ՋԲ. ծովափրփուր, փըր-փըրալից, փրփրուն (նոր բառեր)։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Խրբ. Կր. Հմշ. Ջղ. Սեբ. Սչ, Տիգ. փրփուր, Ռ. փուրփուր, Գոր. Ղրբ. փրփօր, Սվեդ. փրփէօր, Զթ. փօյփույ, փօր-փուր, Երև. Արշ. Մկ. փռփուռ, Ագլ. փրփօռ. Շմ. փռփըռ, Սլմ. Վն. փռփուռ, Մշ. փըո-պուռ.-նոր բառեր են փրփրալի, փրփրա-կալել, փրփրուկ։


Արհաւիրք, աւրաց

See full entry →

s.

fright, terrour, great and sudden fear, dread, consternation, shock.

NBHL (1)

ἕστασις, φοβισμός, φόβητρον , δεῖμα, τὰ φρίητα եւ այլն. extasis, terror, terriculamentum, horror, formido. Ահ աւիր (այսինքն վայրապար, ավարէ) կամ ահաւոր իրք. երկիւղ մեծ սաստկացեալ յերեւակայութենէ. սոսկումն. զարհուրանք. երկիւղալի իրք եւ ցնորք, խրտուիլ եւ տեսիլ ուրուական. գօրգու, գօրգուլուգ, հիւրիտ. Տե՛ս (Իմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Սղ. ՟Ձ՟Է. 18։ Երեմ. ՟Ե. 30. ՟Ժ՟Ը. 13։ ՟Ի՟Գ. 14։ ՟Ծ՟Ա. 39։ Ովս. ՟Զ. 10։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 16։ Ղկ. ՟Ի՟Ա. 11։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Դ. 14։ ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Ժ՟Է. 40։ ՟Ի. 29։)


Արձակեմ, եցի

See full entry →

va.

to untie, to loosen, to detach, to break;
to unchain, to slacken;
to unpack, to unfold;
to unload, to deliver;
to dispatch, to expedite, to send;
to release, to let go;
to relax;
to throw, to thrust, to fling, to shoot;
to discharge, to disband, to dismiss;
— ի մեղաց, to absolve;
— քարինս պարսատկաւ, to sling;
ձայն —, to scream, to cry;
աչս —, to ogle, to cast eyes on;
— ճառագայթս, to cast a brilliancy, to shine;
բոցս, կայծակունս —, to sparkle;
կիցս —, to fling, to yerk;
նետս —, to draw the bow;
հրացան —, to let off a gun;
հրետ —, to fire a cannon;
— զկին, to divorce;
— զատեան, to dismiss the session;
— զոք, to dismiss a person;
փուք —, to fart, to break wind.

NBHL (1)

βάλλω, ἑξάγω, φύω, ἑπιφαίνω, mitto, produco, educo, pullulo եւ այլն. Ի վեր կամ ի դուրս հանել. բողբոջել. տարածել. ծաւալել. սփռել. յորդել. կր. Ելանել. ծագել. բուսաիլ. ծաւալիլ.


Արձանունակ

See full entry →

cf. Վիմածին.

NBHL (1)

Լեառն արձանունակ երկրալիր վիմին. (Նար. կուս.։)


Արշաւասոյր

See full entry →

adj.

that runs rapidly.

NBHL (1)

արշաւասոյր շարժմունք, կամ ալիք, կամ շլացութիւնք. (Արծր. յռջբ։ Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)


Արուեստ, ից

See full entry →

s.

art, trade, profession, study, condition, office;
artifice, expedient, means, invention, ingenuity;
sign, miracle;
գեղեցիկ ազատական մեքենական —ք, the liberal, mechanical, fine arts.

NBHL (2)

Ի մեծամեծ արուեստից եւ գիտութեանց ունայնացեալք էին։ Հրաշալի արուեստիւ հելլեն գրչութեան. (Խոր. ՟Բ. 56։ ՟Գ. 33։)

τέρας prodigim, portentum, miraculum Նշան հիանալի. հրաշք. սքանչելիք. գործ ի վեր քան զբնութիւն.


Արուեստախառն

See full entry →

adj.

artificial.

NBHL (1)

Ճարտար. հիանալի.


Արուեստասէր

See full entry →

adj.

industrious, who works diligently, skilful, ingenious, artful.

NBHL (1)

Բաղձալի արհեստասէր համբակաց. (Պիտ.։)


Արուեստաւոր, աց

See full entry →

s. adj.

artisan, artist, work-man, manifacturer, maker;
artificial, ingenious;
artful.

NBHL (1)

Եւ Արուեստական. ճարտարական. ճարտարարուեստ (ինչ). եւ Հրաշալի.


Արտաբերեմ, եցի

See full entry →

va.

to utter, to pronounce.

NBHL (1)

Յանքոյթն արտաբերելաց խաղաղութիւն։ Յանակնկնալս կենաց վհէ արտաբերել ի լոյս անձկալի։ Մի՛ արտաբերե զէութիւն պաղոյն. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Ը. ՟Հ՟Ը։)


Արտահալածեմ, եցի

See full entry →

va.

cf. Արտալածեմ.

NBHL (1)

Արտահալածի ի տենչալի կենացն. (Զքր. կթ.։)


Արտասուայեղց

See full entry →

adj.

melting in tears, weeping.


Արտասուելի, լւոյ, լեաց

See full entry →

adj.

lamentable, deplorable.

NBHL (2)

Կամ իբր Արտասուալի.

Արտասուելի (տպ. արտասուալից) պաղաիանօք հայցելի է. (Խոսր.։)


Արփամերձ

See full entry →

adj.

near the sun.

NBHL (1)

Նորոգէ զօդայինն արփամերձ ըղձալի տեղիս. (Պիտ.։)


Արփի, փւոյ, փեաց

See full entry →

s.

sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.

NBHL (1)

Զի մի՛ այս զգալի եւ նիւթական աշխարհս կիզեսցի յարփի ճառագայթից աննիւթ եւ անիմանալի երկնից։ Ստուեր ջրոյն զիմանալի լոյսն արփի եւ վերին երկնին փակեալ արգելեաց. (Զքր. կթ.։)


Արփիահրաշ

See full entry →

adj.

very luminous, extremely bright, brilliant, resplendent.

NBHL (1)

Հրաշալի որպէս զարփի. լուսաճաճանչ. մեծապայրառ.


Արօր, ոյ, իւ

See full entry →

s.

plough;
— առնեմ, to plough.

NBHL (1)

Եւ ոչ արօրկշիռ ինչ գործէ առանց մաճակալի. (Նար. ԷԴ։)


Աւազակապետ, աց

See full entry →

s.

captain of robbers.

NBHL (1)

Իբրեւ ապստամբ եւ աւազակապետ խաչեսցիս։ Ոչ իբրեւ աշխարհակալի, այլ իբրեւ աւազակապետի. (Պրմ. աղեքս։)


Աւանդ, ից

See full entry →

s.

deposit;
consignment;
tradition;
offer;
յ— տալ, դնել յ—ի, to consign, to deposit.

NBHL (1)

Աւանդ զանդառնալի բան սովոր եմք կոչել, որպէս զկտակ մեռելոյ. (Տօնակ.։)


Աւարտեմ, եցի

See full entry →

va.

to terminate, to finish, to end, to complete, to consummate, to close, to conclude, to make an end.

NBHL (1)

Զամենայն ի լրումն ածեալ աւարտեաց։ Հրաման սոսկալի կամացն հօր յորդին աւարտեալ։ Շաղկապեալ աւարտեցաւ ի մի բոլոր լրութիւն։ Ո՜վ որքան մեծ է ի քեզդ աւարտեալ խորհուրդ սը՛րբուհի. (Նար. խչ. եւ կուս։)


Աւետաւոր, աց

See full entry →

adj.

that has, firings good news.

NBHL (1)

ԱԵՒԵՏԱՒՈՐ. Որպէս ինչ մի աւետալից. ուրախալի. բերկրական.


Աւետիք, ետեաց

See full entry →

s.

good news, notification of good news;
երկիր աւետեաց, land of promise;
աւետիս տալ, cf. Աւետեմ;
տօն աւետեաց, Lady-day.

NBHL (2)

Սպառանալիս, եւ աւետիս. (Յճխ. ՟Բ։)

ԱՒԵՏԻՔ. ասի եւ որպէս ռմկ. ԱՒԵՏԻՍ. ἁγγελία, εὑαγγελία, -ον nuncium, annunciatio, bonum vel laetum nuncium Բան եւ լուր ուրախարար եւ բերկրալի. ... պ. նիվիյտ, իբր նոր լուր. որ եւ հաւատիս. լծ. եւ լտ. աւէ, աւէտէ. ո՛ղջ՝ կամ ուրա՛խ լեր, լերուք.


Բաբէական, ի, աց

See full entry →

adj.

admirable, surprising, astonishing.

NBHL (1)

Բա՛բէ ասելոյ արժանի. զարմանալի. հրաշալի.


Բագնաձեւ

See full entry →

adj.

in the shape of idolatrous temples.

NBHL (1)

Կանգնելով փոխանակ բագնաձեւ պղծալից յարկացն զտաճար փառաց. (Արծր. ՟Ե. 8։)


Բազկարձակ

See full entry →

cf. Բազկաստածու.

NBHL (1)

Ի բուսոցն՝ աճեցունք, բազկարձակք, տերեւալիցք. (Ագաթ.։)


Բազմաբաշխ

See full entry →

adj.

that distributes, gives much;
that is given abundantly, abundant;
polynomial.

NBHL (1)

Յուղարկեցաւք յարքայէ բազմաբաշխ եւ երեւելի ընծայիւք։ Բազմաբաշխ ձեռաց ձրիւք, եւ սիրալիր սրտիւք ընկալեալ (զնա). (Յհ. կթ.։)


Բազմաբարբառ

See full entry →

adj.

that speaks, contains many languages;
polyglot;
— քնար, an harmonious lyre.

NBHL (1)

Ունէր եւ ձայն զարմանալի՝ իբրեւ զբազմաբարբառ քնար (սուրբն մամաս). (Ճ. ՟Ա.)


Բազմաբեր

See full entry →

adj. adv.

cf. Բազմաբեղուն;
fruitfully.

NBHL (1)

Ձիթենի՝ բազմաբեր պտղալից։ Բազմաբեր որթ. (Փարպ.։ Պրոկղ. ի ստեփ.։)


Աղաղակեմ, եցի

See full entry →

vn.

to cry, to make a loud noise, to halloo, to shout;
to scold;
to make an exclamation.

NBHL (1)

Աղաղակեցին բերկրալիր բարբառով։ Անձայն աղաղակեն։ Սոյն գիր իմովս ձայնիւ իբրեւ զիս ընդ իմ աղաղակեսցէ. (Նար.։)


Աղամ, ացի, ացայ

See full entry →

va.

to grind;
to pound, to reduce to powder.

NBHL (2)

ἁλέω, ἁλήθω molo Մանրել զցորեան, եւ յալիւր դարձուցանել՝ յաղօրիս կամ յերկանի. լեսուլ. էօկիւթմէք. իւյիւթմէք. դահն էթմէք.

Ա՛ռ երկան, աղա՛ ալիւր։ Աղայր ի մի երկանս։ Եթէ եղիցին երկու՝ աղալ ի միասին. (Ես. ՟Խ՟Է. 2։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 21։ Մտթ. ՟Ի՟Դ. 41։ Ղկ. ՟Ժ՟Է. 35։)


Աղաչանք, նաց

See full entry →

s. pl.

supplication, prayer, orison, entreaty, humble request;
— or նամակ աղաչանաց, petition.

NBHL (1)

Ըղձալի՛ են քեզ բարերար՝ աղաչանք մեղաւորաց քան զխնդրուածս արդարոց. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)


Աղաւաղիչ

See full entry →

adj.

destructive.

NBHL (1)

Զկարկուտ՝ իմանալի բուսոցս մերոց աղաւաղիչս. (Լմբ. սղ.։)


Աղբիս, Աղբիւսք

See full entry →

s. pl.

sweepings, filth;
cf. Աղբեւք.

NBHL (1)

Յաթոռոյ թագաւորութեան իջոյց, եւ յաղբիսն նստոյց։ Որդնալից եղեալ՝ յաղբիս անկեալ կայցէ. (Սարգ. յկ. ՟Գ. ՟Դ։)


Աղբոց, ի, աց

See full entry →

s.

cf. Աղբանոց.

NBHL (1)

Աղբանոց. լուալիք.


Աղեղն, ղան, ղանք, ղանց

See full entry →

s.

bow;
arc of a circle, arch;
— երկնից, rainbow;
այր աղեղան, archer.

NBHL (2)

Ա՛ռ դու զգործի քո՝ զաղեղն եւ զկապարճս։ Սրով իմով եւ աղեղամբ։ Փշրեցան զօրութեամբ աղեղունք իւրեանց։ Իբրեւ ի լայնալիճ աղեղանէ. եւ այլն։

Լարեալ աղեղն թիւր՝ պատրաստական ի ձգել զնետս։ Լայնալիճ աղեղամբք արս քաջակորովս. (Յհ. կթ.։)


Աղետակոծ

See full entry →

adj.

cf. Աղէտական.

NBHL (3)

Ուր իցէ աղէտ եւ կոծ. ցաւագին. ողբալի.

Սկսանի ասել այսպիսի ինչ տաղս գորովալի, եւ երգս աղետակոծս. (Պտմ. աղեքս.։)

Աւա՛ղ անզերծ եւ վտանգալի աղետակոծ տարակուսանացս. (Կեչառ.։)


Աղէբեկ

See full entry →

adj.

grey-haired;
cf. Աղէթափ.

NBHL (1)

ԱՂԷԲԵԿ կամ ԱՂԵԲԵԿ. իբր Ալեբեկ. ալեխառն. ալիք ի մօրուսն կամ ի հերս անկեալ. ճերմակ ընկած. ճերմակ ընկած. գըռ.


Աղէտաբեր, ի, աց

See full entry →

adj.

cf. Աղէտաւոր.

NBHL (1)

ԱՂԷՏԱԲԵՐ որ եւ ԱՂԻՏԱԲԵՐ. Որ բերէ աղէտս այլոց, կամ յանձին իւրում. պատճառ աղետից. ցաւալի.


Աղէտաւոր

See full entry →

adj.

fatal, calamitous, bringing evil, disastrous, grievous, mournful;
full of misery, piteous, exciting pity.

NBHL (1)

ԱՂԷՏԱՒՈՐ կամ ԱՂԵՏԱՒՈՐ. Ցաւալի. ցաւագին.


Աղիողորմ

See full entry →

adj.

miserable, pitiable, unfortunate, calamitous, grievous.

NBHL (1)

ԱՂԻՈՂՈՐՄ որ եւ ԱՂԻ ԵՒ ՈՂՈՐՄ. Որ ինչ յողորմ շարժէ զաղիս. ցաւալի յոյժ. աղէտաւոր. ողբալի. ցաւագին. խղճալի, խեղճ, ողորմուկ. մուսիպէթլի.