to study, to read with pleasure.
love of study.
reading book;
lesson;
school;
*reading room.
reader, lecturer;
ազգ առ —ցողն, advertisement, address to the reader;
ներողամիտ —ցող, gentle reader.
cf. Ընթերցիչ.
reading;
lectureship, order of lecturers in the church.
lecture;
lesson.
catechism (of St. Cyril).
cf. Ընթերցասէր.
lecture;
տալ յ—, to give to read;
to cause to read.
cf. Հացակից.
who gives a supper.
dining-room, supper-room;
tea-garden;
eating-house, chop-house.
supper-time.
to sup, to take the evening's repast.
— տէրունեան, the Lor's —, the Last —, —ս առնել, գործել, տալ, to invite to -;
to give a banquet;
ընթրիս առնել առ ումեք, to sup with...;
ի ժամ ընթրեաց, at supper-time.
offer, offering;
offertory.
offer, offering, dedication;
presentation;
թուղթ ընծայութեան, letter of recommendation;
Կոչումն ընծայութեան, catechism;
cf. Ընթերցուածագիր;
— լուսնի, new moon.
subscription;
մտանել յ—, to subscribe to;
ելանել յընկերագրութենէ, to cease to subscribe, to be no longer a subscriber;
պայմանք ընկերագրութեան, terms of -.
association;
society.
social harmony under various forms of government, monarchic, oligarchic, or democratic.
company, society;
accompanying, assistance, partnership, match;
train, retinue;
fraternity, brotherhood, congregation, order, commonalty, body;
conversation;
knowledge;
sociability
love of ones neighbour, charity;
sociability.
depression;
immersion, submersion.
giving;
tradition, treatise, discourse.
to deprive one of his property, to despoil, to exhaust, to extenuate, to reduce to the last shifts;
to be deprived of one's property.
cf. Ընչաթափեմ.
cf. Ընչաթափեմ.
passion for riches, avarice, avidity, greediness.
riches, abundance of wealth.
avidity for wealth, insatiable avarice;
անյագ —, insatiable thirst for riches.
cf. Ընչաւէտութիւն.
familiarity, participation.
familiarity;
cohabitation.
familiarity, confidence, communication, frequeutation;
habit;
intimacy;
friendship;
— ընդ կնոջ, carnal intercourse with a woman;
յ— կոչել, to domesticate, to tame.
cf. Ընդելութիւն.
elegance, goodness, excellence;
examination.
choice, election;
discernment, discretion, judgment, understanding;
ընտրողութեամբ, discreetly.
choice, election, suffrage, choosing, wish;
arbitration, deliberative, decision, discernment, distinction, discretion;
option;
scrutiny, taste;
անօթ ընտրութեան, a vessel of mercy, chosen instrument;
— ինքնակամ, liberty, free will;
— առնել, to distinguish;
ընտրութեամբ, by election, or choice.
the wearing, the clothing.
crown, diadem, royal crown;
the Crown or regal authority, kingdom;
glory, honour;
— պապական, tiara, the pope's crown;
— եպիսկոպոսական, mitre;
— ոսկի, crown of gold;
cf. Պսակ;
— առնուլ, to become king, to reign, cf. Թագաւորեմ;
թագ ազնուականաց ―, coronet;
թագ դնել, կապել (անձին), to crown one's self, to put on the crown, to bind on the diadem;
թագ դնել (այլում), to crown, to place a crown on the head of, to cause to rule, cf. Թագաւորեմ;
եդաւ զթագ զասիացւոց, he crowned himself with the diadem of Asia;
թագաւ / թագիւ պսակիլ, to be crowned;
առնուլ զթագ ուրուք, to mount another's throne;
թագ ի գլուխ, crowned, wearing a crown on the head.
curled in form of crown or diadem, curled, crisp.
crowned, having a crown on the head.
royal, regal, kingly;
crowned.
placing the crown on the kings head;
having the hereditary office of crowning the king at his coronation;
— լինել, to crown.
coronation;
հանդէս թագադրութեան, inauguration.
crowned, adorned with a crown.
cf. Թագազարդ.
to crown, to adorn with a crown.
cf. Թագաւորազն.
search, perquisition, investigation, strict inquiry;
plucking up, snatching away;
— արկանել, to search out, to investigate, to rummage, to inquire into.
• «փնտռտուք, որոնում, խուրառևու-թիւն» Եւս. պտմ. որից խիլ արկանել «ման-րակրկիտ զննել, որոնել, քարուքանդ կամ տակնուվրայ անելով խուզարկել» Եւս. պտմ. 156. խլել «կորզել, պոկել. տեղից հանել քանդել» ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. Եփր. Բուզ. խլիչ Ագաթ. խլխլել «պատճառներ փնտռտել» նսկ. յհ. ա. 3. «տնտնալ, դանդաղիլ» Ոսկ. ես. 388 (երկիցս), խլխլական «ողորմելի» Ոսկ. ես. 340. խլումն Եփր. թգ. խլոցք «խլումն, յափշտակութիւն» (չունի ԱԲ) Ան-սիզք 27. արմատախիլ Ոսկ. յհ. ա. 38, բ. 8, 9. արմատախլել Մծբ. թիկնախիլ «մեջքը թերթուած» Տօնակ. Տաթև. ձմ. ճե. լարախիլ «խամաճիկ՝ տիկնիկ խաղացնող» Արիստ. աշխ. դժուարախիլ Ոսկ. յհ. ա. 29. տաշտա-խիլ Եղիշ. տակախիլ «արմատախիլ» Մար-թին. փշախիլ Ոսկ. յհ. ա. 1. նոյն է նաև գլխլել «ամբողջովին խլել», որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Ոսկ. ճառք, էջ 144. «Որ ի խորոջն արմատն է՝ ի վեր գլխլել ա-խորժիմ»։
• ՆՀԲ արաբ. քէլ, քէր։ Canini, Et. è-tym. 12 սանս. gara «թոյն» և թրք. aγrə «ցաւ» բառերի հետ։ Հիւնք. խուլ բառից։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. halaku «խլել»։ Ղափանցեան, Տեղեկ.
• ինստիտ. 2, 91 վրաց. ցլա։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] qal' «խլել, փրցնել», վրաց. ախլեչա «խլել, կտրելով կամ պոկելով բաժա-նել», միխլա «իրարու բաղխել», գա-խելեբա «բարկացնել», խլա «իրար զարևել»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. խլել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ննխ. Ռ. Սեբ. խլէլ, Խրբ. Մկ. Ոզմ. Տփ. խլիլ, Զթ. խը'լիլ, Ղրբ. *որ. խլիլ, խըլլիլ, Հճ. խmլլել.-նոր բառեր են խլխլոտել, խլոց, խլփշտել, խլտպժել, խլշտել, խլխլտել։-Հմշ. խլլուշ։
filth, filthiness, fetid matter.
• (եզ. կամ յոգ.) «հոտած թուք. խուխ կամ ուրիշ ապականութիւն» Ոսկ. մ. բ. 17, 19. ուրիշ օրինակ չկայ. բայց նոյն բառի այլափոխեալ գրչութիւնն եմ համա-րում եխիխաւար Փիլ. նխ. բ. 115 «Քանզի յաչս կուտեալ եխիխաւար և աղբախուղբ և աղբոց բազմութիւն». ուր եխի խաւար ձևի յն. համապատասխանն է φοσυτός «աղբ, կեղտ ևն»։
learned, wise;
pedantic.
• = Խիկար իմաստունի անունն է՝ հասարակ անուան վերածուած. բնաձևն է արաբ. [arabic word] Hīqār, Haiqar, ասոր. Axikar, ո-րոնցից փոխառեալ են նաև եթովպ. xekar, յն *Ἀγειϰάρ, *Aχ'ϰαρος, սլ. Akyrios, լտ. Achicarus, Achior.-Հիւբշ. 268։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Müller WZKM 8, 281 (թրգմ. ՀԱ 1894, 294)։ Հմմտ. մասնաւորապէս Հ. Յ. Տաշեանի «Խիկառ և իւր իմաստութիւնն» աշխատութիւնը, էջ 112։
tendril, clasper;
sucker, shoot;
fibre, filament, stamen;
—ս արկանել, to cling to, to hold fast to, to clasp, to strain to;
to twine, to entwine;
— արկանել՝ առնուլ, to be thoughtful, melancholy;
to clasp one's knees.
• «շատ, մի խումբ, բազմաթիւ» Արծր. բ. 6. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
small stone, pebble, gravel;
— նաւու, ballast.
• (յետնաբար ի հլ.) «քարի մանրուք, քարի մանր կտորտանք, կոպիճ» ՍԳր. Յհ. իմ. եկեղ. որից խճաքար Սիր. իբ. 21. խճա-մած Նչ. եզեկ. խճել «կրի մէջ խիճ խառնել՝ ծեփելու համար» Երզն. մտթ. 462. Տօնակ. խճեայ Ճառընտ. մանրախիճ Յոբ. ը. 17. Կոչ. 245 (տպ. մանրխիճ)։ Նոր գրականի մէջ ու-նինք խճուղի։
• Չուբինով, Dict. Géorg. համեմատում է վրաց. կաժի «գայլախազ, հրահան» բառի հետ։ Հիւնք. հանում է ցեխ բա-ռից։ Հ. Ս. Երեմեան, Բազմ. 1900, էջ 8 ևռում է գերմ. Kies «խիճ» բառին։ Ա-ճառ. ՀԱ 1909. 160 խ և կ ձայների լծորդութեամբ միացնում է կիճ, կուճ «մարմարիոն» բառին։ Մառ, ИАН, 1917, 316 հյ. կիճ, ավար. գամած «քար» ևն բառերի հետ։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 104 վրաց. խվինջի և կեն-ճի հոմանիշների հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի փռիւգ. γίσσα «քար»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մկ. Տփ. խիճ, Ալշ. Մշ. խիջ, Տիգ. խիչ, Ոզմ. խէճ. նոր բառեր են՝ խճակ Չն. և խճակուտ Ջն. «քարոտ քարքա-րոտ կարծր գետին, որ դժուարութեամբ է փորւում».-կրկնական է Կր. խիճումիճ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხიჭი խինի, ხვინჭი խը-վինճի «խիճ», քրդ. ❇ xīz «աւազուտ», գւռ. թրք. Ակն. xiǰ, xəǰ «մանը քարեր»։
cf. Խինծ.
• (ներգ. ի խնձի) «գոգ, ծալք, խորշ, անկիւն, ծոց» Բուզ. 148. Պտմ. աղէքս. 170. Նիւս. բն. Երզն. մտթ. 403.-Նորայր, Բառ. ֆր. 605բ մեկնում է «նեղ անցք ի մէջ երկուց լերանց».-ՆՀԲ առաջին նշա-նաևութեան վրայ աւելացնում է «2. խեց կամ խեշեր, իբր ծայր՝ մասն կամ կոտոր և կերուք իրաց. 3. գրախեց» (առանց վկայու-թեան). (ԱԲ չէ դրած այս վերջին նշանա-կութիւնը)։ Առաջին նշանակութեան հետ նոյն է «հագուստի առաջակողմը կամ գոգնոցը վեր բռնելով ձևացրած փոսը». այս գեղեցիկ նշանակութիւնը մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 58 «նաև բարեսէր և յոյժ հաւատացեալ թագուհին զխինձ մատուցեալ թագաւորական զգեստու՝ ի հողոյն կրէր փութապէս». հմմտ. նաև Փիլ. տես. 20։ Գրուած է նաև խինծ «արգանդի ներքին խորշերը» Տաթև. հարց. 785։
• «մի տեսակ բոյս. tragopogon pra-tensis L» (ըստ Արթինեան, Տունկերը, էջ 25). որից խենձեղինոյ տակ Բժշ. ունի մի-այն ՀԲուս. § 1058։
lance, spear;
—ք, խշտաց, cf. Խշտիք.
• , ի-ա հլ. «անկողին» Լծ. Կոչ. Նար. որից խշտի կամ մանաւանդ անեզաբար խշտիք «անարգ՝ խեղճ անկողին, գազանի որջ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. ժգ. խշտեակ Ոսկ. ա. տիմ. Եղիշ. ը. էջ 113. գետնախշտեայ Մծբ. հողախշտի Նար. Խչ. Մաշտ. 658. ստորա-խըշտեցուցանել «իջեցնել, հանդարտեցնել» Տիմոթ. կուզ, էջ 31, իբր ստրկական թրգմ. յն. ϰατα-ϰοιμάω հոմանիշի (տե՛ս իմ Հալ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 99). այս-տեղ է պատկանում նաև խշտել «հանգուցա-նել, օթեցուցանել, հիւրընկալել», որ գիտէ միայն ՓԲ։
• ՆՀԲ խշտի բառի տակ թւում է հանել խիստ բառից, իսկ ննջել բառի տակ՝
• յն. ϰοιτάζομαι «ննջել» ձևի հետ լծորդ է դնում։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 407 հյ. հաշտել «ա-րևը մայր մտնել» սումեր. kuš «պառ-կիլ», šuu «արևը մայր մտնել» ձևերի հետ։ Թերեաքեան, Արիահայ բռ. 181 պրս. [arabic word] xišt «աղիւս» բառից. իբր թէ «չոր գետնի վրայ պառևած»։
• «տէգ, նիզակ». նորագիւտ բառ, որ մէկ քանի անգամ գործածուած եմ գտնում յետնաբար. ինչ. Շապհ. էջ 61 (Չգեց այռն այլազգի զխիշտն իւր... ի վերայ խշտին). Մխ. դատ. էջ 263 (տես իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 60). «Ջոսկի տէգսն ունին, այսինքն՝ զոսկով կազմած խիշտս». տե՛ս նաև Տաթև. ամ. 286, Վրք. և վկ. Ա. 648. Ամբ. դատ. 87։ Այս արմատից ունինք խշտա-ւոր «նիղակաւոր» Վանակ. հց։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (խշտաւոր բառի տակ), որ կցում է նաև լտ. has-ta։ Lag Arm. Stud. § 994 պրս. xišt։ Աշտեայ և պրս. xišt բառերի յարաբե-րութեան վրայ խօսում է Հիւրշ. 51Ո։
• ԳՒՌ.-Աւս արմատից են կազմուած խըշ-տիկ Մշ. «փայտի ծայրին անցկացրած սուր երկաթ», խշտեկ Նբ. «սուին», խշտել Ղրբ. «մշտել, բոթել, հրել», Պլ. «չարչարել, նե-ղել», Շմ. «շուլալել, հարևանցի կարել», Տփ. «վատնել, մսխել», խշտի տալ Ղրբ. «մշտել», խշթել Վն. «միսը ասեղ, փուշ ևն խրել», խշթուիլ Վն. «միսը ասեղ, փուշ ևն խրուիլ», խշթիկ Վն. «էշ քշելու խթան»։
night-mare, incubus;
phantom;
bug-bear.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ գիշե-րային երևակայական ոգի, մղձաւանջ, cau-chemar» Գառն. էջ 49 (Պահպանեա՛ զիս ի ևարծեաց ցնորից... ի բռնութենէն Բելիա-րայ, ի սաստից սատանայի, ի ծանրութենէ խիպիլկաց). որ և խպլիկ Բժշ. (Վասն խպլիկ ցաւոյն. կան ոմանք որ երբ ի քուն լինին, հանց թվի թէ իրք մի ի վերան նստաւ, և թէ ճիչէ՝ ձայնն ի դուրս չգայ և խօսիլ չկարէ, և ահաւոր թվի և երկնչի.-Քապոսն. խպլիկ ցաւն է)։
• = Բուն և նախնական նշանակութիւնն է «թիթեռնիկ», ինչպէս ցոյց են տալիս գա-ւառականները. այս նշանակութեամբ փոխա-ռեալ է թթր. käbälāk, թրք. kebelek, kele-bek, kepenek «թիթեռնիկ» բառից։ Հայերէ-նի մէջ երևակայական էակներից շատերի անունը ծագած է «միջատ» նշանակող բա-ռերից. հմմտ. Պլ. պուճուկ կամ ալապուճուկ <տճկ. [arabic word] böjek «միջատ» բառից, Ննխ. պողոճ <գւռ. պողոճ «միջատ» բառից, Պլ. պիւ <Ննխ. պի «մորմ» բառից, Վն. պոլօ և արջապլօ<Վն. պլօ, պոլօ «միջատ» բառից, նոյնպէս ժժմունք Խն. «երևակայական ոգի» = Երև. «միջատ»։ Այսպէս էլ «թիթեռնիկ» նշանակութիւնից ստացուած է «մղձաւանջ» նշանակութիւնը, «գուցէ նմանութիւն մը երե-վակայելով մղձաւանջին և թիթեռնիկին մէջ» (ըստ Մասեաց Աղաւնի, 1863, էջ 302)։-Աճ.
• ՆՀԲ (կուռք բառի տակ) կցում է եբր. խէպլ «սնոտիք» (իմա [hebrew word] hebel «շունչ հողմոց, շունչ, ոչինչ. ոչնչու-թիւն»)։ Մառ, Վրդն. առ. I. 251 ասոր. [syriac word] xabala «վնասաբեր, բանսար-կու, սատանայ» բառից։ Սագրղեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 404 ռումեր. gipilu «մղձաւանջ»։ Վերի ձե-ւով մեկնեց Աճառ. Հայ. գւռ. բառ. էջ 491։ Պատահական նմանութիւն ունին վրաց. ხიბლვა խիբլվա «դիւթել, կա-խարդել», ხიბლი խիբլի «կախարդանք, խորամանկութիւն»։
• ԳՒՌ -Պահուած է Ախց. Կր. խրպրլիկ, Ջղ խիպիլակ, Ալշ. խիբիլիգ, Խտջ. խիփիլիգ, Կր. խտլիկ. Զթ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. խը-րըլիգ, Ննխ. (գիւղերը) խըբըլիք ձևերով, նշանակութիններն էլ շատ զանազան են. այսպէս՝ Ախց. Լհ. Խր. Կղզ. Հնգ. Ննխ. Տր. «թիթեռնիկ», Ակն. Ատ. Բլ. Բղ. Խտջ. Մլթ. Մն. Մշ. Նբ. Պլ. Սվ. Վն. «մղձաւանջ և մըղ-ձաւանջի ոգին», Զթ. «պտտուող քամի, սատանի քամի, փոթորիկ», Բլ. «ճարպիկ, ևարճահասակ ու սատանայ մարղ», Վն. «մանը ու վտիտ մարդ», Սեբ. «մի տեսակ հիւանդութիւն», Արբ. Պլ. Ռ. «մանկական ձևեր ունեցող, խօսքի, գործի և վարմունքի մէջ անտեղի ու թեթևամիտ ձևեր ու շար-ծումներ անող», Խրբ. «փոփոխամիտ, ան-հանդարտ», Զթ. «չարաճճի», Կր. Ջղ. «փոք-րիկ ու սիրուն», Ննխ. «սիրուն աղջիկ», Ատ. «տիկնիկ, կուկլայ», Հմշ. «երեքնուկ խոտը»։ Այս բոլոր նշանակութիւնները ծագում են առաջինից փոխաբերաբար. հմմտ. յն. փυχή «հոգի, մեռելների ոգին, թիթեռնիկ (իբրև խորհրդանշան հոգիների անմահութեան), մի տեսակ բոյս, որ է aster tripolium L». միւս-ները խպլիկին վերագրուած յատկութիւններն ևն. բայց հմմտ. նաև թիթեռնիկ Ատն. «թև թևամիտ» (տե՛ս իմ Գւռ. բռ. էջ 491).-Բառ. երեմ. էջ 198 խպլիկ մեկնում է «ճիւաղ»։
hard, stiff, harsh, tough;
sharp, strict, severe, rigorous, rigid, austere;
rough, rude;
cruel, merciless;
haughty, arrogant, supercilious, overhearing;
inflexible, obstinate, untoward, stubborn, untamable;
difficult, inaccessible;
—, խստիւ, harshly;
roughly, cruelly;
severely;
— բանք, harsh words;
— կեանք, austere, hard life;
խստիւ գնալ, to be blunt with;
to treat with brutality or severity, to maltreat;
—ս բարբառել՝ խօսել ընդ ումեք, to speak bluntly or harshly to, to say unpalatable things;
— է քեզ, it is hard forthee.
• , ի, ի-ա հլ. «կարծր, ամուր, պինդ, դժուարին, ծանր, դաժան, բուռն» ՍԳր. Եւս. պտմ. Սեբեր. Եզն. Մծբ. Եփր. ել. Կոչ. յետ-նաբար և արդի գրականի ու գաւառական-ների մէջ «յոյժ, շատ» նշանակութեամբ. հնագոյն օրինակն ունի Մամիկ. էջ 48 «Խիստ վաստակեցաւ Սմբատ յաւուրն յայն-միկ». աշխ. և գւռ. խիստ բարի, խիստ գե։ ղեցիկ, խիստ ճերմակ։ Նշանակութեան զար-սացման համար հմմտ. պրս. [arabic word] saxt և թրք. [arabic word] pek, որոնք նշանակում են «խիստ, կարծր, պինդ», բայց ածականների վրայ դրուելով նշանակում են «յոյժ, շատ». ինչ. պրս. saxt suxt «խիստ թոյլ», թրք. pek eyi «շատ լաւ», pek guzel «շատ գեղե-ցիկ»։ (Այս համեմատութիւնը տե՛ս նաև Մասեաց աղաւնի 1863, էջ 202)։ Գաւառա-կաններում էլ ունինք պինդ իբր գերադրա-կան մասնիկ. ինչ. պինդ աղէկ «ամենալաւ», պինդ մեծը «ամենամեծը» (այսպէս Բզ. Հմշ. Սլզ. Սվ.)։-Խիստ արմատից ծագած ձևեր են խստութիւն Սգր. Ագաթ. Վեցօր. Եզն. Ոսկ. խստանալ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Բուզ. խստագոյն ՍԳր. Բուզ. Կոչ. խստաձայն Վե-ցօր. խստաբերութիւն Ագաթ. խստաշունչ Վեցօր. Բուզ. խստասիրտ ՍԳը. խստերախ Ագաթ. խստիւ Ա. թագ. ի. 7, 10. Խստաքար «որձաքար» Մծբ. ռամկաբար խստել «զօ-րանալ, սաստկանալ» (չունի ԱԲ). ինչ. «Այն-չափ խստեց սովն» Սմբ. պտմ. 88. խստա-պահանջ, անխստապահանջ (նոր բառեր)։
• ԳԴ և Հիւնք. պրս. saxt «խիստ, կար-ծըր, կարի, յոյժ» հոմանիշից։ Schefte-lowitz. BВ 29, 32 կցում է խիտ <*khid-ձևին, իբր թէ հնխ. khidto> խիստ։ Meillet. Dial. indo-eur, էջ 57 հյ. խիտ բառի հետ սնս. khidáti «պա-տառել, սեղմել»?-Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kešda «սահմանափա՞կ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 180 պրս. [arabic word] xust «վշտացնել, չարչարել»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ննխ. Ջղ. Տփ. խիստ, Տիգ. խիսդ «շատ, կարի». թերևս նաև Զթ. խինց, խընց «կարի, յոյժ»։ Նոր բառեր են խստիլ Սվ. «սաստկանալ», խստել Խրբ. «վռնտել», խստասէր Զթ. «շատ սիրա՞-ծը»։-Ղրբ. խէ՛շատ «խիստ շատ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხისαი խիստի, ხიმტი խիշտի, ხუხტი խուստի, ხვეხტი խվեստի «կոշտ, յամառ» (Օր. իբ. 18), որից სიხვეხ-ტე սիխվեստե «լրբութիւն, յանդգնութիւն»։
thickness, density;
close, dense, thick, serried;
compact, dense;
crowded, numerous, frequent;
full;
—, — առ, — ընդ —, thickly, densely;
frequently, often, much;
— առ — հարուածք, repeated blows.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «հոծ, կուռ, կողք կողքի լիուլի սեղմուած» Եզեկ. լա. 3. Պիտ. Խոր. «լա-ճախ, ստէպ» Նիւս. բն. Փիլ. որից խիտ առ խիտ Ա. մկ. ժբ. 28. Եղիշ. խիտ ընդ խիտ «ստէպ ստէպ» Լմբ. Վրք. հց. խտութիւն Փիլ. Պիտ. Նիւս. բն. խտանալ Եղիշ. Պիտ. Արծր. (գրուած խթացեալ Եղիշ. այլակ. էջ 227) խտացուցանել «շատացնել» Խոր. Սամ. եր. խտաբար Բրս. թղթ. թանձրախիտ Իմ. ժէ. 12 Ոսկ. ես. տերևախիտ Ղևտ. իգ. 30 բազմախիտ Եփր. թգ. ոստախիտ Սիր. ժգ. 19. Ոսև. կողոս. թաւախիտ Երզն. լս. անտա-ռախիտ ՍԳր. Եզն. Կոչ. խտաչափ (նոր բառ), առանց սղման՝ խիտամայրի, խիտասա-ղարթ ԱԲ։
white violet.
• «մի տեսակ զարդեղէ՞ն է». ան. ստոյգ բառ, որ մէկ անգամ գործածում է Բառ. երեմ. էջ 246՝ շինք բառի բացատրու-թեան ժամանակ. այսպէս՝ «շինք. խիր կամ թիկնակիք կանաց» (իմա՛ շինգղ «խիր կամ թիկնագիք կանանց»)։
• «ճերմակ մանուշակ». ունին միաւն ՋԲ, ՓԲ, ԱԲ և ՀԲուս. § 1059. որ և խիրի «մեխակ» Մխ. բժշ. (ունին միայն Հիւբշ. և ՀԲուս. § 1060). որից խիրու ձէթ «մեխակի իւղ» Մխ. բժշ։
• = Պրս. և արաբ. ❇ xir կամ [arabic word] xi-rī «մի տեսակ ծաղիկ, որ ունի դեղին, կար-միր և ճերմակ տեսակները. cheiranthus Fheiri, Goldlack կամ շահպրակ» (ըստ Steinschneider WZKM 12, 20). սրանից է պրս. roγan-i-xēri «խիրու ձէթ, Lackól».-պհլ. xeri, ասոր. [arabic word] kirīg. կոչւում է նաև պրս. ❇ xirū «է ծաղիկ իմն կարմիր» որ արաբանալով լինում է xirաǰ։-Հիւբշ. 268։
• «բևեկնի ծառը». մէև անգամ ունի Ամիրտ. խիրու ծառ ձևով՝ իբր համապատասխան արաբ. [arabic word] kamkām բոյսի, որ համարւում է «մի տեսակ բևեկնի» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. էջ 553)։
• = Արաբերէնից փոխառեալ բառ է. Stein-schneider-ի հաւաքածոյի մէջ (WZKM 12. 333) նոյն kamkām բառի դէմ գտնում եմ [arabic word] samγ-el-δiru? «դիրո՞ւի խէժ».-երկու ձևերից (❇ δiru կամ [arabic word] xiru) մին կամ միւսը սխալ ընթերցուած է։-Աճ.
startling;
— լինել, to shy, to start at;
to doubt, to fear, to suspect;
—ս ի —ս՝ — ի —ս, inconstant, vacillating;
doubtfully, suspiciously;
with a start.
• «խրտնած, վախեցած» Ոսկ. փիլիպ. որից խիրտ ի խիրտս «երկբայելով, վախվը-խելով» Ոսկ. պաւղ. ա. էջ 388. խիրտ խիրտ լինել Ոսկ. անդ, էջ 387. խիրտ ի խիրտս մատչիլ Ոսկ. կող. 1, էջ 529. ձայնաւորների համառօտագրութեամբ գրուած խրտխրտ լի-նել Եփր. փիլիպ. 157 (տես Հ. Ա. Վարդա-նեան ՀԱ 1913, 300). խրտտւցանել «վախաց-նել» Սիր. իբ. 25. Ոսկ. մ. ա. 4. Եզն. խրտչիլ Ոսկ. մ. բ. 11 և ես. խրտնուլ Սեբեր. խրտուիլ «թռչուններին վախեցնելու համար պարտէզ-ներում շինուած սուտ մարդ» Ես. ժթ. 12 Ողբ. գ. 5. Եւագր. խրտուիլակ (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. կգ. խրչան (ռամիկ ձև՝ փոխա-նակ խրտչան) «խրտնող» Վստկ. 198. խըր-տոյց «խրտնող» (չունի ԱԲ) Տաթև. ամ. 299։
• Peterm. 259 լծորդ է դնում հարթ-նուլ, շրտնուլ և խրտնուլ։ Տէրվ. Altarm. 28 յն. σϰορδ-ινοῦ-μαι «ծամածռել, ան-դամները շարժել, այս ու այն կողմ նետուիլ», հսլ. skaradovati «վախե-նալ»։ Նոյն, Նախալ. 51 հնխ. skard արմատից, որի պարզական skar ձևից է համարում յն. ἀ-σϰαίρω «թռթռալ»։ Հիւնք. խորշ բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 312 նոյն ընդ խէթ, խիթալ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] hrd «դողալ, վախենալ»։ ռամօտիկ, մարդկանցից փախչող» բառը, որ թուրքերէնի մէջ մեկնութիւն չունի։
• ԳՒՌ.-Տիգ. խրդիլ, Ալշ. խռդել, Ախց. Կր. Տփ. խրտնիլ, Վն. խռտնել, Մկ. Ոզմ. խըռ-տընիլ, Երև. խըրդընէլ, Մշ. խոդնել, Ջղ. խըո-դ'ընել, Ագլ. Շմ. խըռթնիլ, Գոր. Ղրբ. խըռթնէլ, Հճ. խmրդօլ, Զթ. խօռդօլ, խօռդոլ. Հմշ. խըյդուշ, Սլմ. խռնել, Մրղ. խռնէլ, Մկ, խռտալ (այս վերջինը միայն քնում յանկարծ վախենալով վեր թռնել), Խրբ. խոգալ։ Նոր բառեր են խրտան, խրտիչ «խրտուիլակ. 2 շրթունքների վրայ վախից յառաջացած վէրք», խրտնկոտ, խրտուկ, խրտնոտիլ, խըր-տահարել, խրտզտուկ։
closing or shutting;
cork, stopper, bung, plug;
valve;
— արկանել, to cork, to bung, to dam, to stop;
to hinder, to oppose.
• «տակառի ծակը կամ շիշի բերանը փակող բան». այս իմաստով գործածական է միայն արդի գրականում. հնից ունինք ո-ճով խից արկանել «փակել» Եզեկ. իա. 32. լա. 15. Ղևոնդ. այս արմատից են խցումն Ոսկ. յհ. բ. 28. խցանել Ոսկ. յհ. բ. խցել Մեսր. եր. Մագ. խցական Գնձ. խնուլ «փա-կել» (կտր. խցի, հրմ. խի՛ց) ՍԳր. Եզն. զու-գախնուլ «լաւ փակել» (յունաբան ոճով) Պղատ. տիմ. ունկնախից Նար. 128. Լմբ. խցկուկ «խցան, прoбкa» (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկտպետ. 1788, էջ 59) նոր բառեր են խցան, խցհան, խզահան. Տե՛-նաև խծկել։
• Հիւնք. հանում է խոց բառից։ Patru-bány SA 2, 242 նոյն է դնում խուղ և խուց բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 426 գոցել բառի հետ թթր. sus, sus «կենալ, մնալ»։
• ՓՈԽ -Հայերէնի՞ց է արդեօք թրք. [arabic word] xərčən, աղաւ. xərčəl «անընտել, անմար-
• «սարեակ». ունի միայն ԱԲ, առանց վկայութեան։ Այս բառն է որ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 279 գրում է խիւն (սխալմամբ յօդը միասին առնելով), իբր «թռչուն անստոյգ», որի համար տալիս է Տաղարանի հետևեալ վկայութիւնը. «Խիւն ի մորին մասխարանայր, ի ծառէ ծառ կու պորտքկայր, զետ ուլ պոռչէր, զեդ տղայ կուլար, ամէն մարդու բանիւ լինայռ»։
• ԳՒՌ.-Զթ. խիվ «խատուտիկ գոյնով մի թռչուն է»։
hasty-pudding;
gruel;
paste;
starch.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ). «ալիւ-րով կամ ուրիշ նիւթով պատրաստուած լոյծ ուտելիք» Բ. թագ. ժգ. Ովս. ը. 7. Լմբ. մատ. 48Չ. Տaնակ. «դեռ նոր ծլած ցորենի մէջի հիւթը» Վկ. արև. էջ 26 (Սոփերք Ի. 76). «Ե։ ոչ հասկոյն խիւս առեալ համարձակ և պըն-դեալ... ել խորշակահար հողմն արևելեայ և զմեծ մասն հասկոյն ազազեցոյց առանց խիւսոյ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Բլ. Կր. Հմշ. Խտջ. Մշ. ննխ. Սեբ. Վն. խուս, Արբ. Խրբ. խիս. նոր բառեր են խիւսել Հմշ. «խիա շինել», Խտջ. «ալիւրի կամ շաքարի փոշին ջրի մէջ խառ-նել», խիւսուշ «ալիւրով, ջրով ու իւղով պատրաստւած մի տեսակ կերակուր» Հմշ., թանխիւս Հզ. Վն. թանհուս Խտջ. «թթու խա-ւիծ»։
salix caprea latifolia ( species of willow).
• = Արաբ. [arabic word] xilāf «անուշահոտ ուռև նի» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 756) ն. ասոր. xelap'a «մի տեսակ ուռի»։ Արա-բերէնից է նոյնպէս վարաղի խլաֆ «ուռու տերև» <արաբ. [arabic word] varaq «տերև»+xilā' բառերից, որ ՀԲուս. § 2868 սխալմամբ գրում է վարազի խլաֆ և համարում է ա-ռանձին բոյս։
• Նախ Խ. Ուղուրիկեան, Մասիս 1880, յունիս 24 խլեփ համարում է «Եգիպ-տոսի գալաֆ ըսուած ուռիի տեսակը»։ Սրան պատասխանելով Նորայր, անդ, յուլ" 4 ընդունում է այս մեկնութիւնը։
• Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 1119բ և յե-տոյ Seidel, Մխ. հեր. § 185։
mole.
• , ի հլ. «գետնի մուկ, կոյր մուկ, դաշտամուկ» Ղևտ. մա. 30. Արծր. ա. 2. կամ նաև խլիրդն, ն հլ. (-դան, -դանց) Մեսր. եր. Շնորհ. Եդես. Սարգ. ա. յհ. գ. էջ 654 (սեռ. խլրդան ձևով). որից խլրդենի (գրուած նաև հլրդենի) «խլուրդի նման սև, զարշ, ծածկամիտ, թաքուն» Եղիշ. մատն 261. Արծր. բ. 5, գ. 2. խլրդնի կամ խլիրդն «խորամանկ, ծածկամիտ» ԱԲ. փոխաբերու-թեամբ խլիրդն կամ խլրդնի (տպ. խլրդենի) «քաղցկեղ հիւանդութիւնը» Մծբ. 137, 138, 139. (հմմտ. խոլխեցգետնի հոմանիշը). նոր բառ է խլրդային «ծածուկ՝ թաքուն կատա-րուած»։
• = Ասորերէնից փոխառեալ բառ. հմմտ. ասոր. [other alphabet] xuldā «խլուրդ», որի հետ նոյն են արաբ. ❇ xulud «խլուրդ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 604), եբր. [hebrew word] *oleδ «խլուրդ»։ Այս ձևերը չեն կարող տալ հյ. խլուրդ, որի մէջ ր ձայնի համապատաս-խանը չկայ։ Մեր բառը յառաջացած է ասո-րի գաւառական մի ձևից, որ աւանդուած չէ, բայց որի գոյութեան իբրև ապացոյց կարող է ծառայել ասոր. ( xaldūdā «դաշտային մուկ» (Brock. Lex. syr. 497ա) երկրորդական ձևը։-Աճ.
• ՆՀԲ խլիրդն «քաղցկեղ» հանում է խլուրդ և խլրտել ձևերից։ Böttich. Ari-ca 8, 9 խլիրդն=սնս. kulīra, որ մեռ-4ում է Lag. Arm. Stud. § 989։-Lag. Urgesch. 752 խլուրդ համեմատում է հսլ. krutoruiia, լիթ. kurmis բառերի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 114խուլ բառից՝ -ուրդ մասնիկով։ Müller WZKM 8, 281 (հայ. թրգմ. ՀԱ 1894, 294) հա-մեմատում է պրս. [arabic word] xuld? բառի հետ, որ փոխառեալ է արաբերէնից, ինչպէս ցոյց է տալիս արամ. [syriac word] xulda «խլուրդ» բառը. Müller հարցը-
• նում է թէ արդեօք սեմական ձևերը ընդհակառակը պրս. [arabic word] բառիռ առ-նուած չե՞ն, որ ինչպէս հյ. խլուրդ ցոյց է տալիս, նախապէս էր xluld
• ԳՒՌ.-Խրբ. խլուրդ՝, Մշ. քօո-խլուրդ՝, Սեբ. խլուրթ, Կր. քօռ-խլուրթ, Ասլ. խլէօր-թիգ, խլէօրթի*, Զթ. խօլօյդ՝, խօլօրդ՝, ո-րոնք նշանակում են «խլուրդ». իսկ Ախց. խլուրթ «մողէս», Արբ. «փայտէ փականք», Ակն. «խոյլ կոչուած հիւանդութիւնը»։
censure, criticism;
discussion, examination, research.
• . h. ի-ա հլ. «մանրազնին քննու-թիւն» Եւս. պտմ. 115, 318. Լծ. ածաբ. Լմբ. հանգ. Տօնակ. «մեղադրանք, աննշան մի բանի համար յանցանք գտնելը» Եւագր. Ոսկ. գծ. 108. Յճխ. էջ 85. Փիլ. որից ունինք խըծ-բըծել «մանր կրկտել և մի յանցանք ջանալ գտնել» Եւս. պտմ. Ոսկ. գաղ. և մ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն. իւծբծանք (արդի գրականի մէջ միայն)։ Ըստ Մանանդ. Խորենացու առեղծ. լուծումը, էջ 107 խծբծանք բառը գործածուած է Կալիսթ. 90։
• = Բարդուած է խիծ և բիծ հոմանիշներից (տե՛ս այս երկու բառերը), հմմտ. «Խռովեցաւ անդ այս բիծ մեծ» Եւս. պտմ. է. 3 (խնդիռ քննութիւն). բիծ դնել, բիծս կարկատել, բը-ել «մի մեղադրանք գտնել, ստգտանել» ևն։
• ՆՀԲ մեկնում է «խիծ՝ այսինքն խիղճ կամ տխեղծութիւն բծի»։ Հիւնք. բիծ բառից։
quilting;
— առնել, to quilt, to stitch.
• ԳՒՌ.-Ջղ. խըծըպել, Մկ. խծպիլ, Ագլ. խըծըպիլ, Ոզմ. խծէպ, Ալշ. Մշ. Սչ. խձիբ, խձբել, Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. խձիբ, խձբէլ, Զթ խը՛ձբիլ, Մրղ. խծապ, Երև. խուծապ, Սլմ. խսպել։
tow, hards of flax or hemp;
լնուլ խծծով, to stop with tow;
to calk.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վը-կայութեան) «գզած վուշի կամ սանտրած կանեփի թափթփուքը» Դատ. ժե. 14. Սիր. իա. 10. Վրդն. լս. 60. Վստկ. 182։ Սրա հետ նոյն է խզուզ «կալի մնացորդ, ցորենի աւե-ւորդ մասերը». նորագիւտ բառ, որ մէկ ան-գամ գտնում եմ գործածուած Կիր. էջ 193 «Իսկ եթէ ոք և որ ի ձեռն հաստատութեան է յօժար առ ի քաղել, ամառան խզուզին հան-դիպիլ սիրելի է և թէ հասկի» (տե՛ս Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 76)։ Առա-ջին ձևից է խծծել «մարմինը կտրտել, պա-տաւռռտեւ». նորագիւտ բառ՝ որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Նոր վկ. էջ 511 (Ժէ դար). «Տարեալ ի մի ոտիցն կախեցին զնա, ռուսերօք և զինուք խըծըծէին զնա, հարկա-նէին քարիւ և փայտիւ նմա»։
• = Կովկասեաններից փոխառեալ բառ է. պարզ արմատը (խիծ) պահում է վրացին. հմմտ. վրաց. ხვეწა խվեծա «թելը մաքրել, սերիչով հարթել», ხვეწი խվեծի «մկրատով կտրտած կտորտանք»-Աճ.
noise, clatter, hubbub, uproar, rumour, turmoil, din, confusion.
• ՆՀԲ հանում է խլրտալ «շարժիլ, ե-րերալ» բայից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 341 վերջինիս հետ կցում է թրք. qəməl-da-maq «երերալ» բային։ Ղափանցեան, տե՛ս խլէց։
snail;
sea-shell, purple shell-fish.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ ծովային խեցեմորթ՝ որ տալիս է ծիրանի ներկը. concha» Վեցօր. 152. (գործածուած է ռեռ խղունջնաց ձևով, որով ուղղականը պիտի լինէր *խղունջուն կամ *խղոյնջն. բայց բո-լոր բառարաններն էլ դնում են վերի ձևով). գրուած է նաև ուրիշ զանազան ձևերով. ինչ-պէս՝ խղընջոյն (խղնջոյն) Բրս. ընչեղ. խը-խընջիւն կամ խըխնջիւն Երզն. լս. և մտթ. 591. Մխ. առակ. խխընջունի (խխնջունի) Բրս. մրկ. խղնջուն ՆՀԲ. սեռ. խխնջիւնեաց Բրս. մկ. էջ 338. խխնջուն ՋԲ. խնջուն ՋԲ. խնճուղ Վրք. սեղբ. 781. խռնջայլ կամ խռըն-չող Գաղիան. Բժշ. այս բոլորի միջից արդի գրական լեզուն ընտրել է խղունջ (կամ նաև խխունջ) ձևը և յատկացրած է միայն նոյն խեցեմորթի հասարակ տեսակին. ֆրանս. colimaçon, որից խխնջաձև նորակերտ բառը։ (Տե՛ս նաև կողինջ)։
• = Նման են հնչում հրէական արամ. [hebrew word] xalazōn, ասոր. [arabic word] xalazōnā կամ [arabic word] xlīzonā, արաբ. [arabic word] ha-lazūn, որոնք միևնոյն նշանակութիւնն ու-նին մեր բառի հետ։-Բայց այս բառերի ծա-զումը անծանօթ է. ձևը ցոյց է տալիս՝ որ բնիկ սեմական չեն։ Muller WZKM 2, 285 ուզում է հանել յն. άλίζωος «ծովակեաց, ծովի մէջ բնակող» բառի ռամկական ἅλίζωω ձևից. բայց այս կարծիքն էլ ընդունած չէ։ Ըստ այսմ անորոշ է նաև հայերէն բառիս ծագումը։ Թերևս բոլորը միասին փոխ են առնուած մի անծանօթ լեզուից, և յատկապես ա՛յն ազգից՝ որ առաջին անգամ խեցեմորթից ծիրանի ներկը պատրաստելու արհեստը գտաւ։
• ՆՀԲ խլինք և ունչ բառերից է հանում՝ հետևելով թրք. sumuklu «խխունջ» (բուն նշանակում է «խլնքոտ») բառի կազմութեան։ Վերի սեմական ձևերի հետ համեմատեց Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 130. բայց նմանութիւնը մերժեց ինքը (տե՛ս Հիւբշ. Սեմ. փոխ. բառեր, K 42)։ Սակայն Müller WZKM 8, 285 (հյ. թրգմ. ՀԱ 1894, 295) ընդունում է։ Վերջին անգամ մերժում է Հիւբշ. Arm. Gram. 305։ Հիւնք. դնում է խնջել բա-յից։ Ղափանցեան, տե՛ս խլէց։
• ԽՈԽ.-Վրաց. ღვინჭილა ղվինճիլա կամ ოურინჭილა ղուրինճիլա «օրոճիկ, մի տեսակ խխունջ» փոխառեալ է թւում հայ. խռնջայլ կամ խոնչող ձևից։-Կայ նաև ուտ. միլղոնչ «խղունջ», որի հետ համեմատելի է գւռ. կոխլանճ։
leaven, ferment;
sect.
• , ո հլ. «թթխմոր, խմոր» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. յհ. բ. 6. որից խմորել, խմորիլ ՍԳր. խմորեալ Ել. ժբ. 15. լդ. 25. խմորուն ՍԳր. խմորոտ Նխ. ել. խմորաթաղ «խմորով դի.-թութիւն անող» (նորագիւտ բառ. տե՛ս Ալի-շան, Հին հաւ. 379), խմորանոց (չունի ԱԲ) «խմոր պատրաստելու տեղ» Տարօն. էջ 197. անխմոր ՍԳր. Յհ. իմ. նմանութեամբ խմո-րուկ «ելակ պտուղը» (այսպէս կոչուած իր փափկութեան համար) ԱԲ և ՀԲուս. § 1069. թերևս նաև խմրախոտ կամ խմրխոտ «աճալ» Բժշ. կամ «anthoxanthum» (գաւառական բարբառների մէջ) ըստ ՀԲուս. § 1070. խմո-րատիպ (նոր բառ)։
• = Կազմուած է -որ մասնիկով խում պարզ արմատից. ա՛յս են հաստատում անխում «անխմոր, բաղարջ» և խմեալ «խմորուած» նորագիւտ բառերը՝ ոբոնք գործածուած են նորագիւտ Ա. մնաց. իգ. 29 «Եւ ի վերայ հացին՝ որ առաջի դնեն, և ի վերայ նաշհին պատարագացն, և ի վերայ յանխումն ման-գառան և ի վերայ խմեալ տապակելոցն»։ Հյ. խում «խմորուիլը» փոխառեալ է ասոր. [syriac word] xma' «թթուիլ, խմորուիլ» արմատից. յատկապէս նորագիւտ խմեալ ձևի համաաա-տասխանն է ասոր. [syriac word] ︎ xəmi՝ իսկ ան-խում՝ ասոր. [syriac word] la xəmī'։ Ասորա-կան բառը բնիկ սեմական է և ընդհանուր է նաև միւս սեմական լեզուներին. հմմտ. հրէական արամ. [hebrew word] xm՝ «թթուիլ», եբր. [hebrew word] xms «թթուիլ», xomes «քա-ցախ», արաբ. [arabic word] hamδ «թթուիլ» եզիպտ. խպտ. hemse «քացախ»։
• Նախ Schröder, Thesaur. 45 փոխա-ռեալ դրաւ եբր. [hebrew word] xmr ձևից, որ աւանդուած չէ։ Müller SWAW 41, 12 և WZKM 8, 284 արամ. [syriac word] xəmirā «խմոր» բառից փոխառեալ է դնում։ Այս մեկնութիւնը ընդունում է Հիւբշ. 305, թէև սպասում է հյ. *խմիր կամ *խամիր ձևը։ Հայերէնի ո ձայնը մեկ-նելու համար M. Bittner WZKM 13 (1899), էջ 296 խմոր բառը թրք. xa-mur ձևից փոխառեալ է համարում! կամ հայերէնից անցած թուրքերէնի։ Այս ենթադրութեան անհեթեթութիւնը ցոյց տուաւ R. Gauthiot, Բանասէր 1899, 325։ Առաջին անռամ Աճառ. Հայ. նորագիւտ բառեր մնաց. գրոց մէջ, էջ 9 անխում և խմեալ նորագիւտ բա-ռերը երևան հանելով՝ ենթադրեց որ խմոր բառի արմատն է խում, որ նոյն է խում, խմել «ըմպէլ» բառի հետ և հետևաբար խմոր գործ չունի ասոր. xə-րի ձևով։ Մառ. Христ. Boст. 2(1913), 132 հիմնուելով սրա վրայ՝ մեկնեց վե-ոի ձևով։ Մառ,Христ. Bocm. 2(1913), 148 վրաց. ցոմի «թթխմոր», ն. վրաց. «խմոր», սվան. մըխիմա «թթու», խվի-մըխմի «թթուիլ», խվիմխըմե «գինուց սթափիլ», լիմխըմե «խմորել, մա-կարդել», նամխըմի «թթխմոր» բառերի հետ՝ իբրև յաբեթական արմատէ։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 91 վրաց. ցոմի «խմոր»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. խմոր, Ախօ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. խմօր, Ննխ. խմօր, խումօր, Սեբ. խմէօր, Ասլ. խմէ՝օր, Ագլ. Մկ. Ոզմ. Մղր. Տիգ. Տփ. խմուր, Հւր. խումօր, Հճ. խը'մոյ, Մրղ. խր-մըեր, Զթ. խէօմիւյ, խէօմիւր։ Նոր բառեր են խմորակեր, խմորեղէն, խմօրակալել, խմոր-հունցի ևն։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից են փոխառեալ բոշաւե-րէն նմօր «խմոր» (Finck, Die Sprache der arm. Zigeuner ЗAН 1907, էջ 118), գնչ. k'omer (իմա՛
unequal, uneven, rugged, winding;
—ք, spot, stain;
inequality, unevenness, roughness, ruggedness, asperity.
• «փայտի վրայի անհարթու-թիւնները» Իմ. ժգ. 14. «անհարթ, խորտու-բորտ» Ոսկ. յհ. ա. 9. առաջին վկայութեան մէջ գրուած է նաև անջատ խունդ բունդս։ Կերևի թէ պէտք չէ սրանից բաժանել խընդ-բածակ կամ խնդբուծակ scissura parietis «պատի ծերպ», որ գիտէ միայն Ներսէսովիչ, Բառ. ւտ.-հյ. էջ 483բ։
• = Կրկնուած է խունդ արմատից (բունդ թարմատար). ըստ այսմ նախնականն է խունդ-բունդ. հմմտ. գւռ. խնճիշ-բնճիշ, խժի-բժի, խլէ-փլէ։
apple-tree.
• (յետնաբար ի, ռ հլ.) «խնձոր պտուղը» Երգ. բ. 5, է. 8. «մանրագորի պը-տուղը» Մն. լ. 14. «ալոճ» Բժշ. «այտ, երեսի ուռած մասը» Նիւս. երգ. «գմբեթի վրայ՝ խաչի տակի գունդը» Օգոստ. բաջ. 17. որից կարմ-րախնձոր Ագաթ. ոսկեխնձոր ԱԲ. խնձորի Երգ. բ. 3, ը. 5. Պիտ. Փիլ. Մխ. առակ. խըն-ձորենի Պտմ. աղեքս. Վրդն. երգ. խնձորա-բեր Ոսկ լս. խնձորակուլ Գաղիան. խնձո-րիկ Մագ. և Երզն. քեր. գետնախնձոր «երի-ռուկ ծաղիկը, čamomille» Գաղիան. (նոր առումով նշանակում է «patate, կարտոֆիլ, pomme de terre». տե՛ս Նորայր, Հայկ. բա-ռաքն. էջ 112). գրուած է նաև խնծոր ևն։
• ՆՀԲ «որպէս թէ խնկածոր կամ խան-ձելի՝ նախանձելի, Ադամայ պտուղ կար-ծեցեալ»։ Թաղիադեան, Առաջն. մանկ, 12z «իւնռութեւն ծորող»։ Böttich. Rudi-menta 41, 109 և Lag. Urgesch. 821 արամ. xazzūr։ Հիւնք. արաբ. խընզիր «խոզ» անասունի անունից։ Patrubány SA 1, 194 հհիւս. hanga, գերմ. han-gen, գոթ. hāhan «կախել, կախուիլ» ձևերի հետ հնխ. kheng'ho-արմատից, իբրև kheng'ho-ro «կախեալ»։ Նոյն, ՀԱ 1908, 152 խինձ «գոգ, ծոց» բառի հետ՝ պտուղի կլորութեան համար այս-պէս կոչուած։ Մառ ИАН 1913, 318 և Яф. cборн. 2, 152 ձ և որ յոգնակերտ մասնեևներով, ինչպէս են և տանձ. ռա-լոր (արմատն է ուրեմն խն-)։ Ustir, Btrg. alarodisch. 51 հսլ. grusa, կու-բազի hinče ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. խնձոր, Վն. խնձոր երև. Խրբ. Պլ. Ռ. խնձօր, Ախց. Կր. խնծօր, Սչ. խնձօր, խնձը՛ր, Ոզմ. Տիգ. Տփ. խնձուր, Ննխ. խունձօր, Ագլ. Մկ. խնձիւր, Գոր. Ղրբ. Սեբ. Սլմ. խնձէօր, Ասլ. խնձէօ՝ր, Զթ. խէօն-ձիւյ, խէօնձիւր, Շմ. խունձէօր, Հւր. խիւն-ձtօր, Հճ. խը՛նձոյ, Մրղ. խուինձիր։-Նոր բառեր են խնձորախոտ, խնձորաչիր, խնձո-րահոտ, խնձորոտինք, խնձորուկ, խնձորտուն. խնձորւոր, խնձորքաղի, խնձորքենի, ծտա-խնձորի, քոլախնձորի ևն։-Հմշ. խընձիւր կամ խընձէօյ։
• ՓՈԽ.-Կայ ասոր. [syriac word] xazzura, արամ. [hebrew word] xazzūr «խնձոր». սրանց նախաձևն t *xanzūrā, xanzūr. բնիկ ասորական չեն, որովհետև չեն գտնւում ուրիշ սեմական լե-զուների մէջ, ուստի փոխառեալ են հալերէ-նից։ Այսպէս են ընդունում Lag. Arm. Stud. § 993 և Հիւբշ. 305։-Կովկասեան լեզուներն էլ ունին մեր բառին մասամբ նմանող ձևեր. բայց որովհետև նմանութիւնը կատարեալ չէ, ուստի համարում ենք պատահական. այս-պէս՝ վար. խինչ, խինզ, կաբ. հինչէ, հինզէ, կայ. ինցէ, էնչ, ինչ, հինցի, ակու. էնչ, ինց, խիւր. ինց, անդ. ինցի, ուտ. էշ, կիւր. իչ, չեչէն. ազ ևն, բոլորն էլ «խնձոր» նշանակու-թեամբ։ Հմմտ. Patrubány SA 2, 32։-Տե՛ս և հազոր, հազորան բառը։
cf. Շնջրի.
• «շնջրի, ջրշուն» Երզն. քեր. ո. րիշ վկայութիւն չկայ։
• = Արաբ. [arabic word] qunduz «կուղբ». աղաւ-թրք. և ռմկ. հայ արտասանութեամբ xunduz։
boar, sow;
pig, hog, swine;
—ք, spoke of a wheel;
scrofula, king's evil;
— մատակ, sow;
— մալեալ, hog;
— ծովային, sea-hog;
ցնկնիլ —ի, to farrow, to pig;
ծնունդք —ի, litter of pigs;
— խանչէ՝ բոհբոհէ՝ կնչէ՝ գրդայ՝ կռնչէ, the hog grunts.
• , ի, ի-ա հլ. «խոզ անասունը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 3. Ագաթ. «մի աստղի անուն է» Շիր. 73. որից խոզանալ Ոսկ. մ. բ. 3. խո-ղացեալ Ագաթ. խոզութիւն Ոսկ. մ. ա. 23. խոզեան Ղկ. ը. 33. խոզենի ՍԳր. Փարպ. խոզամիտ Ոսկ. մտթ. խոզագնաց Ագաթ. խո-զարած ՍԳր. խոզուկ «փոքր ոզնի» Գաղիան. խոզատանձ Գաղիան. խոզտի «խոզի եղ» Վստկ. 168. խոզք «պարանոցի գեղձերի այ-տում, scrofule» Բժշ. (միջին հյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 438բ). հմմտ. ռուս. cвинья «խոզ» և «վզի ուռեցք» (որ նորերը թարգմանել են խոզուկ), արաբ. da-al-xa-nāzir։ Այստեղ պիտի աւելազնեւ նաև Բառ. երեմ. էջ 142 խոզիտ (կամ խոզիա?) «գարշ» (տիպն անորոշ է)։
• Հներից Վրդն. ծն. հանում է խուզել բայից. «խոզն՝ ի խուզողութենէն»։ Այս-պէս նաև Տաթև. հարց. էջ 220։ Klap-roth, Asia polyg. 354 Bhagalpur-ի լեզւով kis, էջ 105 բրըտ. guis, յն. υς «խոզ»։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 խ բնաձայնից։ Peterm. 22, 27, 38 լն. us. լտ. sus, պրս. [arabic word] xōk հոմանիշների հետ։-Böttich. Arica 66, 74 պրս. xok և օսս. xv։ Lag. Urgesch. 821, Pictet 1, 370, Lag. Beitr. baktr. Lex. 15 պրս. xok «խոզ»։ Մ. Մսեր, Ճռաքաղ 1861, 346 հետևելով Վարդանին՝ հա-
• նում է խուզել բայից։ Պատկ. Изслед. էջ 9 պրս. xōk և քրդ. xoz հոմանիշների հետ։ Բառիս վրայ խօսում է նաև Տէրվ. Երկրագունտ 1884, էջ 54-55։ Հիւնք. բոզ բառից։ Հիւբշ. 160 ասում է թե ո՛չ իբր բնիկ և ո՛չ իբր փոխառեալ կարող է կապուիլ պրս. xuk «խոզ» բառի հետ։ Patrubány SA 1, 190 փոխառեալ է դնում պհլ. xuk «խոզ» բառից, որի վեր-ջաձայնը ազդուել է հայ. եզն բառից։ Նոյն, ՀԱ 1908, էջ 275 սանս. khyā «խօ-սիլ, պատմել» բառի հետ։ Մառ ЗВO 19, 0158 հյ. կինճ, վրաց. ղորի, լազ. մինգր. ղեջի հոմանիշների հետ յաբե-թական արմատէ։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kis «խոզ» բառի հետ։ Պա-տահական նմանութիւն ունի չէրքէզ. öuo «խոզ»։ Pictet, բ. տպ. Ա. 460 զնդ. hu, պրս. xuk, յն. σῦς ևն բառերի հետ. իսկ էջ 464 պրս. kas «արու խոզ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. խոզ (սեռ. Վն. խուզու), Ախց. Գոր. Երև. Կր. Խրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. խօզ, Ագլ. Մկ, Ոզմ. Տիգ. Տփ. խուզ, Մրղ. խուքզ, Հմշ. Ղրբ. Սեբ. խէօզ, Ասլ. խէօ՞զ, Զթ. խիւզ։ Նոր բա-ռեր են խոզաբուն, խոզագի, խոզախոզի. իւոզամորթ անել, խոզակաշի, խոզակեր, խո-զակոխ, խոզամազ, խոզանոց, խոզապան, խոզապառկուկ, խոզարան, խոզկաղնի։
• ՓՈԽ.-Զազա ❇ xoz «խոզ» (Հիւբշ. էջ 160 դնում է փոխառեալ հայերէնից. պրս. Հևն է xuk, զնդ. hu, քրդ. xü, օսս. xui (Horn § 510), որոնք ցույց են տալիս՝ որ արմատն է xu, իսկ k վերջաւորութիւն կամ մասնիկ է)։
• , ի հլ. «կամուրջի երկաթէ կապերը» Պտմ. աղէքս. 90=Կեչառ. աղէքս։ Ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ համեմատում է պրս. խուզէ (որ անյայտ է) և հյ. խեց, հեց «անուի շըր-ջանակ»։ Պատահական նմանութիւն ու-նի չէչէն. huoz «տակառի շրջանաև»։
fruit of cypress, plane-tree;
— շերամոյ, cocoon.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «նոճիի, սօսիի և նման ծա-ռերի պտուղը» Մխ. առակ. «բամբակի գը-լուխը» Բառ. երեմ. էջ 165։
• = Թրք. [arabic word] qozaq «շոճիի խոզակ», [arabic word] qoza «շերամի խոզակ, բոժոժ, ըն-կոյզ», [arabic word] qozalaq «նոճիի խոզակ». որ ծագում է պրս. [arabic word] γōza (կամ აკა︎ γōža) «բամբակի կամ նոճիի խոզակ» ձե-վից. ունինք նաև պրս. [arabic word] gōza «բամ-բակի, խաշխաշի, ապրշումի խոզակ», քրդ. [arabic word] koze «շերամի բոժոժ». պարսկերէ-նից է արաբացեալ [arabic word] ǰavzaq «բամ-բակի խոզակ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 878)։
• Նախ Schroder, Thesaur. 46 գրելով գոզակ՝ կցում է արաբ. ǰavzaq և լտ. qossipium բառերին։ ԳԴ դնում է պրս. ղուզէ։-ՆՀԲ «նոյն ընդ ռմկ. գօզալագ.. թերևս ճարակ խոզաց կամ ընկուզա-ձև»։ Lag. Arm. Stud. § 506 պրս. goza բառի պհլ. ձևից։ ՀԲուս. § 1442 հիմ-նուելով Շրէօդէրի վրայ՝ դնում է առան ձին կոզակ բոյսը՝ որ յայտնապէս սխալ է։ Հիւնք. պրս. քիուզէ «բժոժ»։
• ԳՒՌ.-Երև. ղօզա, Սեբ. ղօզախ, Ոզմ. կո-զակ «բամբակի խոզակ» (նոր փոխառու-թեամբ թուրքերէնից)։
stubble.
• (ըստ ՆՀԲ ի-ա հլ., թէև առանց վկայութեան) «հնձուած հասկերի մնացորդ ծղօտները» Ես. ժէ. 6=Ոսկ. ես. 167. Լաստ ժգ. Մխ. դտ. որից խոզանացեալ Ագաթ. խո-զանեալ Ոսկ. ես. խոզանստև Ագաթ. (բռւռ. րըն էլ խոզանի պէս ցցուած մազերի համար ասուած). նոր գրականում խոզանակ, խո-զանակաձև։
• ԳՒՌ.-Պահուած է Ալշ. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Նբ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տիգ. խօզան ձևով և զանազան նշանակութեամբ. այսպէս «1 խոզան, ծղօտ. 2. հնձուած և դեռ չմշակուած արտ. 3. քաղհանք չանելուց՝ խոտերն իրար խառնուած մնացած. 4. երկու տարի անմշակ մնացած վարելահող».-նոյնը նաև Մղ. «բամբակի արտի առաջին վարը, երբ ժէժե-րը հաւաքում ու մաքրում են»։ Նոր բառ է խոզանատեղ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. xozan «խոզան» (Բիւր. 1898, էջ 627)։
cf. Խոժոռ.
• «խոժոռ, խեթիւ (նայուածքի հա-մար է ասւում)» Ոսկիփ. Անկ. գիրք հին կտ. Առմատական բառարան-25 329. Վրդն. առ. 81. գրուած է նաև խոլոռ (այսպէ՛ս ունի Վրդ. առ. 81 մի ձեռ.), խո-լոռ խոլոռ Բանք աղ. 180. որից խոլորել «խեթիւ նայիլ» Ոսկ. ճառք 831։
• ՆՀԲ համարում է խոժոռ բառի ռամ-կականը։ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 42 կցում է ոլոր, գլոր, բոլոր բառերին։
• ԳՒՌ.-Մշ. խօլոր, Կր. խօլօր, Ննխ. Պլ, խօլոր-մօլօր «խեթիւ», Ոզմ. խօլծուռ «խո-ժըռ, խեթիւ», Ռ. խօլօրցնէլ, Խրբ. խօլըրդիլ, Ջղ. խուլոր տալ «աչքերը խոլորել».-թրքա-խօս հայերից Ատն. խլօր խլօր բաքմաք «խո-լոր խոլոր նայիլ» (Արևելք 1888 նոյ. 8-9)։ -Նոյն բայի սաստկականն է խոլրկտալ Վն. քծուռ ծուռ. խոլոր խոլոր նայիլ», Ակն. «նուաղման ժամանակ աչքերը դառնալ»։-Սվ. խոյլել «խոլորիլ» կարող է ծագած լինել նոյն բայից, իբրև խոլորել >խոլրել >*խոր-չել >խոյլել։
dressed victuals;
cf. Խահ.
• «դեղձ». նորագիտ բառ, որ մէկ այնգամ գտնում եմ գործածուած Վրդ. բար. 110՝ այսպէս՝ «Խոխիկտի ձիթով ի ճրագն վառէ». իմա՛ խոխի կտի «դեղձի կորիզի»։
• = Արաբ. [arabic word] xauxa «դեղձ», յգ. ❇ xaux (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 539), որ և ասոր. [syriac word] xaxā «սալոր», [syriac word] xоxā. «սաւորենի»։-Աճ.
well-watered, abounding in springs, or running waters.
• , ի-ա հլ. (անեզաբար գործած ուած) «թփոտ ձոր» Ոսկ. մ. բ. 3. եփես. 374. «նեղ ծործոր և առուամէջ, հոսանքի անցած տեղը» Յհ. կթ. 308. Արծր. «դժուար տեղեր» Ոսկ. եփես. 874 (յանհնարին և յան-բաւ խոխոմսն անկանի բանն «խօսքը դը-ժուար տեղերն է ընկնում, պատասխան տալ անհնարին է»). գրուած է խոհում Բառ. երեմ. էջ 143. որից խորախոխոմ ԱԲ. բայական գործածութեամբ խոխոմել «ոռոգել, լաւ ջրել (ծառերը)» Թէոդ. կուս. (գրուած է խողոմել, խոխել Բառ. երեմ. էջ 143). խոխոմեալ (գրուած է խողոմեան կամ խողոմեալ) «ջրա-ռատ» Թէոդ. կուս.-ճիշտ չէ խոխոմաձիգ «երկար ծործոր» Խոր. ա. 11. «Գետն Երասխ -անցանէ ընդ խոխոմաձիգս և նեղս», ուր շաղկապով միացած և նեղս ցոյց է տալիս որ ուղիղն է խոխոմս ձիգս և նեղս։
thought;
thoughtful, discreet, prudent;
ի — արկանել, to think, to consider, to ruminate;
— ի միտս կայր նորա, he had the intention to, he intended to.
• , ի-ա հլ. «խորհուրդ, մտածութիւն, լի-շողութիւն» Ոսկ. մ. բ. 18, 28. «մտածող, հանճարեղ, բանադատ» Եղիշ. մատն. 241. Երզն. քեր. որից խոկումն Նխ. ժղ. Սահմ. Մագ. խոկասէր ԱԲ. նախախոկումն Ճառոնա խոկալ «մտածել, խորհիլ» ՍԳր. նշանակում է նաև «կարդալ». հմմտ. Վրք. հց. Բ. 512 «Տո՛ւր նմա գրկունս զի խոկասցի»։ Նոյն բայը գտնում ենք նաև Առակ. բ. 7 «Հճշմար-տութիւն խոկասցէ կոկորդ իմ», ուր խոկալ պիտի նշանակէր «խօսիլ», ինչպէս ունի և անգլ. թարգմանութիւնը. mν mouth shall speak truth. -բնագիրն ունի [other alphabet] hāga «մտածել. 2. խօսիլ». բայց որովհետև յու-նարենն ունի μελετήσει «հոգ տանիլ», ուս-տի և հայերէնն էլ պէտք է հասկանալ «մտա-ծել» իմաստով և ո՛չ թէ «խօսիլ»։
• ՆՀԲ լծ. խոհ, խորհ և լտ. coquo «ե-փել», իբր «հնարել, մեքենայել»։-Տէրվ. Altarm. 103 և Նախալ. 72 սանս çank «երկմտիլ, հոգս քաշել», լտ. conc-tari «յամել», գոթ. háhjan «երկբայիլ» ձևերի հետ հնխ. çak «տատամտիլ, տա-րակուսիլ, խորհիլ» ձևից։ Հիւնք. խոհ բառից։ Անդրիկեան, Բազմ. 1905, 512 հոգ բառից։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 հոս, հոգի, ջանք, ուշ բառերի հետ ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան, էջ 416 մոնգոլ. oǰun, əin, բուրյաթ. oi, oin, կալմուկ. onik «միտք», թունգուզ. oitji «իմաստուն», 419 ույգուր. ok «միտք», 428 թթր. ok, og, ong, oǰ «միտք», 430 թթր. kok «փչել»։
• ԳՒՌ.-Նոյն է Ջղ. խոկալ, Երև. Ղրբ. խօ՛-կալ «գանիլ, զզուիլ». երկուսի միջին իմաս-տըն է ներկայացնում Զքր. սարկ. Ա. 33. որ գործածում է «քաշուիլ, ամաչելուց հեռռւ կենալ» նշանակութեամբ. «Բազումք ցանկան ռեսանել զերես թագաւորի և ոչ կառեն. և ղու տեսանես և խոկա՛ս»։
cf. Խոկ;
meat, victuals.
• (ըստ ՆՀԲ ի հլ. բայց վկայութեանց մէջ կայ միայն սեռ. ի) «կերակուր, խոր-տիկ» Մագ. որից խոհակեր «կերակուր եփող» ՍԳր. Ոսկ. եփես. և յհ. ա. 2. խոհակերել Ողբ. բ. 25. Ոսկ. եփես. ժգ. խոհակերոց Ե-զեկ. խզ. 23. Եփր. աւետ. խոհակերութիւն Ոսկ. մ. բ. էջ 705. խոհկերութիւն Փարպ. խո-հեակ Ոսկիփ. խոհանոց Վրք. հց. խոհավա-ճառ Պղատ. օրին. խոհապետ «խոհարարա-պետ» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 141. խոհագործ Գր. հր. Զքր. սարկ. Ա. 35. -խոհակեր «խոհարար». բառը նշանա-կում է նաև «դահիճ». այսպէս ունին Եփր. մատ. դ. էջ 109, Վրք. հց. որից խոհակերա-պլետ «դահճապետ» Նչ. եզեկ. բայց այս ա-ռումները զուտ հետևողութիւն են ասորերէ-նի, ուր «խոհարար» բառը նշանակում է նաև «դատաւոր» և «դահիճ» (տե՛ս Հ. Գ. Նահա-պետեան, Բազմ. 1926, 75 և Աճառ. Հաւ նոր բառեր հին մատ. Բ. 271)։-Նոր բառեր են խոհարարապետ, խոհարարարուհի, խո-հարարութիւն, խոհարարական։ Բառս ունի նաև հետևեալ ձևերը. խոխ «կերակուր» Ճառընտ., որից խոխկեր «կերակուր եփող, խոհարար» Ճառընտ.-խահ, ի հլ. «կերա-կուր» Փիլ. նխ. ա. 30. Խոսր. 145. Պիտ. Նիւս. կազմ. որից խահարար Ոսկ. յհ. ա-30. Մագ. Լմբ. խահարարութիւն Լմբ. Խոսր. Վրք. հց. Շնորհ. խահամոք Եղիշ. ը. էջ 156. Փիլ. խահակերութիւն Փիլ. խահագործել Նո-նըն. Սարկ. խահագործութիւն Նոնն. բազմա-խահ Ոսկիփ. համախահ Փիլ.-խախ՝ ո-ռից խախամոք Եղիշ. ամոխախ կամ ամող-խախ «սննդակից, համախահ ընկեր» Սե-բեր. 22. Ոսկ. մ. ա. 16. Գաղ. և Եբր. 467. (պէտք է մեկնել իբր ամ-ո-խահ, այն է համ-ա-խահ. -ամ՝ փոխանակ համ, խիստ քիչ անգամ գործածուած է. ինչպէս ամ-փոփ, ամ-բառնալ)։
• = Իրանեան *xvarh-ձևից. այս բառը հյ. տուել է *խարհ և *խորհ, որոնց միջից ր ձայնը ընկնելով՝ խահ և խոհ (հմմտ. զնդ. Vərəϑraγna->Վահագն). և յետին գրչու-թեամբ (կամ գաւառական հնչմամբ)՝ խախ և խոխ։-Իրանեան *xvarh-ձևը կարող է ծագիլ թէ՛ հպրս. *uvarϑra-= զնդ. *xvarəϑ ra-ձևից և թէ՛ հպրս. *uvarϑa=զնդ. xva-rəϑa-ձևից։ Առաջին երեքը աւանդուած չեն, բայց իրօք վերջինը կայ և նշանակում է «կերակուր» (Bartholomae 1868-9)։ Հին պհլ. *xvarh դարձել է յետնագոյն պահլ. *xvalh և այս ձևն է որ գտնում ենք պրս. [arabic word] xval «կերակուր», [arabic word] xvālī «կերակուր», [arabic word] xvālgar «խոհարար» բառերի մէջ։ (Այս ձևերի մասին տե՛ս նաև հակեր և պրս. xvālgar միևնոյն բառերն են և միևնոյն ծագումն ունին։-Հիւբշ. 160։
• լտ. coquere և սանս. pac «եփել»։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը առաջարկում է Lag Btrg. bktr. Lex. 39 խոհ դնելով = զնդ. *xarəϑra և պրս. xwardan «ուտել», իսկ խոհակեր =պրս. xwāləgar? Հիւնք. բոլորն էլ խակ բառից է հանում։
cf. Խոհական.
• Bittner WZKM 14 (1900), 162 ասոր. [syriac word] ︎︎ xaxem «իմաստուն» բառից է հանում. Թիրեաքեան, Ատրպատ. էջ 6, 31, ՀԱ 1914, 246 պհլ. խո «լաւ»+ հիյմ, պրս. xīm «բարք» բառերից, իբ-րև «բարեբարոյ», որի հակառակն է duž-xim>դժխեմ։
• ՓՈԽ.-Patrubány SA 1, 5 հայերէնից փոխառեալ է դնում Բուդապեշտի հրեական ժարգօնով [hebrew word] xohem «խոհեմ, զգոյշ»։ Բայց այստեղ կան մի քանի սխալներ, [hebrew word] բառը չի՛ կարդացւում xohem, այլ xakam (կամ նոր արտասանութեամբ xo-kom), երկրորդ՝ xakām ժարգօն չէ, այլ հին եբրայեցերէն և պատկանում է ընդհանուր սեմական hkm արմատին (արաբ. [arabic word] hikm, արամ. [syriac word] xkm). և երրորդ՝ չի՛ նշանակում «խոհեմ, զգոյշ», այլ «ուսեաւ. գիտուն, իմաստուն, հանճարեղ»։ Այս բոլո-րից հետևում է՝ որ յիշեալ եբր. բառը ա-մենևին գործ չունի հայերէնի հետ։
thought.
• «մտածմունք» Հին բռ. որից խո-ճոճել «մտմտալ, մտածմունքի մէջ ընկնել, մտքով որոճալ» Փարպ. ծէ. ուրիշ վկայու-թիւն չկայ.-Բառ. երեմ. էջ 143 դնում է նաև խոճոպ ձևով՝ որ մեկնում է «խորհուրդ կամ փորձանք մտաց»։
• ՆՀԲ լծ. հյ. խոկալ, լտ. cogitare, թրք. հէնէլէմէք «հեգել»?--Տէրվ. Altarm. 104 խոկալ ձևի հետ՝ իբրև սանս. čank «հոգս անել, վարանիլ, երկբայիլ»։
zool, ram;
Aries, -;
battering -;
windlass, capstan;
ջրաբաշխական —, hydraulic -.
• , ի, ո հլ. (մէկ անգամ յգ. գրծ. խո-յօգ Ս. Գրքի մէջ) «անմալ արու ոչխար» ՍԳր. նմանութեամբ «խոյի աստեղատունը» Եզն. Պիտ. Շիր. «մի տեսակ պատերազմա-կան մեքենայ» Բ. մկ. ժբ. 15 (ուր գրուած է նաև հոյ)։ Սրանից խոյակ «սիւնագլուխ» ՍԳր. Ագաթ. «նման մի զարդ դռան կամ վա-րագոյրի վրայ» ՍԳր. խոյակաւոր Ճառընտ. խոյօղ «ճարմանդ, մի տեսակ զարդ (խոյա-ձև օղ)» ՍԳր. խռյանալ «յարձակիլ, խոյի պէս վրայ վազել» Օր. իը. 49. Ագաթ. Մծբ. եզնախոյ «եզան և խոյի նման մտացածին մի կենդանի» Պտմ. աղէքս. խոյեանք կամ խոյանք «խոյեր» Մխ. ապար. խոյաքիթ կամ խուաքիթ «մեծ կամ ոչխարի նման քիթ ու-նեցող» ԱԲ. խոյեղջիւր «խոյի եղջիւր ունե-ցող» ԱԲ։
• ՆՀԲ (ոչխար բառի տակ) լծ. թրք. qօ-yun «ոչխար»։ Մորթման ZDMG 26, 563 իրար է կցում բևեռ. huzi, հյ. խոյ, ոչ-խար, թրք. qoc «խոյ» և quzu «գա-ռըն»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 94 արևել. թրք. և չաղաթ. [arabic word] qoy «ոչ-խար»։ Տէրվ. Altarm. 104 խոյանալ համեմատում է զնդ. su «արագել» ձևի հետ։ Մասեաց աղաւնի 1864, էջ 29 խոյ ռառը xoy հնչել համարում է ռամիկ և պահանջում է նոյ, գոյ, հաճոյ են ձևե-
• րի համեմատ կարդալ խօ։ Հիւնք. խոհ «կերակուր» բառից։ Jensen IF Anz. 14, 51 հաթ. x, xa (=xoli)։ Pedersen տե՛ս տակը ՓՈԽ։-Karst, Յուշարձան 419 և 427 թրք. qoy, qoč, qoyun, Մարտիրո-սեան ՀԱ 1926, 374 խոյանալ=կամիս. huij -a-mi «խոյանալ, վազել» բառի հիյ։
• ԳՒՌ.-Ամէն տեղ ջնջուելով՝ փոխանա-կուել է թրք. [arabic word] qoc(խոչ, ղոչ) հոմանի-շով. պահում են միայն Մկ. Ոզմ. խու «խոյ», որից ածանցուած է խոձագ Սս. «երկամեայ արու ոչխար» (իբրև խոյ-ձագ)։
• ՓՈԽ.-Lag. Urgesch. 734 համարում է թէ Թալմուդի մէջ մտած եբր. [hebrew word] kōy օտա-րազգի բառը հայերէնից է։ Նոյնը կրկը-նում են նաև Lag. Arm. Stud. § 1002 և -իւբշ. 305։-Pedersen KZ 40, 200, ZDMG 57(1903), էջ 561 և Հայ. դր. լեզ. էջ 179-185 մի ընդարձակ քննութիւն ունի բառիս փոխառեալ ձևերի վրայ։ Pedersen նախ հայ բառը համեմատելով իռլ. cit, cetnait «ոչ-խար» բառի հետ՝ հանում է հնխ. qhoti ձե-վից։ Խոյ անցել է թուրք լեզուներին՝ ուղ. *koli և հյց. *kolin ձևերով. առաջինից լա-ռաջացած է Օրխանեան արձանագրութեան koi «ոչխար» բառը, իսկ երկրորդից՝ օսմ. qoуun «ոչխար», որից էլ մոնգոլ. xoni, xo-nin, մանչու. honin, թունգուզ. koγin. (Бy-дaговъ 2, 97 դնում է մոնգոլ. xoy «ոչ-խար»)։ Հնխ. qhoti ձևի մօտ կար նաև qho-tlu ձևը, որից յառաջացաւ հյ. *խոչ, որ յե-տոյ կորաւ։ Այս *խոչ բառից են փոխառեալ օսմ. qoc «խոյ», տրից էլ մոնգոլ. xuca, ման-չու. kóča, թունգուզ. kuca։ Հայ. *խոչ ստա-նալով ն յօդը և սրա առաջ չ ձայնը կակղե-լով՝ ձևացաւ խաշն<*խաչն. իսկ խ և ար մասնիկներով *խոչխար>*հոչխար>ոչխար. Կորած *խոչխար ձևից են փոխառեալ չաղա-թայ. kočkar և արևել. թրք. [arabic word] qočqar «խոյ»։ Կովկասեաններից աւար. kul, կազի-կում. ku «ոչխար» (աւելացնենք նաև կու-մուկ. koi «մաքի») կա՛մ ուղղակի հայերէ-նից են և կամ թուրքերէնի միջնորդութեամբ։ -Ըստ իս մատնանշուած բառերի մեծագոյն մասը պատահական նմանութիւն միայն ու-նի. հյ. ոչխար բառը կովկասեաններից փո-խառեալ լինելով՝ ինքնին ջնջւում են սրա վրայ հիմնուած ենթադրութիւնները և qoč-qar ևն ձևերի փոխառութեան տեսութիւնը։ Բրք. qoyun «ոչխար» բառի համար էլ հմմտ. չին. ❇ kao'-уang2 որ է «ռառնուկ»։
search, inquisition, inquest, perquisition, research, examination;
— եւ խնդիր, strict inquiry;
— արկանել, ի— եւ ի խնդիր արկանել, ի— եւ ի խնդիր լինել, — եւ խնդիր առնել, to search, to examine, to inquire strictly, to pry into;
— եւ խնդիր առնել ումեք, to be in search of, to trace, to follow the tracks.
• , ի հլ. «փնտռտուք, որոնում, զննու-թիւն» Ագաթ. Ոսկ. Սեբեր. որից խուզել «ո-րոնել, փնտռել, պրպտել» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. «արծարծել, գրգռել» Մեսր. եր. Նար. խու-զակ Ոսկ. մ. բ. 7. խուզական Սեբեր. խու-զարկ Ոսկ. եբր. ժա. խուզարկու Դատ. ե. 14. խուզումն Ոսկ. յհ. բ. 39. հետախոյզ Պղատ. փիլ. մանրախոյզ Նար. մանրախուզիւ Խոր. դատարկախոյզ Սամ. եր. բազմախոյզ Ասկ. հռ. և ա. կոր. ընդվայրախոյզ Ոսկ. ես ժամանակախոյզ Օրբել. իրախոյզ Պիտ. լեռ-նախոյզ Փարպ. խուզախնդիր Լծ. պրպմ 627. նոր գրականի մէջ խուզարկել, խուզար-կիչ, խուզարկութիւն, հետախուզութիւն ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. ἐšέ́τασις, լտ. quaestio, inauisitio։-Brosset JAs. 1834. 369-405 լծ. խէժ, խոյզ, հոյզ։ Հիւնք. յոյզ բառից։ Karst, Յուշարձ. էջ 428 թթր. is, ez, az «հետք, որոնում», 430 թթր. kóz, gōz «տեսնել, փնտռել»։
flight, running away;
— տալ՝ առնուլ՝ լինել, to fly, to take to flight, to escape, to decamp, to steal or slip away, to break loose;
to be guilty of tergiversation;
to avoid, to flee from, to shun.
• . արմատ առանձին անգործածական. սճով ասւում է խոյս տալ «փախչիլ» ՍԳր. Ագաթ. խոյս առնուլ Մամիկ. որից խուսել «փախչիլ» ՍԳր. խուսափել ՍԳր. Եզն. Ոսկ ես. Սեբեր. (երկուսը միասին գործածուած խուսէ խուսափէ Ոսկ. եփես. 925). խուռա-փանք Եզեկ. ժէ. 21. խուսափուկ Վեցօր. 184. լեռնախոյս «լեռը փախած (աւազակ)» Փարպ. կրկնութեամբ խուսխուսել Սեբեր. 186. նոր գրականի մէջ խուսափուկ, խուսա-փողական, անխուսափելի, անխուսափելիօ-րէն ևն։
cap, diadem, tiara.
• , ի հլ. «արևելեան թագ, պսակ, եաթթոց (թագաւորի, իշխանի և քահանա-յի)» ՍԳր. Լաբուբ. 31. որից խոյրադիր Ա-գաթ. խոյրագործ Մագ. խոյրաքանդակ (նո-րագիւտ բառ) Լաբուբ. 32. խոյրակերպ Ուռպ. խե. խոյրարար Խոր. ապախուրել «գլուխը բանալ» Ղևտ. ժ. 6, իա. 10. իսկ արտախոյր, արտախուրակ, արտախուրել ևն բառերի վրայ տե՛ս առանձին։-Ինչպէս տեսնւում է, ածանցների մեծ մասի մէջ ոյ>ու ամփոփ-ման օրէնքը չէ՛ գործադրուած։
• = Հիւս. պհլ. *xōδ ձևից, որի հետ նոյն ևն զնդ. xaoδa-«սաղաւարտ», հպրս. xau. da-«գլխարկ», պրս. [arabic word] xōi «սաղա-ւարտ», աֆղան. xōl, օսս. xodá, xūd «գըլ-խարկ, գդակ, խոյր» (Horn § 512), մինջ. xulá «գդակ»։ Իբրև պարթևական իշխանա-կան տոհմին յատուկ մի առարկայ՝ փոխա-ռեալ է նաև ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [syriac word] xaudā «խոյր», արաբ. [arabic word] xuda «սաղաւարտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 726) և նոյն իսկ գւռ. պրս. [arabic word] xod «սաղա-ւարտ», որ գործածում է Ֆիրդուտի՝ փոխա-նակ բնիկ պրս. [arabic word] xōi ձևի։ Իրանեան բառը կցւում է լտ. cūdo «թաղիքէ սառա-ւարտ» բառին և բոլորը միասին ծառում ևն հնխ. sqeu-«ծածկել» արմատից (Walde 207, Meillet MSL 18, 64)։-Հիւբշ. 160։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. և պրս. քիւրաթ, խօ-րէ, խօյ, խօրտ, որոնց մէջ ստոյգ k միայն վերջընթեր բառը։ Böttich. Arica 19, 48 խօսելով յն. ϰίδαρις հոմանի-շե մասին, հաւանական է գտնում որ հյ. յ=t, իսկ եբր. [hebrew word] keter դնում է Արևելքից փոխառեալ բառ։ Lag. Ges Abhd. 207, 29 յն. ϰυρ-βασία «պարս-կական խոյր»։ Ուղիղ մեկնեցին միև-նոյն ժամանակ Müller SWAW 84 (1877), էջ 217 և Տէրվիշ. Altarm 25-76, որոնք համեմատում են հպրս xauda կամ զնդ. xaōδa և պրս. xod։ Canini, Et. étym. 200 յն. ϰάρα «գը-լուխ» բառի հետ. իսկ τιάρα փոխա-ռեալ է հայերէնից կամ փռիւգերէնից։
low;
humble, submissive, respectful;
lower, inferior, mean, base, low;
feeble, weak;
down down below;
downwards;
from top to bottom;
at the foot of beneath, below, underneath;
below, lower, under;
— առնել, to humble;
— լինել, to be humble or meek, to humble one's self;
to be humbled;
զերեսս ի — արկանել, to be sulky or sullen;
— սրտիւք, lowly in heart;
աչք ի —, with downcast eyes.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ցած, վար, տակը. 2. ծնրադրեալ, կորա-ցեալ. 3. համեստ, հեզ, հլու. 4. յետին, նուաստ. աղքատ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Մծբ, որից ի խոնարհ «ցած, դէպի ներքև» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. ես. և յհ. ա. 44. բ. 1. խոնար-հիլ ՍԳր. Ագաթ. խոնարհեցուցանել ՍԳը Ոսկ. խոնարհութիւն ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 11. խոնարհաբար Ոսկ. յհ. ա. 39, բ. 3, 24. խոնարհագնաց Վեցօր. խոնարհագոյն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Մծբ. Ոսկ. խոնարհամիտ Ոսկ. յհ. բ. 27. Մծբ. խոնարհահակ Վեցօր. նա-խախոնարհ Մանդ. գրուած է խոնահ Տիմոթ. կուզ, էջ 116։
• Հներից Համամ. քեր. 268 խոնաւ բա-ռի հետ միասին հանում է խոն (?) նախդիրից։ ՆՀԲ լծ. թրք. (իմա՛ պրս.) kanār «եզր» բառից։ Müller SWAW 42, 255 Vendidad xI 18 և I 35-36 յիշուած xnaϑaiti-(արմատը ըստ Justi, Zendsn. 91 xnaϑ-«խոնարհիլ, պաշ-տել») ձևից դնում է *xnaϑra, որից էլ հանում է հյ. խոնարհ։ Այս մեկնութիւ-նը ընդունում է Justi (անդ), մերժում է Lag. Arm. Stud. § 1005։ (Այժմ Bar-tholomae 533 xnaϑaiti-դնում է իգա-կան մի պարիկի յատուկ անուն, անյաւտ ստուգաբանութեամբ և թերևս ոչ-իրա-նական բառ)։ Տէրվ. Նախալ. 71 խուն, խոտ, հբգ. hauen «կոտորել, կտրել», heu «խոտ», գոթ. huns «խոնարհ,
• ԳՒՌ.-Ջղ. Վն. խոնար, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. խօնար, Տիգ. խօնmր, Տփ. խօ՜նար, խո՛նար, Շմ. Ոզմ. խունար, Զթ. խունոյհ, խունորհ, Սլմ. խոնարխ, Մրղ. խօնարխ, խօնարք։
tow;
sweepings;
earthquake.
• «խռիւ». նորագիւտ բառ, որ մէկ ան-գամ գործածուած է Վեցօրէից մի քանի ըն-տիր օրինակների մէջ. «Մինչդեռ զժաժն ժո-ղովէր Պաւղոս» (ուր միւս օրինակները դը-նում են խռիւ)։-Թերևս նոյն բառի յոգնակին է ժժան կամ ժըժան «վառելու բաներ, խռիւ», որ մէկ անգամ ունի Ասող. գ. 22։
• -Պրս. [hebrew word] ︎ žāž «է նա անուն խոտոյ ի-րիք, որ է յոյժ փշալի, զոր ուղտն ո՛րչափ և ծասքիցէ վասն անհամութեան նորին՝ ոչ կա-րէ կլանել»։ Սա ծանօթ գազն է կամ նման մի փշաբոյս, որ մինչև հիմայ Պարսկաստանում և Հայաստանում գործածւում է իբրև ընտիր կպչան։ Եթէ հայ բառը հին է, կարող ենք են-թադրել պհլ. *zāž ձևը, իսկ եթէ Վեցօրէից մէջ յետոյ ներմուծուած մի բառ է, գալիս է ուղղակի պարսկերէնից-Աճ.
• Հին բռ. մեկնում է ժած «խծուծ». նոյնպէս է նաև Բառ. երեմ. էջ 729 (ըստ որում Ալշ. ժժան «կանեփի խծուծ»)։-Վերի «խռիւ» նշանակութիւնը և բա-ռիս հին վկայութիւնը երևան հանեց Նորայր, Հայկ. բառաքնն. էջ 66։ Նոյնը տես նաև Վարդանեան ՀԱ 1911, 304։ Բառիս մեկնութիւնը տուաւ նախ Աճառ. (անտիպ), որից անկախաբար Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. էջ 169։
• ԳՒՌ-Վն. ժաժ, մանաւանդ կրկնութեամբ ժաժ-ժեխ, ժար-ժեխ «խռիւ, փայտի կտոր-տանք, տերև ևն՝ կրակ վառելու համառ»։-Նոյն բառն է և ժախ-ժրախ Եւդ. «անպետ կահ-կարասիք», որ և Սեբ. «կահ-կարասիր»։ (Սկզբնական ձևն է եղել *ժաժ-ժրախ, ուր ա-ռաջին եզրի վերջաձայն ժ ազդուելով երկ, րորդ եզրի վերջաձայն խ-ից՝ դարձել է նոյն-պէս խ։-Տան կահկարասիներին անարգա-կան անուններ տալը՝ փոխադրութեան դժուա-րութիւններն ի նկատի ունենալով, անսովոր երևոյթ չէ լեզուների մէջ)։
• «խակ, տհաս». նորագիւտ բառ՝ որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև., ամ. 605 «Տարաժամ պտուղ ծառոյն, որ ժաժ կոչեմք, փութով թափի ի ծառոյն և անպի-տան է կերակրոյ կամ բուսանելոյ և նախա-տինք է ծառոյն»։ Նոյն բառն է որ Բառ. և. րեմ. էջ 123 մեկնում է «ժաժ, խժուկ, որ է խակ»։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. ժեժ «խակ, տհաս (պտուղ). 2. թարմ (կաթ, ձու). 3. նորածին (մանուկ)»։
fetid odor, stink;
decaying matter, rottenness, putridity;
filth.
• , ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «աղ-տեղութիւն, գարշահոտութիւն, գարշ և զազիր մի բան» Եւս. պտմ. Արծր. Յճխ. Բժշ. Տօնակ, որից ժահադիմութիւն «տգեղ տեսք» Խոր. ժահահոտ «վատ հոտ ունեցող». Նիւս. բն. և կուս. Սարգ. յկ. «վատ հոտ» Եւս. պտմ. ժա-հահոտութիւն Պիտ. Յճխ. ժահատեսակ Երզն. մտթ. 231. ժահահամ Շիր. 42։
• = Պհլ. *zah ձևից, որ մեր իմաստով աւան-դուած չէ. այս արմատի բուն նշանակութիւ-նը եղել է «հոսիլ, թորիլ, բղխիլ, վազել». հըմ-մտ. պրս. [arabic word] zahē̄dan «բղխիլ, թորիր (ջրոյ յաղբերէ)», [arabic word] zahan «գետ», [arabic word] zahāb «թորումն ջրոյ, աղբերակն», [arabic word] ︎ zahānē̄dan «բղխեցնել»։ Այս բառը յետոյ, առտեղի բաների հոսման համար էլ առնուե-լով՝ վատ նշանակութիւն ստացաւ (հմմտ. հլ. կղկղել և կղկղանք, թորել և արտաթորու-թիւն). որով կազմուեցան [arabic word] zaho «ական-ջից հոսած կեղտը, սսուկ», ა︎ zah «մարդու սաղմը», [arabic word] zahī rōy «պինդերես. ժա-հադէմ». -ըստ այսմ էլ հյ. ժահ։ (Աղտեղի հեղուկների հոսման իմաստով գործածուած եմ գտնում նաև հայերէնի մէջ. հմմտ. Ամե-նայն ժահ աւելորդացն արտաքս հոսի ընդ քիթսն և ընդ աչսն. Բժշ.)։-Աճ.
• Այս մեկնութիւնը հրատարաևած եմ նախ MSL 15, 242։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 170 համառօտուած ժահր բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ժեխ, Երև. ժէխ, Բլ. Վն. ժախին «աւլելուց գոյացած աղբը» (ՆՀԲ գի-տէ նաև ժախ). որից ժեխնոց «աղբանոռ. 2 աղբը հաւաքելու թի, ֆառաշ, խաքանդազ». ժեխոտիլ Ակն. «խոնաւութիւնից ևն նեխուիլ, ապականիլ», կրկնութեամբ՝ Սեբ. ախփ-ժախփ «աւլուք» (որի մէջ առաջին եզրի վեր-ջաձայնի ազդեցութեամբ՝ ժախ բառի վրայ աւելացել է փ ձայնը)։-Շփոթուելով յաջորդ բառի հետ՝ տեղտեղ ժահ դարձել է ժահր, պահելով սակայն նախնական «արտաթորու-թիւն» նշանակութիւնը. այսպէս՝ Ախց. ժահր, Երև. ժահրը, Շմ. ժmհր «շարաւ, թարախ, վահր», Ոզմ. ժmհր «երեխայի կղկղանք». Սլմ. ժmհր «մեծի կղկղանք», Մշ. ժար «ծը-խախոտի կեղտը, զիֆիր, կորկ. 2. երեխայի կղկղանք»։
venom, virus.
• «թոյն». մի մի անգամ ունին Մադ. և Տաթև. ամ. 516. գրուած է ժահռ ձևով և «թոյն» նշանակութեամբ՝ էֆիմ. 288։-Բառ. երեմ. էջ 123, ինչպէս և ՀՀԲ ժահր մեկնում ևն «յոյժ աղտեղի, գարշ և նեխեալ հեղուկ ինչ, որպիսի է կղկղանքն մարդոյ ևն». այս նշանակութիւնը պատկանում է նախորդ ժահ բառին։
• = Պհլ. պազենդ. zahr (իմա՛ zahr), պրս. [arabic word] zahr, քրդ. zahr, zair, zar, աֆղան. բելուճ. zahr «թոյն», որոնց նախնականն է զնդ. *ǰaϑra-=սանս. *hatra-«սպանիչ (դեղ)», արմատը զնդ. ja-, gan-, սանս. hāh «զարնել, սպանել»։ Իրանեանից են փոխա-ռեալ նաև ասոր. [syriac word] ︎ zahra. թրք. zehir, ուշ ժամանակի հյ. փոխառութեամբ զահր «թոյն» (Կոստ. երզն. 154)։-Հիւբշ. 156։
• ՆՀԲ լծ. թրք. զեհր։ Lag. Urgescl 594 և Ges. Abhd. 41, 21 jas արմատից. պրս. zahr։ Վերի ձևով մեկնեց Հիւբշ ZDMG 38(1884), էջ 423։
• ԳՒՌ.-Մկ. ժmհր, Ոզմ. Շտ. ժmհրի. Մ. ժար «թոյն». -ուրիշ իմասաներով տես վերը ժահ.
tooth, indentation;
rock;
— ի ծովու, shoal, reef, shelf, sand-bank, sunken-rock.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ապառաժ, սեպացեալ մեծ քար» Ա. թագ. ժդ. 5 (երկու անգամ). որից քարա-ժայռ Ա. թադ. ժդ. 4. Փարպ. Յհ. կթ. դժուա-րաժալռ Յհ. կթ. ժայռոտ (նոր գրականի մէջ). բառս ունեցած է նաև «ատամ» նշա-նակութիւնը, որից ժայռաւոր «ատամնաւոր» (աշտարակի համար ասուած) Խոր. գ. 59. (հալուէի համար ասուած) Վրդն. ծն. ժօռատ «ատամները թափած, տկռապլիկ» Արիստ. Արմատական բառարան-15 Անյ. (այ -օ ձայնափոխութեան համար հմմտ. ըստ Հիւբշ. IF Anz. 12, 50 հյ. հայր-հօր)։ Արմատը գրուած է նաև ժեռ, ժիռ, ի հլ. Պիտ. որից չորեքժռի Շնորհ. առ. քարտ-ժեռ Յհ. կթ. 358, 388. ժեռաւորի «մի տեսակ խունկ» Լծ. նար. ժա։-Երկու նշանակութիւն-ներից հնագոյնն է «ատամ». հմմտ. ուրիշ լե-զուներից՝ սանս. danta «ատամ», բայց նաև «լեռ», լտ. dens petrae, յն. ὸδούς πέτρας «քարաժայռ», բուն «քարատամն», արաբ. ︎ δars «ատամն. 2. կոշտ և անհարթ բլուր» (Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 253), ասոր. ❇ sənantā «ատամ. 2. ժայռ. 3. լեռ»։
• Klaproth. As. polygl. 100 ժայռ. =ա-րաբ. aijir, քարաժայռ=պրս. ❇ xa-ra+ պհլ. jerera ՆՀԲ յիշում է պրս. զըռս, զռուս, թրք. տիշ «ատամն»։ Հիւնք. հա-մառaաուած ապառաժ բառից։ Յակո-բեան, Բիւզանդիոն Ջ 743 հյ. սար. դար, ասոր. թուրա, արաբ. ❇ tur, եբր. ցուր «լեռ, ժայռ» բառերի հետ։ Patrubány ՀԱ 1908, 213 հնխ. g'hēi «դատարկ լինել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ժեռ-քար, Երև. Վն. Ննխ. (վերջինը Կովկասից փոխառութեամբ) ծեռ-քար, Ախց. ժառ։
verdigris, rust;
rusty, mildewed, blighted.
• (գրուած նաև ժանկառ) «պղին-ձի ժանգ» Գաղիան. «այս ժանգից պատրաս-տուած մի տեսակ կանաչ ներկ» Վրթ. քերթ. որից ժանգառագոյն Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 172. այս բառը՝ որ ՆՀԲ չէ յիշում, ցոյց է տալիս արմատի հնութիւնը։ (Ուրիշ է ժան-«աn «ապականուած, որդնահար», որ տես ժանգ բառի տակ, իբր ժանգ+առ)։
• -Պհ։ žangār ձևից, որ կազմուած է ան-շուշտ žang «ժանգ» բառից. այս բառը աւան-դուած չէ պահլաւ գրականութեան մէջ, բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] zangar, [arabic word] zangār «ժանգ. 2. ժանգառի ներկը», [arabic word] ǰangār «ժանգառ». սրանից են փո-խառեալ նաև թրք. ǰengsar, բելուճ. zangal, ասոր. [other alphabet] zangara, արաբ. [arabic word] zīn-ǰar, հֆրանս. zingar, ziniar, asingar, վրաց. ვანგარო ժանգարո «ժանգառ»։-Հիւբշ. 156։
• Laq. Ges. Abhd. 42։ Գազանճեան, Բիւր. 1899. 312 ժանգ բառից՝ -առի մասնև-կով։ Յակոբեան, անդ՝ 599 պրս. [arabic word] ︎ žangāri «Մանի հերեսիովտապետի գիրքը. 2. Աստուած», որից էլ հյ. ժան-գառի Աստուած բացատրութիւնը։
• ԳՒՌ.-Տիգ. ժանգառ, Ախց. Մկ. Ոզմ. ժmնգ'mռ, Տփ. ժանգարա, Մշ. ժանգառի և նոր փոխառութեամբ՝ Շմ. ջmնգ'mրի, որոնք նշանակում են «ժանգառ ներկը, կապտակա-նաչ գոյնը».-երդման մէջ գործածւում է ժանգառի՝ Աստուած, իբր «կապո՛յտ եր-կինք»։-Երև. ժանգառ նշանակում է «մու-թըն ընկնելը»։-Ժանգ և ժանգառ ձևերի խառնուրդն են ներկայացնում Ննխ. ժանգռ, հլ. ժանղր, ժանղռ, ժանգռ, ժաղր, ժաղռ, ժագռ, ժաղռ «ժանգ», ժանղռօտ, ժաղռօդ «ժանգոտ», Սեբ. ժառ «ժանգ» (սակայն ժէն-գmռի «կապտականաչ»), Ռ. ժաղռ, ժառղ «ժանգ», ժանղռօդիլ, ժառղօդ-իլ «ժանգո, տիլ», Զթ. ժէնգռիւդ «ժանգոտ», ջանգռրդիլ «ժանգոտիլ», Ասլ. ժայռ «ժահր, աղտեղու-թիւն, ժանդ, ժանգառ»։
cf. Ժանտ.
• (գրուած նաև ժանկ), ո հլ. «մետա-ղի վրայի ժանգը» Եզեկ. իդ. 6=12, Ոսկ. յհ. ա. 29. «քարի մամուռ» Ագաթ. «երևիլ, բոյ-սի մի տեսակ հիւանդութիւն» Գ. թագ. ը. 37. Սղ. հէ. 46. «կերցաւ, քաղցկեղ» Սարգ. Ճա-ռընտ. «թոյն, սպանիչ մահադեղ» Եւագր Ոսկ յհ. ա. 15. Կոչ. Ագաթ. որից ժանգաբեր Կոչ. ժանգախառն Կոչ. ժանգակեր Սիր. իթ. 13. Ագաթ. ժանգահար Յկ. ե. 3. ժանգաւոր Կոչ. 154. ժանգոտիլ Սիր. իթ. 13. Ոսկ. մ. բ. 22 ժանգել «ժանգով պատել» Տաթև. ամ. 312. ժանգեալ «ժանգոտած» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. կե, կթ (երկիցս). անժանգ Տօնակ. Վրդն. դան. երկաթաժանգ ԱԲ. ժանգառ «երևիլով վնասուած (բոյս)» Ագաթ. ևն։
• + Պհլ. *žang ձևից, որ աւանդուած չէ բայց կան պրս. [arabic word] žang, [arabic word] zang «ժանգ», [arabic word] žanga «ցորենի վատ հիւանդութիմն, ժանգ», բելուճ. zang «ժանգ», քրդ. ženk «ժանգ», ženk girtin «ժանգոտիլ». իրանեանից փոխառեալ են նաև արև. թրք. [arabic word] ︎ zang. ն. ասոր jäng «ժանգ»։-Հիւբշ. էջ 156։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ժանկ, Ալշ. Ակն. Երև. Խրբ. Մշ. Ջղ. Տփ. ժանգ, Տիգ. ժmնգ, Ագլ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն. ժmնգ, Ոզմ. ժmն'գ՝, Զթ. ժmնգ, ժէնգ, Հմշ. ժօնգ, Հճ. ժօնգ'.-գաւա-ռականների մէջ բառս նշանակում է նաև «ցո-րենի ժանգ, դէմքի թթուածութիւն, զայ-րոյթ», որից էլ ժանգուժունգ, ժանգուժէն ա-նել, ժանգոտիլ, ժանգը վէր ածել, ժանգժըն-զալ, ժանգի, ժանգիլ.-այստեղ է պատկա-նում նաև Հզ. ժան կամ ժուն «մի տեսակ մա-հացու հիւանդութիւն» (հմմտ. հյ. ժանգ «քաղցկեղ»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ყანჯი ժանգի «ժանդ», ყანეება ժանգեբա «ժանգոտիլ», ყანვიანი ժանգիանի «ժանգոտ», დაჟანვrბა դաժան-զեբա. მეეანვება շեժանգեբա «ժանգոտիլ», թուշ. žang «ժանգ», լազ. zangeri «ժան-գոտ», mžangi, jangi և վրաց. დანვი ջան-գի «ժանգ». այս վերջինների մէջ նախաձայն ժ դարձել է ջ. հմմտ. Զթ. ջանգռըդիլ<ժանգ-ռոտիլ։ Ուտ. žánq7 «ժանգ»։
tuks, teeth of wild beasts;
the molars, or grinding teeth;
face, wry face, look;
— փղաց, elephants tusks, ivory;
—ս արկանել յոք, to seize with the teeth, to force ones teeth into, to bite.
• «ռառանի սուր ատամ». սովորա-բար անեզական է (-նեաց, -նեօք). ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. եզակի գործածութեամբ ունի Շնորհ. յս. որդի. սրանից են կազմուած՝ ժա-նեղ Տօնակ. ժանևոր Սարգ. ա. պ. Վրդն. ծն. ժանէհետ «ժանիքի հետք՝ նշան» ԱԲ ժանաթուակ Շիր. բռնաժանի Պտմ. ա-ղեքս. Թէոփիլ. պհ. երեքժանի «երեք ճիւղով, երեքարձէն» Ա. թագ. բ. 13. Եփր. թգ. 359, երեքժանեայ Յայսմ. եռաժանի Շիր. քառա-ժանի Շիր. չարաժանի Եփր. աղ. 249. Մանդ. ժանեկոտոր առնել «ժանիքներով կոտորել» Վրդն. այգեկ. 85. ժայնաւոր (այսպէ՛ս) Մագ. նոր գրականի մէջ էլ ժանեակ՝ որ յարմարեց-րած է ֆրանս. dentelle հոմանիշից թարգ-մանաբար։
• ՆՀԲ դնում է պրս. ժէնէ, զանի (որոնք գոյութիւն չունին), տէնտան, շանէ «սանտր և հեծանոց»։ Müller SWAW 42, 253 հսլ. zabu, յն. γαμφαί «անասու-նի ծնօտ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] šang «փղի կնճիթ»։
• ԳՒՌ.-Կր. Սեբ. ժանիք՝ որոնք գործածա-կան են միայն «ժանիքը լարել (քիթը կա-խել), շան ժանիք, շան ժանիք կնմանի» դարձուածների մէջ.-նոյնպէս նաև Արբ. Պլ. Ռ. ժանիք, Ասլ. ժանիք, ժանի* «դէմքի դառ-նութիւն, խոժոռութիւն, քիթը կախելը», ո-րոնք դործածւում են հետևեալ ձևերով միայն. մանիքը կախել, ժանիք ընել «խոժոռիլ, դէմ-քը թթուեցնել», ժանիքը բացուիլ «խոժոռու-թիւնը անցնիլ, ուրախ դէմք ստանալ», ժա-նիքոտ «խոժոռ, թթուած դէմքով»։ Արմատն ունի Ղզ. ժէն «ակռայ, ատամ», յգ. ժէնէր, որի հետ հմմտ. Մագ. ժայնաւոր։
cf. Ժանու.
• = Պհլ. žanvar ձևից, որ աւանդուած չէ, բայց կայ պրս. [arabic word] žanbar, [arabic word] zanbar «մի տեսակ պատգարակ, genus ferculi vel feretri» (Vullers), «զչորս փալտս ռա-ռակուսի կապեալ, զմէջ նորին հիւսեն չուա-նաւ, կամ կապեն ի նմա զմասն ինչ գորգի, այսինքն կապերտի, և կամ զմասն ինչ մոր-թոյ և այնու տանին և կրեն այսր անդը զա-ղիւս, զցեխ և զաթար» (ԳԴ). բառիս հին աոս. ձևն էր *jani-wara-=զնդ. *ǰaini-bara-(տե՛ս Հիւբշ. Pers. Stud. 123 և 182). եմաս. տի փոփոխութեան համար հմմտ. տճկ. tej-gere, որ յատուկ է թէ մարդու և թէ՛ իրեղէն-ների։-Հիւբշ. 156։
• ՀՀԲ նշանակած է արդէն ժանաւար. ժանուար ձևերը. ՆՀԲ միայն ժանու, որ սխալ է. ՋԲ ժանու, ժանուար, ժանվար, իսկ ԱԲ ժանու, ժանաւար, ժանուար. Տէրվիշ. Մասիս 1881 մայ" 8 ուղիղ է համարում ժանու ձևը և սրանից ա-ծանցուած է դնում ժանուար։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Հիւբշ. ZDMG 56 (1882), 134 և յետոյ Պատկ. հրտր. Բու-ղանդի 1883, էջ 163, իբր պրս. zanbar «դահաւորակ կանանց»։ Մէնէվիշեան WZKM 3 (1889), 64 դնում է պրս.
• [arabic word] zan «կին»+վարել բառերից։ Հիւնք. ուղիղ մեկնութիւնը գիտենալով հան-դերձ՝ դնում է լտ. Juvenalis «Յոբնաղ» յատուկ անունից։
wicked, bad;
profligate;
mischievous, hurtful, noxious, injurious, baneful;
pestilential, pestiferous, pestilent, contagious;
obscene, wanton, lascivious;
bitter, sour, harsh to the taste;
—, — ախտ, plague, contagion;
— օդ, foul air;
—ք դժոխայինք, the Furies.
• , ի, ի-ա հլ. «դաժան, անգութ, խիստ չար, գէշ» ՍԳր. «վատ տեսակի, զզվելի» Ոսկ. Եզն. Երեմ. իդ. 3. «ժանտախտ» Բուզ. Ոսկ. մ. ա. 4. որից ժանտագործ ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. ժանտաթզենի Ղուկ. ժթ. 4. ժանտու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 17. Սեբեր. ժանտկէն Եւս. պտմ. ժանտափուշ Ագաթ. ժանտահոտ Նզն. Ոսկ. յհ. բ. 27. ժանտամահ Սերեռ. ժանտախտ Ոսկ. յհ. բ. 11. ամաժանդ «աղ-տեղութիւն, կղկղանք» Փիլ. լին. 83, 196. կրկնութեամբ՝ ժանտաժուտ Բ. մակ. ժե. 5 ևն։ Այս բոլորը գրւում են նաև ժանդ ձևով. արդի գրականի մէջ ընդունուած է միայն մանտ ձևը։
• = Իրան. *zant բարբառային անծանօթ ձևից։ Սրա հետ հմմտ. զնդ. gainti-, պհլ. gand «ժանտահոտութիւն, վատ հոտ», սոզդ. γantāk «վատ, յոռի, գէշ», γnsy «հոտած» որոնք ծագում են հնագոյն *gonti ձևից. հմ-մտ. սանս. gandhá-«հոտ»։ Բայց հնխ. ար-մատական o՝ ածականների մէջ պիտի ստա-նար e ձևը. որով յիշեալ իրանեան *gonti-«ժանտ հոտ» գոյականի դէմ պիտի ունենա-յինք նաև *gento-«ժանտահոտ» ածականը, որ պիտի տար պրս. *ǰant, žant։ Ահա այս-պիսի բարբառային ձևից՝ որ աւանդւած չէ իրանեան լեզուների մէջ, փոխառեալ է հլ. ժանտ։ Առաջին և նախնական նշանակութիւ-նը (որ է «հոտ») ունի սանսկրիտը. նոյնը ի-րանեանների մօտ դարձել է «վատ հոտ». մի-ջին տեղը բռնում է հայերէնը, իսկ վեր-ջին ծայրն է սոգդ. «գէշ, վատ»։
• իբրև ածական. այնուհետև նշանա-կեց «ցնցոտի». հայերէնը պահում է հնագոյն իմաստը։ Վերի մեկնութիւնը ռուաւ Meillet MSL 17, 248 և մանա-ւանդ REA 2, 4։ Թիրեաքեան, Արիահալ բռ. 128 պրս. [arabic word] dažand ձևից սղու-ած։
• ԳՒՌ.-Կայ ժանտեռք Վն. «դէմքի դառնու-թիւն, թթուածութիւն», որ թուի թէ ժանգ, ժա-նիք և ժանտ բառերի խառնուրդից է ձևա-ցած։
• ՓՈԽ.-Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ն վրաց. ყანტი ժանտի «խոնաւութիւն, թացութիւն», քրդ. [arabic word] žan «ժանտախտ, ժանտամահ, ծննդականի երկանց ցաւ», žan ketiié «ժան-տախտ ծագեզաւ», ewe žin žan dikešine «այս կինը երկանց մէջ է», žān-asära «գըլ-խացաւ». (այս բառերը Justi, Dict. Kurde էջ 229 դնում է փոխառեալ հյ. ժանտ բառից)։